Przezwiska mieszkańców Lewkowa Starego i okolic w powiecie hajnowskim na Białostocczyźnie motywowane imieniem i nazwiskiem nosiciela oraz innych osób

Michał Sajewicz

Streszczenie w języku polskim


           W artykule podjęto próbę opisu przezwisk mieszkańców Lewkowa Starego i okolic w powiecie hajnowskim na Białostocczyźnie motywowanych imieniem i nazwiskiem nosiciela oraz innych osób. Analiza zgromadzonego materiału wykazała, że stosunkowo rzadko są notowane przezwiska motywowane imieniem i nazwiskiem nosiciela (odpowiednio 7% i 10%). Najliczniejszą grupę wśród badanych nazw stanowią przezwiska nawiązujące do imion i nazwisk  innych osób. W tej grupie przeważają przezwiska motywowane imionami i nazwiskami członków najbliższej rodziny (ok. 20%), nieco mniej liczne są przezwiska pochodne od imion i nazwisk osób obcych (ok. 14%).

          Zdecydowana większość poddanych analizie przezwisk wyraża ironiczno-żartobliwy stosu­nek mówiącego do nosiciela przezwiska. Rzadsze są natomiast nazwy o zabarwieniu wybitnie pejo­ratywnym.

          Występujące w badanych gwarach  białoruskich okolic Lewkowa Starego na Białostocczyźnie przezwiska różnią się pod względem zasięgu występowania i częstotliwości użycia. Jedne z nich są znane na całym terenie badań, inne ograniczają się do wąskiej grupy osób, najczęściej najbliższych sąsiadów, rodzin, osób spokrewnionych, uczniów tych samych szkół i zakładów pracy.

            Badanie przezwisk w mikrosystemach gwarowych służy wyjaś­nia­niu procesów i mechanizmów tworzenia i funkcjonowania tego rodzaju antroponimów. Może być także pomocne w ustalaniu genezy wielu nazwisk oraz określaniu współzależności między poszczególnymi antroponimami, a także nazwami osobowymi i pospolitymi. Tego typu badania pomagają ponadto określić stan zachowania badanych gwar oraz kierunki zachodzących w nich zmia

Słowa kluczowe


Przezwiska; Lewkowo Stare, Białostocczyzna, przezwiska odimienne; przezwiska odnazwiskowe

Bibliografia


AGWB, t. 1 – Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny, t. 1, red. S. Glinka, A. Obrębska-Jabłońska, J. Siatkowski, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1980.

BARSZCZEWSKA, JANKOWIAK 2012 – Barszczewska, N. Jankowiak, M. 2012: Dialektologia białoruska, Instytut Slawistyki PAN, Warszawa.

BARSZCZEWSKA, TIMOSZUK 2016 – Barszczewska, N., Timoszuk, M. 2016; Kulturowo-języ¬ko¬we dzie-dzictwo Podlasia, t. 1. Opis socjo¬lingwis¬tyczny regionu na tle uwarunkowań historycznych, Katedra Biało¬rutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

BARWIŃSKI 2014 – Barwiński, M. 2014: Podlasie jako region pogranicza, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”, Katedra Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Łódzkiego.3, s.281-306.

BIOLIK 1983 – Biolik, M. 1983: Przezwiska i przydomki ludności wiejskiej na przykładzie wsi Andrzejki w woj. łomżyńskim, „Onomastica” 28, s. 165-181.

BORSUK 1972 – Borsuk, B. 1972: Przezwiska ludowe gromady Gręzówka w powiecie łukowskim, „Annales UMCS”, sectio F, vol. 27, 2 s.17-29.

DABM – Dyjalektałahiczny atłas biełaruskaj mowy, karta VII – Biełaruskija haworki paczatku XX st. pawodle „Etnograficzeskoj karty biełorusskogo plemieni” składzienaj J. F. Karskim, Minsk 1963.

DACEWICZ 1993 – Dacewicz, L. 1993: Sposoby identyfikacji kobiet w dawnym powiecie mielnickim (XVII-XVIII w.), „Białostocczyzna” 2 / 1993, s. 17-25.

DACEWICZ 2012 – Dacewicz, L. 2012: Antroponimia Tatarów litewsko-polskich w przekroju historycznym, Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana, Białystok.

DEJNA 1976 – Dejna, K. 1976: Językowa przynależność gwar brzesko-pińskich, [w:] Języki i literatury wschod¬niosłowiańskie, red. K. Bajor, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 13-20.

GALA 1979 – Gala, S. 1979: Słowotwórstwo nazwisk i przezwisk ludności byłego powiatu piotrkowskiego, [w:] Studia językoznawcze. Streszczenia prac doktorskich IV, Wrocław 1979, s. 43-87.

GALA 1981 – Gala, S. 1981: W sprawie językowej definicji nazw osobowych, „Onomastica” 26, s. 41-51.

GIEDZ 1995 – Giedz, T. 1995: Przezwiska mieszkańców wsi Brzeźno w województwie chełmskim, [w:] Studia z językoznawstwa słowiańskiego. „Rozprawy Slawistyczne” 10, red. M. Łesiowa, M. Sajewicza, Lublin, s. 149-161.

