The analysis of dialectal communication from the Šariš dialects area reveals that belief in the existence and influence of witches and witchcraft was once prevalent and deeply rooted among the local population. This belief, comparable to contemporary beliefs in paranormal phenomena, represents a paranormal belief that historically helped individuals cope with unexpected events and provided a secondary control over challenging situations when primary control was unattainable. The paper identifies the common ground shared by paranormal beliefs in witches, conspiracy theories, and rumours. Detailed research into dialectal expressions aims to identify linguistic features that affirm the truthfulness and credibility of such beliefs. The paper also investigates how the argumentum ad populum fallacy and epistemic modality are employed to enhance the perceived credibility of information. Special emphasis is placed on the phenomenon of bewitchment and its linguistic articulation.  In conclusion, paranormal beliefs about supernatural forces, such as witches and witchcraft, were once driven by strong extra-linguistic motivations and characterized by distinct linguistic forms in Šariš dialects, prefiguring contemporary manifestations of conspiracy theories and various forms of disinformation.

Analiza dialektów szaryskich pokazuje, iż wśród miejscowej ludności występowała niegdyś powszechna i głęboko zakorzeniona wiara w istnienie czarownic i czarów oraz w ich wpływ na ludzi. Przekonania te można uznać za wiarę w zjawiska paranormalne, która pomagała w radzeniu sobie z nieprzewidywanymi zdarzeniami i zapewniała pewien stopień kontroli nad sytuacją, gdy pełna kontrola nie była możliwa. W artykule identyfikuje się płaszczyznę wierzeń, wspólną dla wiary w czarownice, teorie spiskowe i plotki. Dzięki szczegółowym badaniom  wyrażeń dialektalnych można identyfikować cechy językowe potwierdzające prawdziwość takich przekonań. W artykule zwraca się także uwagę na to, w jaki sposób błąd argumentum ad populum i modalność epistemiczna zwiększają rzekomą wiarygodność informacji. Szczególny nacisk położono na zjawisko rzucania czarów i jego językowe przejawy. Paranormalne przekonania co do działania sił nadprzyrodzonych, takich jak czarownice i czary, były niegdyś wzmacniane poprzez silne motywacje pozajęzykowe, a w dialektach szaryskich charakteryzowały się odrębnymi formami językowymi, co można uznać za wcześniejszą formę współczesnych teorii spiskowych i różnych form dezinformacji.

This study presents the holistic picture of the Serbian cultural concept domovina / otaЏbina (homeland) within the conceptual space that it shares with država (state) and народ (nation/people). In order to analyse the structure, characteristics, and values of that concept, as well as its links with related concepts, the methodology of Lublin Ethnolinguistic School was used, with its tripartite focus on the data from the language system, texts, and questionnaires. It appears that the cultural concept domovina is dynamic: it undergoes historical, social, and cultural transformations but is nevertheless strictly connected with the felling of belonging and collective identity. Finally, a cognitive definition of the cultural concept domovina is proposed.

W artykule zaprezentowano całościowy obraz świata konceptu domovina (ojczyzna) / otaЏbina (ojczyzna) w języku serbskim w kontekście jednego obszaru pojęciowego z konceptami država (państwo) i narod (lud). Aby przeanalizować strukturę, charakterystykę wartości i powiązania tego pojęcia z innymi, podobnymi pojęciami, a także rozważyć jego różne aspekty, sięgnięto do metodologii lubelskiej szkoły kognitywnej – etnolingwistyki, która bierze pod uwagę dane systemowe, tekstowe i ankietowe. Badania wykazały, że koncept domovina jest zmienny i podlega przeobrażeniom historycznym, społecznym i kulturowym, ale mimo to pozostaje w ścisłym związku z poczuciem przynależności do wspólnoty i z tożsamością zbiorową. Na koniec podano syntetyczną definicję kognitywną tego konceptu.

В статье представлена целостная картина мира концепта домовина (родина)/отаџбина (отчизна) в сербском языке в контексте единой концептосферы с концептами држава (государство) и народ (народ). Чтобы проанализировать структуру, ценностные характеристики и связи данного концепта с другими близкими концептами, а также рассмотреть его различные аспекты, мы обратились к методологии Люблинской когнитивной школы этнолингвистики, которая учитывает системные, текстовые и опросные данные. Исследование показало, что концепт домовина изменчив и подвержен историческим, социальным и культурным трансформациям, но тем не менее он остается тесно связан с чувством принадлежности к сообществу и коллективной идентичностью. В заключение дано когнитивное определение этого концепта. Рад представља холистичку језичку слику концепта ДОМОВИНА/OТАЏБИНА у српском језику, у заједничкој концептосфери са концептима ДРЖАВА и НАРОД. Применом методологије лублинске когнитивне етнолингвистике, која узима у обзир системске, текстуалне и анкетне податке, испитана је његова структура, вредносна обележја, повезаност са сродним концептимаи различити профили. Истраживање показује да је концепт ДОМОВИНА динамичан и подложан историјским, социјалним и културним променама, али да остаје чврсто повезан са осећањем припадности заједници и колективним идентитетом. У закључку је формулисана његова когнитивна дефиниција. The paper presents a holistic linguistic image of the concept of HOMELAND/FATHERLAND in the Serbian language, within a shared conceptual sphere together with the concepts of STATE and PEOPLE. Applying the methodology of the Lublin school of cognitive ethnolinguistics, which takes into account systemic, textual, and survey data, the study examines its structure, value-related features, connections with related concepts, and various profiles. The research shows that the concept of HOMELAND is dynamic and subject to historical, social, and cultural changes, yet it remains closely tied to the sense of belonging to a community and to collective identity. In conclusion, its cognitive definition has been formulated.

The concept of homeland does not have deep roots in the Lithuanian language. According to Antanas Maceina, the notion of homeland, as understood today, is a product of the new times. The perception of homeland as a political entity, a state, emerged in the 19th century. An analysis of dictionaries and texts reveals two profiles of the Lithuanian homeland: (1) the native land (the forefathers’ home) and (2) the country/state. The former is particularly evident in Academic Dictionary of Lithuanian (ADL), reflecting the perception of rural inhabitants in the late 19th and the first half of the 20th century, when their parents’ home was the centre of the world. This conception is partly supported by data from folklore. The second profile, homeland as more than one’s birthplace or the parents’ home, is evident in folklore and literary texts. The literature of the first half of the 20th century and the enlightened society of independent Lithuania further elevated the second profile of homeland: emigrants, exiles, and partisans idealised and celebrated it through their works. Two main aspects are clearly visible: a profound love for homeland, intensified by longing, and a relentless struggle for its preservation. In the literature of today’s diaspora, homeland is often depicted through nostalgia and idealisation, while in the works of young writers in Lithuania, the concept of homeland may not be as pronounced: they live in peace and at home, and a new concept of homeland has not emerged yet.

Pojęcie ojczyzny w języku litewskim nie ma starych korzeni. Według Antanasa Maceiny w dzisiejszym rozumieniu jest ono wytworem czasów nowożytnych. Postrzeganie ojczyzny jako bytu politycznego, jako kraju, ukształtowało się w XIX wieku. Na podstawie analizy słowników i tekstów można wyróżnić dwa profile ojczyzny: (1) Ojczyzna to miejsce urodzenia, ojcowizna, dom rodziców. Najwyraźniej widać to w przykładach zawartych w LKŽ, ponieważ odzwierciedlają percepcję mieszkańca wsi z końca XIX i pierwszej połowy XX w., kiedy centrum świata człowieka był dom rodzicielski. Pogląd ten jest częściowo wspierany przez folklor. (2) Ojczyzna to kraj, państwo. Dążenie do postrzegania ojczyzny jako czegoś więcej niż miejsca urodzenia lub domu rodziców jest widoczne zarówno w folklorze, jak i w tekstach literackich. Literatura pierwszej połowy XX w. oraz inteligencja niepodległej Litwy jeszcze bardziej uwznioślają tę koncepcję ojczyzny, a dzieła emigrantów, zesłańców i partyzantów wywyższają ją i idealizują. Wyraźne są dwie kluczowe kwestie: miłość do ojczyzny, która jest podsycana tęsknotą, i walka o ojczyznę. W dzisiejszej literaturze emigracyjnej obecna jest tylko tęsknota i wyidealizowana ojczyzna, a w twórczości młodych pisarzy mieszkających na Litwie nie ma już ojczyzny – żyją w warunkach pokojowych i we własnym domu, a nowa koncepcja ojczyzny jeszcze się nie wykrystalizowała.

In this article, the authors present the key findings of a study conducted within the international comparative research EUROJOS-2, on the basis of which they formulate a comprehensive cognitive definition of the concept of zdraví [health] in Czech. The research methodology is primarily grounded in modern ethnolinguistics, the theory of linguistic worldview, and the theory of conceptual metaphor. Through the analysis of systemic data (various types of explanatory dictionaries, collections of idioms and paroemias), empirical data (a questionnaire survey conducted among university students), and textual data (folklore, media, professional and other texts), the authors reconstruct the linguistic view of zdraví in Czech. The study of etymology, phraseology and the most recent media texts confirms that the concept of zdraví has remained the most valuable asset in the Czech linguistic worldview for centuries. It is perceived as a prototypical manifestation of life, standing in opposition to illness and death. Apart from its connection to the concept of life, zdraví is closely associated with the concepts of strength, stability, wholeness, movement, youth, etc. However, the conceptualization of zdraví has undergone gradual modifications as well. While in older Czech language zdraví was primarily understood as a physical condition without pain and illness, granted to humans by God for a limited time, the current generation of Czech speakers emphasize the inseparability of physical and mental well-being, subjective experience, social stability, and individual responsibility.

Autorki przedstawiają kluczowe ustalenia wynikające z badań przeprowadzonych w ramach międzynarodowego konwersatorium EUROJOS-2 oraz formułują kompleksową definicję kognitywną pojęcia zdraví [zdrowie] w języku czeskim. Metodologia badań czerpie ze współczesnej etnolingwistyki, koncepcji językowego obrazu świata i teorii metafory pojęciowej. Poprzez analizę danych systemowych (obejmujących dane słownikowe, idiomy i pareomie), danych empirycznych (badanie ankietowe przeprowadzone wśród studentów) i danych tekstowych (teksty kultury ludowej, medialne i inne), autorki rekonstruują językowy obraz zdraví w języku czeskim. Badanie etymologii, frazeologii i najnowszych tekstów medialnych potwierdza, iż pojęcie to od wieków pozostaje najcenniejszą wartością w czeskim językowym obrazie świata. Jest postrzegane jako prototypowa manifestacja życia, stojąca w opozycji do choroby i śmierci. Oprócz związku z konceptem życia, zdraví jest ściśle powiązane z konceptami siły, stabilności, całości, ruchu, młodości itd. Jednak konceptualizacja zdraví również uległa stopniowym modyfikacjom. Choć w starszym języku czeskim zdraví było rozumiane przede wszystkim jako stan fizyczny bez bólu i choroby, dany ludziom przez Boga na ograniczony czas, współczesne pokolenie użytkowników języka czeskiego podkreśla nierozłączność dobrego samopoczucia fizycznego i psychicznego, subiektywnego doświadczenia, stabilności społecznej i indywidualnej odpowiedzialności.

The article presents a contemporary psycholinguistic analysis of linguistic awareness of Ukrainians performed by using the stimulus word mova ‘language’. It showcases the outcomes of an associative study conducted among Ukrainians towards the end of 2022. The findings of the experiment highlight the actual associative content linked with the concept of language. The resulting associative field encompasses reactions that can be divided into several semantic groups featuring national, ethnic, emotional, folkloristic, and activity-based components as well as a sphere revealing diverse language functions. Additionally, this study addresses the issues of language identity and language consciousness in the light of the Russo-Ukrainian war.

Autorki prezentują psycholingwistyczną analizę świadomości językowej Ukraińców w wyniku badania reakcji na leksykalny bodziec mowa 'język’. Podstawę analiz stanowią wyniki  eksperymentu asocjacyjnego, przeprowadzonego wśród Ukraińców pod koniec 2022 roku. Ukazują one treść asocjacyjną związaną z koncepcją języka. Powstałe pole asocjacyjne obejmuje reakcje, które można podzielić na kilka grup semantycznych, obejmujących aspekty narodowe, etniczne, emocjonalne, folklorystyczne i związane z aktywnością człowieka, a także sferę ujawniającą różnorodne funkcje językowe. Badanie miało na celu ujawnienie roli tożsamości językowej i świadomości językowej w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej.