GLINKA 1960 – Glinka, S. 1960: Granica językowa i przykłady zróżnicowania fonetycznego gwar białoruskich Białostocczyzny, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych”, z. 5, Warszawa.

GŁUSZKOWSKI 2011 – M. Głuszkowski, Socjologiczne i psychologiczne uwarunkowania dwuję¬zyczności staroobrzędowców regionu suwalsko-augustowskiego, Wydawnictwo Naukowe UMK Toruń.

GREK-PABISOWA 1968 – Grek-Pabisowa I. 1968: Rosyjska gwara starowierców w województwach olsztyńskim i białostockim, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków.

GREK-PABISOWA 1999 – Grek-Pabisowa, I. 1999: Staroobrzędowcy. Szkice z historii, języka, obyczajów, SOW, Warszawa.

IWANIEC 1977 – Iwaniec, E. 1977; Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego, 23, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

JAROS 1993 – Jaros, I. 1993: Przezwiska w gwarach okolic Szydłowca, [w:] Systemy onomastyczne w słowiańskich gwarach mieszanych i przejściowych, red. S. Warchoł, „Rozprawy Slawistyczne” 7, Lublin, s. 175-183.

KAMIŃSKA 1958 – Kamińska, M. 1958: Nazwiska i przydomki ludności wieśniaczej w Łowickiem, „Onomastica” 4, s.79-120.

KARAŚ 1976 – Karaś, M. 1976: Imię, nazwisko, przezwisko – nazwa osobowa w polszczyźnie, „Onomastica” 21, s. 19-40.

KLIMCZUK 1983 – Klimczuk, F 1983: Haworki zachodniaha Palessia. Fanietyczny narys, Minsk.

KONDRATIUK 1964 – Kondratiuk, M. 1964: Wokalizm białorusko-ukraińskich gwar powiatu hajnowskiego”, „Slavia Orientalis 3, s. 339-356.

KOSYL 1993 – Kosyl, Cz. 1993: Nazwy osobowe, [w:] Encyklopedia kultury polskiej, t. 2. Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Wrocław, s. 423-437.

KURASZKIEWICZ 1964 – Kuraszkiewicz, W. 1964: Tendencje białoruskie i ukraińskie w gwarach okolic Puszczy Białowieskiej, „Acta Baltico-Slavica” 1, Białostockie Towarzystwo Naukowe, s. 247-257.

ŁAPICZ 1986 – Łapicz, Cz. 1986: Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język), Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń.

ŁESIÓW 1994 – Łesiów, M. 1994: Gwary ukraińskie między Bugiem i Narwią, [w:] „Białostocki Przegląd Kresowy” 2, red. J. Nosowicz, Zakład Filologii Wschodniosłowiańskich, Filia Uniwersytetu Warszaw¬skiego, s. 117-137.

ŁOBODZIŃSKA, TOMCZAK 1988 – Łobodzińska, R., Tomczak, L. 1988: Współczesne przezwiska polskie. Analiza formalna iznaczenowa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Wrocław.

MALEC 1976 – Malec, T. 1976: Budowa słowotwórcza rzeczowników i przymiotników w gwarze wsi Rachanie pod Tomaszowe Lubelskim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

MARYNIAKOWA 1976 – Maryniakowa, I. 1976: Imiesłowy w rosyjskiej gwarze starowierców mieszkają cych w Polsce, Ossolineum, Wrocław.

MASŁOWSKA 1988 – Masłowska, E. 1988: Derywacja semantyczna rzeczowników ekspresywnych, Zakład Narodowy im Ossolińskich, Wrocław 1988 Wrocław.

MICHALCZUK 1877 – Michalczuk, K. 1877: Narieczija, podnarieczija i gowory Jużnoj Rossii w swiazi s narieczijami Galicziny, [w:] Trudy Etnograficzesko-Statisticzeskoj Ekspiedicyi w Zapadno-Russkij Kraj. Jugo-Zapadnyj otdieł. Matieriały i issledwanija, sobrannyje d.cz. P. Czubinskim, t. 7, wyp.2, czast' 3. Małorussy Jugo-Zapadnogo Kraja, Sankt-Pietierburg.

MRÓZEK 1975 – Mrózek, R. 1975: Z problematyki przezwisk beskidzkich, „Onomastica” 20, s. 261-274.

MRÓZEK 2007 – Mrózek, R. 2007: Słownik motywacyjny antroponimów przezwiskowych socjolektu młodzieżowego, Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, Kraków 2007.

ROSPOND 1972 – Rospond, S. 1972: Słownictwo onomastyczne a apelatywne, z „Polskich Studiów Sla-wistycznych”, s. VI. Językoznawstwo, s.109-119.

SAJEWICZ 1997 – Sajewicz, M. 1997: O białorusko-ukraińskiej granicy językowej na Białostoc¬czyźnie, [w:] Ze studiów nad gwarami wschodniosłowiańskimi w Polsce, red. F. Czyżewski, M. Łesiów, Wydawnictwo UMCS, Lublin, s. 91-107.