This contribution presents the life and key achievements of Yuriy D. Apresyan (1930–2024), a world-famous scholar of Russian and English, theoretician of language, methodologist, lexicographer, co-founder (with Igor Mel’chuk) of the Moscow Semantic School. Apresyan devoted his career to developing a model of systemic and integral description of language, testing his theory by compiling original mono- and bilingual dictionaries. While being dedicated to scholarship, he prioritised fidelity to values and defence of human rights. Because of his uncompromising stance in this respect, he suffered painful consequences but never abandoned research, even if it had to be conducted in dramatically difficult conditions. Apresyan was admired by several generations of younger linguists. His influence on Polish linguistics came through publications, conference talks, and invited lectures. Yuriy Apresyan was friends with many Polish scholars.

W artykule przedstawiono życie i najważniejsze dokonania naukowe Jurija D. Apresjana (1930–2024), rusycysty i anglisty o światowej sławie, teoretyka języka, metodologa, leksykografa, współtwórcy (wraz z Igorem Mielczukiem) moskiewskiej szkoły semantycznej. Uczony przez całe życie naukowe rozwijał koncepcję systemowego i integralnego opisu języka, a tworzoną teorię weryfikował podczas opracowywania nowatorskich słowników jedno- i dwujęzycznych. Był bardzo oddany nauce, ale nad karierę naukową zawsze przedkładał wierność wyznawanym wartościom i obronę praw człowieka. Za bezkompromisową postawę spotykały Go bolesne konsekwencje, nigdy jednak nie zrezygnował z prac badawczych, choćby musiał je prowadzić w skrajnie trudnych warunkach. Był mistrzem dla kolejnych pokoleń młodych lingwistów. Na polskie językoznawstwo oddziałał nie tylko swoimi pracami, do naszego kraju również chętnie przyjeżdżał na konferencje naukowe i z wykładami, miał tu przyjaciół.

The article examines the concept of pragmatics in the work of Yuriy Derenikovich Apresyan, situating it within the broader framework of semiotic theory. It explores the definitional evolution of pragmatics in Apresyan’s writings, tracing its initial alignment with the perspective of Charles Morris, which linked pragmatics to the relationship between linguistic expressions and their interpreters. In his later works, Apresyan shifted his understanding of pragmatics, redefining it as the attitude of the speaker to reality, to the content of the utterance, and to the addressee, encoded in language. The discussion highlights the role of pragmatics within Apresyan’s theory of integrated linguistic description, developed through extensive lexicographical, semantic, and syntactic research. The analysis focuses on linguistic markers of pragmatic information, the judgments speakers make regarding pragmatic aspects of signs, and the lexicographically relevant mechanisms underpinning these processes.

Autor omawia rozumienie pragmatyki w pismach Jurija D. Apresjana, umieszczając to pojęcie na tle koncepcji semiotycznych. Przedstawia ponadto ewolucję poglądów lingwisty w interesującym obszarze. Początkowo, podobnie jak Charles Morris, uczony łączył pragmatykę z badaniami relacji wyrażeń językowych do ich interpretatorów. Kolejne prace Apresjana przyniosły zmianę tej perspektywy. Badacz zaczął pojmować pragmatykę jako utrwalony w języku stosunek nadawcy do rzeczywistości, treści swojego przekazu i odbiorcy. Artykuł zawiera omówienie roli pragmatyki w ramach teorii integralnego opisu języka, która została zaproponowana przez Apresjana jako efekt jego długoletnich badań leksykograficznych, semantycznych i składniowych. Analizowane są również językowe wykładniki informacji pragmatycznej, rodzaje ocen nadawcy w stosunku do aspektów pragmatycznych znaku oraz mechanizmy pragmatyczne istotne z leksykograficznego punktu widzenia.

The article deals with the image and concept of camel in the Tuareg language. The analysis is based on discourse, mainly from the early 20th century, devoted to the traditional model of society grounded in nomadism. It shows the importance of camels for Tuareg culture and identity. The position of the camel goes beyond its utilitarian function: it is central to the system of social practices and Tuareg identity. The camel is a friend, a companion in arms, an advisor; the animal looks, knows, makes decisions. The concept of camel reveals a deep human-animal relationship that shapes human roles, sets the goals for the entire community, and determines how people function. Thanks to the symbiotic relationship between people and camels, we can speak not only about “camels of the people” but also “people of the camels”.

Autorka bada pojęcie wielbłąda w języku Tuaregów. Przedstawiona analiza tekstów głównie z początku XX wieku dotyczy społeczeństwa tradycyjnego, czyli takiego, które opiera swój byt na koczownictwie. Ukazuje znaczenie wielbłąda w kontekście kultury i tożsamości Tuaregów. Dowodzi, że  wykracza on poza swoją funkcję użytkową, będąc centralnym elementem systemu praktyk społecznych oraz tożsamości Tuaregów. Wielbłąd to przyjaciel, towarzysz broni, doradca. Wielbłąd patrzy, wie, podejmuje decyzje. Pojęcie wielbłąda pozwala odkryć głęboką relację człowiek - zwierzę, która kształtuje role życiowe człowieka, wyznacza cele całej społeczności i decyduje o funkcjonowaniu ludzi. Jest to relacja o charakterze symbiotycznym,  pozwalająca mówić o wielbłądach ludzi, ale też o ludziach wielbłądów. 

The article deals with the cultural concept of polskość (Polishness) with the aid of methods developed in ethnolinguistics and corpus linguistics. The study explains how that concept is/was defined in contemporary and older lexicography, how it is understood today by the younger generation, what Polishness means from the point of view of the state. The concept of Polishness was defined in Polish lexicography already in the 19th century. In the light of contemporary lexicography, the lexeme polskość has three meanings, referring to the territory (Poland), the people (Poles), and origin. The definitions formulated in student surveys emphasise the bonds that hold the society together, the preservation of traditions, historical memory, the Polish meantality, as well as the knowledge of the Polish language. An association test revealed over 500 words that reflect typical associations with Polishness. In institutional discourse, Polishness appears as a set of values, attitudes and actions that deserve gratitude and that are important for the shaping of subsequent generations, especially abroad. Data from the Sketch Engine show that Polishness can be both a characteristic of a person and of something (e.g. music); it can be a reason for both pride and shame. Polishness invariably requires protection.

W artykule podjęto próbę opisu konceptu polskość z wykorzystaniem narzędzi etnolingwistycznych oraz osiągnięć lingwistyki korpusowej. W pracy wyjaśniono, jak we współczesnej oraz dawnej leksykografii jest/było definiowane pojęcie polskość; jak jest ono współcześnie rozumiane przez młode pokolenie; czym jest polskość z punktu widzenia państwa. Pojęcie polskość zostało zdefiniowane w polskiej leksykografii już w XIX wieku. W świetle współczesnych źródeł słownikowych leksem polskość ma trzy znaczenia odnoszące się do: terytorium (Polska), osób (Polacy) oraz pochodzenia. W definicjach formułowanych w ankietach przez studentów podkreślane są zarówno więzi spajające społeczeństwo, podtrzymywanie tradycji, pamięć o historii, jak i znajomość języka polskiego, polskie pochodzenie, mentalność. W teście asocjacyjnym ujawniono ponad 500 słów-reakcji oddających powszechne, typowe skojarzenia z polskością. W dyskursie instytucjonalnym polskość jawi się jako zespół wartości, postaw i działań zasługujących na podziękowania, ważnych z punktu widzenia kształtowania kolejnych pokoleń, zwłaszcza poza granicami. Dane tekstowe z platformy Sketch Engine pokazują, że polskość może być zarówno w kimś (w człowieku), jak i w czymś (w muzyce), może być powodem do dumy i zawstydzenia. Polskość niezmiennie wymaga ochrony.

The goal of the article is to identify the conditions of cultural translation, without which neither ethnolinguistics nor ethnography could exist. Attention is focused on the phenomenological inspirations of qualitative research. The first of these is the need to analyse the specific situational context relative to the question of the extent to which language governs human experience. On the basis of Edmund Husserl’s proposals, it can be assumed that the power of language over the human being differs in scope depending on whether a spontaneous (pre-theoretical) attitude toward phenomena prevails over a reflective (theoretical) attitude, or vice versa. Both ethnolinguistics and ethnography start from the assumption that various social creations of reality can differ fundamentally due to different linguistic and cultural systems. Nonetheless, it can be assumed that human corporeality, subjected to conscious reflection, is the common denominator of such systems, so that ethnolinguists and ethnographers can understand any text relatively well “from the inside” (i.e., from the emic perspective of native speakers).

Celem artykułu jest zidentyfikowanie warunków przekładu kulturowego, bez którego nie byłoby ani etnolingwistyki, ani etnografii. Autor kieruje uwagę na fenomenologiczne inspiracje badań jakościowych. Pierwszą z nich jest potrzeba analizowania konkretnego kontekstu sytuacyjnego, jeśli chcemy odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu język rządzi ludzkim doświadczeniem. Na podstawie propozycji Edmunda Husserla można przyjmować, że władza języka nad człowiekiem ma inny zasięg w sytuacjach, gdy spontaniczne (przedteoretyczne) nastawienie do zjawisk góruje nad nastawieniem refleksyjnym (teoretycznym), a inny wówczas, gdy jest na odwrót. Zarówno etnolingwistyka, jak i etnografia wychodzą z założenia, że kierunki społecznego tworzenia rzeczywistości mogą się między sobą zasadniczo różnić z uwagi na odmienne systemy językowo-kulturowe. Mimo to można zakładać, że ludzka cielesność, analizowana w refleksji, stanowi wspólny mianownik takich systemów, dzięki czemu etnolingwiści i etnografowie przy podjęciu dostatecznego wysiłku mogą nauczyć się relatywnie dobrze rozumieć każdy tekst „od wewnątrz” (emicznie, czyli z perspektywy tubylca).

The article explores the understanding and evaluation of the Polish cultural concept of okrucieństwo (cruelty) in the period from Old Polish to the end of the Middle Polish era. The study is based on contextual uses of two lexemes expressing that concept: okrutność i okrucieństwo. The data consist of exemplifications from dictionaries and corpora of historical texts. The meaning of the concept of okrucieństwo in previous times was an inclination to inflict suffering and its realisation in deeds. The concept was stable at that time; the first traces of an extension of its meaning only appeared at the end of the Middle Polish period, when animals (apart from people) began to be perceived as objects of cruelty. Cruelty was evaluated negatively, exposed in texts in various ways, including by placing it among other negative concepts, by adding negative epithets, or by including horrifying content. The concept was unequivocally negatively evaluated throughout the period under study and remains so to this day; deviations from this evaluation have been completely exceptional, and therefore can be considered a universal anti-value.

Artykuł stanowi próbę odtworzenia pojmowania i wartościowania okrucieństwa w okresie od staropolszczyzny do końca doby średniopolskiej na podstawie kontekstowych użyć dwóch reprezentujących pojęcie leksemów – okrutność i okrucieństwo. Materiał badawczy stanowią egzemplifikacje z odpowiednich słowników i korpusów tekstów historycznych. Sensem pojęcia okrucieństwo w dawnych czasach było zadawanie cierpienia, widziane jako skłonność człowieka i jej realizacja w czynach. Pojęcie było w tym czasie stabilne, jego ewolucja, a raczej jej pierwszy ślad, nastąpiła dopiero pod koniec doby średniopolskiej – było to rozszerzenie sensu – jako obiekty okrucieństwa zaczęto postrzegać nie tylko ludzi (jak wcześniej), ale i zwierzęta. Z pojmowaniem okrucieństwa łączyła się jego ujemna aksjologizacja eksponowana w tekstach na różne sposoby, m.in. przez umieszczanie go pośród innych pojęć negatywnie wartościowanych, opatrywanie negatywnymi epitetami, czy epatowanie grozą. Pojęcie było przez cały badany okres oceniane jednoznacznie negatywnie i tak jest do dzisiaj, odstępstwa od takiej oceny były zupełnie wyjątkowe, a zatem można je uznać za uniwersalną antywartość.