SAJEWICZ 1999 – Sajewicz, M. 1999: Przezwiska mieszkańców kilku wsi z białorusko-ukraińskiego pogra-nicza językowego na Białostocczyźnie, [w:] Przezwiska i przydomki w językach słowiańskich, cz. 2, „Rozprawy Slawistyczne” 15, red. S. Warchoł, Wydawnictwo UMCS, Lublin, s. 59-86.

SKULINA 1974 – Skulina, T. 1974: Funkcje przezwisk w systemie antroponimicznym, [w:] „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 13, 213-234.

SMOCZYŃSKI 1962 – Smoczyński, P. 1962: Nomina appellativa i propria we wzajemnym oddzia¬ływaniu słowotwórczym, [w:] Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, z. XXI, Kraków, s. 61-82

SMUŁKOWA 1960 – Smułkowa, E. 1960: Przykłady zróżnicowania morfologicznego gwar biało¬ruskich Białostocczyzny, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych”, 5, Warszawa.

SYCHTA 1956 – Sychta, B. 1956: Przezwiska u Kaszubów, „Język Polski” 36, s. 97-108.

TASZYCKI 1958 – Taszycki, W. 1958: Najdawniejsze polskie imiona osobowe, [w:] Rozprawy i studia

polonistyczne, t. 1. Onomastyka, Wrocław, s. 32-148.

TICHONIUK 1998 – Tichoniuk, B. 1998: Antroponimia południowej Białostocczyzny w XVI wieku, Opole.

TYSZKIEWICZ 1989 – Tyszkiewicz, J 1989: Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII-XIII w., Wydawnictwo PWN, Warszawa.

USCINOWICZ 1993 – Uscinowicz, A. 1993; Nieaficyjnyja najmienni u haworcy Nawahrudskaha rajona Hrodzienskaj wobłasci, [w:] Systemy onomastyczne w słowiańskich gwarach mieszanych i przejściowych, red. S. Warchoł, Rozprawy Slawistyczne 7, Lublin, s. 295-307.

WARCHOŁ 1986 – Warchoł, S. 1986: Przezwiska mieszkańców wsi Dołhobyczów w województwie zamojskim, [w:] Nazwy własne a wyrazy pospolite w języku i tekście, red. H. Borek, S. Kochman, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich w Opolu, Opole, s. 239-245.

WIŚNIEWSKI 1964 – Wiśniewski, J. 1964: Zarys dziejów osadnictwa wiejskiego we wschodniej części województwa białostockiego do połowy XVIII wieku, [w:] Nawukowy zbornik 2, red. Michał Kondratiuk, Białystok, s. 3-38.

WIŚNIEWSKI 1977 – Wiśniewski, J. 1977: Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny, geneza, rozwój oraz zróżni¬cowanie i przemiany etniczne, „Acta Baltico-Slavica” XI, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kra-ków-Gdańsk, s. 7-80.

WIŚNIEWSKI 1980 – Wiśniewski, J 1980: Zarys osadnictwa na Białostocczyźnie, [w:] Atlas gwar wschod-niosłowiańskich Białostocczyzny, t. 1, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 14-30.

WIŚNIEWSKI 1989 – Wiśniewski, J 1989: Osadnictwo tatarskie w Sokólskiem i na północnym Podlasiu, „Rocz¬nik Białostocki”, t. XVI, Muzeum Podlaskie w Białymstoku, s. 330-340.

ZARĘBA 1979 – Zaręba, A. 1979: Osobowe nazwy własne i ich miejsce w systemie językowym, „Poradnik Językowy” 1, s. 1-12.

ZIELIŃSKA 1996 – Zielińska, A. 1996: Wielojęzyczność staroobrzędowców mieszkających w Polsce, SOW, Warszawa.

ZIENKIEWICZ 1993 – Zienkiewicz, L. 1993: Przezwiska mieszkańców wsi Dratów w województwie lubelskim, [w:] Systemy onomastyczne w słowiańskich gwarach mieszanych i przejściowych, red. S. Warchoł, „Rozprawy Slawistyczne”, Wydawnictwo UMCS, Lublin, s. 363-376.

ZIÓŁKOWSKA, M. Analiza semantyczna przezwisk staroobrzędowców z okolic Augustowa i Suwałk, „Acta Baltico-Slavica” 35, SOW, 2015, s. 59-70.

ŻUK 1995 – Żuk, E. 1995: O przydomkach i przezwiskach mieszkańców gminy Nowy Dwór w województwie białostockim, [w:] Badania dialektów i onomastyki na pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim, red. M. Kondratiuk, Uniwersytet Warszawski, Filia w Białymstoku, Zakład Filologii Wschodniosłowiańskich, Białystok, s. 357-364.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2017.11.%25p
Data publikacji: 2017-12-27 13:31:59
Data złożenia artykułu: 2017-07-23 02:23:10

Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2017 Michał Sajewicz

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.