The article is concerned with the linguistic stereotype of an only child (the cultural concept of jedynak) in oral texts of Polish texts. It begins with systemic data on the lexemes jedynak (masc.) and jedynaczka (fem.), which express that concept. As the next step, textual data are taken into account: they show that the negative stereotype of an only child predominates. Its content includes the central notion of parents of only children treating their offspring in an exceptional manner, pampering them. As a result, the children develop negative traits: ingratitude, laziness, arrogance, fussiness, moral corruption, and wickedness. Nevertheless, an only child is often perceived as an attractive potential spouse due to their physical appearance and financial status. This image of an only child functions as both a cautionary tale and as an incentive for parents to have more offspring.

W artykule podjęto próbę ustalenia treści językowego stereotypu jedynaka utrwalonego w tekstach folkloru słownego. Dokonano analizy materiału systemowego i tekstowego i dowiedziono, że zwłaszcza w tekstach folkloru dominuje negatywny stereotyp jedynaka. Treść tego stereotypu skupia się przede wszystkim wokół przekonania, że rodzice jedynaków, traktując ich wyjątkowo, prowadzą do przesadnego ich rozpieszczania, a w konsekwencji do uformowania cech ocenianych społecznie jako jednoznacznie negatywne, takich jak: niewdzięczność, lenistwo, pycha, wybredność, zepsucie czy niegodziwość. Mimo to jedynak bywa postrzegany jako atrakcyjny kandydat na małżonka z uwagi na swoją urodę i majątek. Taki obraz jedynaka służył jako przestroga i forma zachęty do posiadania większej liczby potomstwa.

The article examines how the notion of dativ zakletve and its terminological equivalents are understood and categorised. The study presents a review of Croatian, Serbian, Bosnian, and Montenegrin grammars in which that notion is present. Next, various sources are surveyed for details of the zakletva speech act, in which the titular meaning of dative is embedded. On this basis, it is established that dativ zakletve was isolated from just one of many existing patterns of folk swearing formulas, which currently function as idioms with reduced components. The study of the descriptions of this use of the dative case reveals problems with its classification. Those result from, among others, old grammatical traditions, the lack of a thorough analysis of swearing formulas, and the selection of data. It is finally concluded that there is no ground for isolating the notion of dativ zakletve as distinct, so that we are dealing with flaws in grammatical categorisation.

Autorka bada, w jaki sposób jest rozumiane oraz kategoryzowane pojęcie dativ zakletve i jego terminologiczne odpowiedniki. W badaniu wstępnym dokonany został przegląd chorwackich, serbskich, bośniackich i czarnogórskich gramatyk opisujących pojęcie, następnie na podstawie źródeł o różnym stopniu szczegółowości przedstawiono akt mowy zakletva, w którym osadzone jest tytułowe znaczenie celownika. Na tej podstawie można stwierdzić, że dativ zakletve został wyodrębniony z jednego tylko spośród wielu schematów formuł ludowego aktu zaklinania się, które obecnie funkcjonują jako frazeologizmy z licznymi redukcjami składników.Badanie opisów omawianego użycia celownika pokazuje problemy z jego klasyfikacją, wynikające między innymi z kontynuowania starej tradycji gramatycznej, braku wnikliwej analizy budowy i funkcji formuł zaklinania się oraz z doboru materiału źródłowego. Końcowy wniosek ukazuje brak podstaw do wyodrębnienia tytułowego pojęcia i przedstawia wady samej kategoryzacji. 

The article is devoted to the Polish-Ukrainian “brotherhood of souls” that emerged due to the Russian invasion of Ukraine. The author analyses the meme discourse in which Internet users expressed their support for war victims and soldiers. The multimodality and intertextuality of digital messages support creative expression, while the possibility of disseminating, reproducing and modifying them allows every Internet user to participate in multivoiced discourse. The analysis of memes expressing support for Ukraine reveals the mechanisms of conceptual integration of mental spaces, operating on the notions of brotherhood and soul in the war context. The conceptualisation of brotherhood in a war drama situation follows the following pattern: an event assessed as bad (Russia’s attack on Ukraine) evokes reactive emotions of the observing entity (anger, malice, fear), resulting in actions for the victim – both positive (all forms of help and support) and negative (actions to the detriment of the aggressor). The negative actions gain positive value due to the motivation behind them. By attacking the perpetrator of evil, they refer to the moral right to punish the guilty person to defend freedom, justice, and good.

Artykuł poświęcony jest fenomenowi polsko-ukraińskiego braterstwa dusz, jaki powstał wskutek rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Autorka poddała analizie dyskurs memowy, w którym internauci wyrażali swoje poparcie dla ofiar wojny i walczących żołnierzy. Multimodalność i intertekstowość komunikatów cyfrowych sprzyjają twórczej ekspresji, natomiast możliwość ich rozpowszechniania, powielania i modyfikowania pozwala każdemu internaucie uczestniczyć w multigłosowym dyskursie. Analiza memów wyrażających poparcie dla Ukrainy wykazała, że ich struktury powstały w wyniku integracji pojęciowej: braterstwa duszy w kontekście wojny, tworząc amalgamat pojęciowy. Konceptualizacja braterstwa w sytuacji dramatu wojennego przebiega zatem według wzoru: wydarzenie oceniane jako złe (atak Rosji na Ukrainę) wywołuje reaktywne emocje podmiotu obserwującego (gniew, złość, strach), pociągając za sobą konkretne działania na rzecz ofiary: pozytywne (organizowanie pomocy i wsparcia) oraz negatywne (działania na szkodę agresora), które jednak zyskują wartość pozytywną ze względu na motywację działań. Godząc w sprawcę zła, odnoszą się tym samym do moralnego prawa ukarania winnego w imię obrony wolności, sprawiedliwości i dobra.

Humour has many functions, depending on its form and channel of communication; for example, it often allows you to gain sympathy and cope with difficult moments. As a result of technological development, communication follows new patterns, which also affects humorous messages on online platforms, including Instagram. This research focuses on Insta Reels created on selected Instagram profiles that present content in the form of statements attributed to dogs. They are produced thanks to the functions of social networking sites. By looking at the linguistic means involved, including rhetorical strategies, this study aims to verify the assumption that the content is comic in nature. Also, an attempt is made to discover functions of Insta Reels other than ludic and entertaining.

Komizm to coś, co towarzyszy człowiekowi w różnych sytuacjach. Humor często pozwala na wzbudzenie sympatii i radzenie sobie w trudnych momentach. Za jego pośrednictwem realizowane są też różne cele, zależne  m.in. od jego formy i środka komunikacji. Ludzkie przekazy i wytwory są rejestrowane w nowy sposób dzięki nowoczesnym technologiom. Tak się dzieje również z przekazami komicznymi, które występują na wielu platformach internetowych, m.in. na Instagramie.Obszar badań autorki stanowią Insta Reels tworzone na wybranych profilach Instagrama i prezentujące treści w postaci wypowiedzi przypisanych psom. Analizie poddano tę postać powstałą dzięki funkcjom portali społecznościowych. Badania miały na celu przede wszystkim sprawdzenie wcześniej przyjętego założenia, że wypowiedzi mają charakter komiczny. Przeanalizowano zatem formy, w których ów komizm występuje, a także wykorzystane do jego powstania środki językowe, w tym środki retoryczne. Na koniec dokonano próby odpowiedzi na pytanie, jaką funkcję, poza ludyczną, zabawową pełnią badane Insta Reels i prezentowane na nich nagrania.

Hausa proverbs, just like proverbs in other languages, are cultural expressions in the form of set phrases that originate in oral tradition. In this article I analyze the content, meanings, and functions of proverbs encapsulating Hausa traditional views on marriage. I apply the paradigm of ethnolinguistics, specifically the linguistic worldview conception (LWV) (Bartmiński 2019, 2012), to the analysis of the lexis and meaning of the proverbs in order to uncover the conceptualization of the cultural concept of marriage in the Hausa language and culture-specific ways of thinking about marriage in the Hausa-speaking community. The data for the analysis cover twenty-five Hausa proverbs that refer to the conceptual domain of marriage. These proverbs contain numerous cultural keywords (see Wierzbicka 1997) as exponents of cultural codes. Deciphering these codes allows for the proper interpretation of the proverbs’ meanings and functions. Additionally, the interpretation is supported by grouping the data into thematic categories.

W artykule analizowane są treści, znaczenia i funkcje przysłów zawierających tradycyjne hausańskie poglądy na temat małżeństwa. Analiza ma charakter etnolingwistyczny, a jej celem jest rekonstrukcja konceptu małżeństwo w języku hausa i uwarunkowanych kulturowo sposobów myślenia o małżeństwie w społeczności posługującej się tym językiem. Dane językowe wykorzystane w analizach obejmują 25 przysłów hausa odnoszących się do domeny pojęciowej małżeństwa. Przysłowia zawierające słowa klucze są wykładnikami kodów kulturowych. Odszyfrowanie owych kodów pomaga w prawidłowej interpretacji znaczeń i funkcji przysłów.

This article is a critical reflection on the work initiated by Karl Vossler (1872–1949) at the turn of the 20th century, which led to the development of his original conception of language and linguistics research. Vossler represents the anti-positivist trend, on the one hand referring to B. Croce’s aesthetics, while on the other drawing on Hegelian philosophy of spirit and Humboldtian dichotomy of 'ergon and en'ergeia. The year 1925 saw the publication of Vossler’s comprehensive study The Spirit of Language in Civilization, regarded as the sum total of his scholarly activity. Nowadays, Vossler’s conception has almost faded into oblivion. But why were the avant-garde and progressive qualities of his views unrecognised even in his time? Why has Vossler’s conception ended up on the fringes of scientific discourse and is now a mere episode in modern linguistics? By addressing those questions, the present study aims to show the considerable explanatory potential of Vossler’s approach that still, despite the passage of time, can contribute to further research on language and civilisation from the ethnolinguistic viewpoint.

Niniejszy artykuł to krytyczna refleksja na temat zainicjowanych przez Karla Vosslera (1872–1949) na przełomie XIX i XX wieku prac badawczych; ich efektem było wypracowanie nowatorskiej koncepcji języka i badań z zakresu językoznawstwa. Vossler reprezentuje nurt antypozytywistyczny, odwołuje się z jednej strony do estetyki B. Crocego, z drugiej strony czerpie z heglowskiej filozofii ducha i humboldtowskiej dychotomii έργον i ένέργέία. W roku 1925 ukazuje się obszerne studium Duch i kultura w języku, które traktuje się jako summajego działalności naukowej. Dziś koncepcja Vosslera popadła niemalże w zapomnienie. Co jest i było tego przyczyną, dlaczego już wówczas nie chciano dostrzec w niej rysów awangardowości i jakościowego postępu? Co przesądziło o tym, że koncepcja trafiła na obrzeża dyskursu naukowego i pojawia się jedynie jako element historii współczesnego językoznawstwa? Moim celem jest próba odpowiedzi na powyższe pytania oraz pokazanie zawartego w koncepcji Vosslera znacznego potencjału eksplanacyjnego, który nadal – mimo upływu czasu – może stanowić przyczynek do dalszych badań nad językiem i kulturą z pozycji etnolingwistycznej.

The article is devoted to the image of kukiełka ‘a kind of bread’ in Polish dialects and folk culture based on data from the File of the Dictionary of Polish dialects and selected dialect dictionaries. Phonetic and morphological variants of the word are discussed, as well as word-formation derivatives, proposed definitions of kukiełka, established phraseological connections, and phrases and proverbs related to this word. It identifies the facets of the linguistic view of “kukiełka”, which helps build a cognitive definition of the word in question.

Artykuł jest poświęcony opisowi obrazu kukiełki 'rodzaju pieczywa' w polskich gwarach i w kulturze ludowej na podstawie materiałów z Kartoteki słownika gwar polskich i wybranych słowników gwarowych. Autorka omawia warianty fonetycznomorfologiczne słowa, wyrazy pochodne słowotwórczo, proponowane definicje kukiełki, utrwalone związki frazeologiczne, frazemy i przysłowia z tym słowem. Ustala fasety, w których zawarte są składniki językowego obrazu kukiełki, tworzące jej definicję kognitywną.

The article analyses conceptual metaphors that occur in spontaneous conversations during a manicure service. Since the main topic of those conversations is professional life, attention is focused on reconstructing the metaphorical image of work that emerges in this context. It functions within the bounds of the conceptual triad work – profession – career. The study has been framed in a dynamic model of talk. It reveals significant differences in the ontological conceptualisation of the concepts involved. The metaphors of work are based on physical, material foundations, reflecting similarities to solid substances or concrete things; in contrast, profession appears in the data as something fluid, in motion, and based on the ontology of liquids.

Artykuł zawiera analizę metafor konceptualnych występujących w spontanicznej rozmowie prowadzonej podczas wykonywania usługi manicure. Ponieważ głównym tematem konwersacji jest życie zawodowe, uwaga skupia się na rekonstrukcji metaforycznego obrazu pracy, który wyłania się z wypowiedzi rozmówczyń. Ujmuje się ją w triadzie pojęć pokrewnych: PRACA – ZAWÓD – KARIERA. Badanie zostało umieszczone w dynamicznym modelu mówienia. W konkluzji ujawniono istotne różnice w ontologicznym konceptualizowaniu wybranych pojęć w analizowanej rozmowie. Metafory pracy fundowane były na solidnych podstawach materiałowych, odwzorowywały podobieństwa do substancji stałych czy konkretnych rzeczy; z kolei zawód jawił się w wypowiedziach rozmówczyń jako coś płynnego, w ruchu, przywołując ontologię cieczy.

The purpose of the study is to outline the changes that have occurred in the conceptualisation of selected names of regions and their inhabitants in contemporary Polish. Podhale is a historically, culturally, and economically important region of Poland, while its inhabitants are people who are often perceived through the prism of stereotypical characteristics attributed to highlanders (pol. górale). The data for the study come from students surveys of 1990, 2000, 2010 and 2020 (abbreviated as ASA 1990, 2000, 2010 and 2020). The results reveal that over the past four decades, Podhale has invariably been viewed through the prism of location (geography), cultural characteristics (a dialect of Polish, traditions, customs), and conditions of life (high production capacity, a developed industry, agriculture). On the other hand, the image of the region’s inhabitants is dominated by three sets of characteristics. The first are cultural aspects: language, tradition, customs, folklore, singing. The second set contains characteristics relating to work and lifestyle. The third set relates to mentality and personal traits: sincerity, pride, stubbornness. Physical characteristics of the Podhale people (górale), such as strength, vigor, posture, or agility, also play a significant role. Psychosocial traits, such as hospitality, wisdom, openness, friendliness, kindness, or the love of the mountains, are basically stereotypical, culturally entrenched, and belong to a broad socially shared image of the people. Interestingly, the image of Podhale and highlanders is predominantly positive, with limited negative aspects (mainly to be found in the psychosocial sphere).

Celem artykułu jest nakreślenie zmian, jakie zaszły w wyobrażeniu Podhala i jego mieszkańców we współczesnym języku polskim. Podhale to miejsce ważne dla Polski pod względem historycznym, kulturowym i gospodarczym, z kolei jego mieszkańcy to ludzie, którzy często są postrzegani przez pryzmat stereotypowych cech przypisywanych góralowi.Bazę materiałową stanowią dane ankietowe pozyskane od studentów w roku 1990, 2000, 2010 oraz 2020. Ujawniły one, że w ciągu czterech ostatnich dekad na Podhale niezmiennie patrzono przez pryzmat cech lokatywnych (specyficzne położenie geograficzne), kulturowych (regionalna odmiana języka – gwara, tradycje i obyczaje) oraz bytowych (wysokie możliwości produkcyjne, rozwinięte rolnictwo). Natomiast w obrazie mieszkańców ujawniły się trzy zespoły cech – po pierwsze – kulturowe: język, tradycja, kultura, obyczaje, folklor, śpiew; po drugie – charakterystyki dotyczące zajęć: praca, styl życia; po trzecie – psychiczne: szczerość, duma, upór. Znaczącą rolę odgrywa również charakterystyka mieszkańców Podhala w kategoriach fizycznych: siła, wigor, postawa, zwinność, krzepa. Cechy psychospołeczne, takie jak: gościnność, mądrość, otwartość, serdeczność, życzliwość, miłość do gór, są cechami stereotypowymi, utrwalonymi kulturowo i funkcjonującymi w szerokim obiegu społecznym. Co ciekawe, w obrazie Podhala i górala przeważa ewaluacja pozytywna z ograniczonymi akcentami krytycznymi, szczególnie w aspekcie psychospołecznym.

The paper examines how Cognitive Linguistics (CL) may contribute to a better understanding of the role which cognitive explorations of literature and literary translation may play in the study of linguistic worldview (LWV), as carried out in Lublin Cognitive Ethnolinguistics (LCE). The article offers an analysis of Alice Munro’s autobiographical narrative The Peace of Utrecht, a short story based on the author’s difficult relationship with her mother, and its translation into Polish. The focus is on the conceptual category mother. The Idealised Cognitive Models (ICMs) theory is invoked to account for the writer’s construal of the figure of the Gothic Mother. Also, the LCE linguistic stereotype of the Polish mother is used in the follow-up analysis of the Polish translation of the short story. The current study shows that, while ICMs may be instrumental in demonstrating that literature is a vehicle for human idiosyncratic experience, the Polish mother stereotype proves crucial in clarifying how the target culture might influence the translation of a literary work that enters it. To conclude, the results of the analysis indicate a common ground, shared by CL and LCE. The two approaches may be regarded as commensurate insofar as they yield complementary insights into the interplay of language, culture and cognition.

W artykule rozpatruję kwestię, jak językoznawstwo kognitywne może przyczyniać się do rozwoju badań nad literaturą i przekładem literackim w odniesieniu do językowego obrazu świata, koncepcji rozwijanej w ramach Lubelskiej Etnolingwistyki Kognitywnej. Problem ten omawiam wykorzystując materiał językowy pochodzący z autobiograficznego opowiadania Alice Munro The Peace of Utrecht oraz jego tłumaczenia na język polski (Pokój utrechcki). W analizie wykorzystuję pojęcie Wyidealizowanych Modeli Poznawczych (ang. Idealised Cognitive Models, ICMs), pomagające uwypuklić bogactwo i złożoność idiosynkratycznych kategoryzacji, oraz etnolingwistyczne pojęcie stereotypu językowego, dotyczące zakorzenionego w języku polskim obrazu matki. Ta druga koncepcja pozwala rozważyć, w jaki sposób kultura docelowa może wpływać na tekst docelowy. Wnioski płynące z tej dwuczęściowej analizy wskazują, że pomimo pewnych różnic w zakresie modeli teoretycznych i metodologii, obszary badawcze językoznawstwa kognitywnego i Lubelskiej Etnolingwistyki Kognitywnej wzajemnie się dopełniają, dzięki czemu możliwe jest pełniejsze ujęcie wzajemnych uwarunkowań języka, kultury oraz procesów poznawczych leżących u podstaw dyskursu literackiego i literackiego przekładu.

The article is an attempt to construct a partial image of hate in Polish, following the principles of Lublin cognitive ethnolinguistics. The data come from general and specialized dictionaries of Polish, specifically concerning the words nienawidzić ‘to hate’ and nienawiść ‘hatred, hate’: their contemporary and earlier forms and meanings, typical uses, relationships to other lexemes (synonyms, antonyms), collocations and other multi-word units. The analysis has revealed the most entrenched (in Polish and the minds of its speakers) descriptive and evaluative aspects of the concept of hate. It has been found that hate is a feeling that arises primarily in relation to other people, and secondarily to reality at large. It is caused by a negative attitude to and evaluation of the object(s) of hate, triggering unpleasent experiences in the person who feels it. This, in turn, leads to an emotional, intellectual, and volitional stance, characterized by a profound dislike towards the object of hate, and even a will to cause harm. Hate is a strong and violent feeling (similar to fire), uncontrollable and depriving people who feel it of a rational assessment of the situation. It is long-lasting but also internally dynamic: its intensity may rise or fall, subject to change depending on the action taken.

Artykuł zawiera próbę cząstkowej rekonstrukcji językowego obrazu nienawiści utrwalonego w polszczyźnie. Dokonano jej przy respektowaniu założeń i z wykorzystaniem narzędzi badawczych wypracowanych na gruncie lubelskiej etnolingwistyki kognitywnej. Podstawę materiałową stanowiły dane zaczerpnięte ze słowników języka polskiego (ogólnych i specjalistycznych) dotyczące centralnych nazw pojęcia, tj. nienawidzić i nienawiść – ich dawne i współczesne formy i znaczenia, typowe użycia, relacje do innych jednostek leksykalnych (pokrewieństwa, synonimii, antonimii), kolokacje i frazeologizmy. Przeprowadzona analiza pozwoliła odtworzyć najsilniej ustabilizowane (w polszczyźnie i świadomości jej nosicieli) treści opisowe i wartościujące, składające się na badany koncept. Stwierdzono, że nienawiść to uczucie, które powstaje prymarnie w relacji do drugiego człowieka, sekundarnie – do rzeczywistości w ogóle. Wywołuje je negatywne postrzeganie i ujemna ocena obiektu uczuć, które powodują nieprzyjemne dla podmiotu doznania. To prowadzi do ukształtowania postawy emocjonalno-intelektualno-wolitywnej, którą cechuje głęboka niechęć do kontaktu z obiektem uczuć, a nawet wola działania na jego szkodę. Nienawiść jest uczuciem bardzo silnym i gwałtowanym (niczym żywioł, zwłaszcza ogień), wymykającym się spod kontroli i sprawiającym, że człowiek traci zdolność racjonalnego oglądu rzeczywistości. Cechuje je (długo)trwałość, ale też wewnętrzna dynamika – jego intensywność może się zwiększać lub zmniejszać, na co mogą mieć wpływ podjęte przez człowieka działania.

Since cognitive linguistics explores the conceptual structures of human consciousness through their language manifestations relying on empirical methods, it provides a new approach to the study of binary oppositions. Despite numerous studies of this phenomenon, many of the questions raised here have not been fully answered. As binary oppositions are not absolutely stable structures inherent to human consciousness, we need to study them within specific linguacultures and explore their modification over different periods of time.This article presents an empirical study of the binary opposition sviy 'us (our)' – chuzhyy 'them (their)' in the minds of Ukrainian speakers based on the method of an associative experiment conducted in the period from 6 November 2022 to 29 February 2024. The data obtained were compared with the results of the experiments recorded in the Associative Thesaurus of the Ukrainian Language (UAS 2007).The aim of the study is to analyse the binary opposition sviy 'us (our)' – chuzhyy 'them (their)' and changes in its content and evaluative characteristics in the minds of Ukrainian speakers as a result of the Russo-Ukrainian war.

Lingwistyka kognitywna bada pojęciowe struktury ludzkiej świadomości poprzez ich przejawy językowe, a więc zapewnia nowe podejście do badań opozycji binarnych. Pomimo licznych badań na ten temat, wiele postawionych tu pytań dotyczących opozycji swój–obcy nie doczekało się pełnej analizy. Opozycje binarne nie są całkowicie stabilnymi strukturami nieodłącznie związanymi z ludzką świadomością, musimy je badać w obrębie określonych kultur językowych i uwzględniając modyfikacje w różnych okresach czasu. W artykule przedstawiono empiryczne badanie binarnej opozycji svij ‘swój’ – czużyj ‘obcy’ w świadomości osób mówiących po ukraińsku w oparciu o metodę eksperymentu skojarzeniowego przeprowadzonego w okresie od 6 listopada 2022 r. do 29 lutego 2024. Uzyskane dane porównano z wynikami eksperymentów zapisanymi w Asocjacyjnym słowniku języka ukraińskiego (2007). Celem pracy jest analiza binarnej opozycji svij ‘swój’ – czużyj ‘obcy’oraz zmian w jej treści i cechach wartościujących, które zaszły w świadomości osób ukraińskojęzycznych w trakcie wojny rosyjsko-ukraińskiej.

This contribution presents the origin and formation of a special type of dictionary containing idiomatic expressions, i.e., the so-called idiomaticon, or a lexicographic record of idiomatic units. The article describes the place of the idiomaticon in the extended family of dictionaries and situates it in a broader lexicographical context.

W artykule prezentowana jest geneza i proces kształtowania się specyficznego typu słownika wyrażeń idiomatycznych, tzw. idiomatykonu, czyli leksykograficznego zapisu jednostek idiomatycznych. Autorzy opisują miejsce idiomatykonu w rozbudowanej rodzinie tego typu słowników i sytuują go w szerszym kontekście leksykograficznym.

The article presents Wojciech Chlebda’s model of contronyms, developed through his analyses of the cultural concepts of Polska (Poland) and Europa (Europe) in Polish discourse, with a special attention to the identity-building function of the opposition “us/them” (“one’s own/the Other”). The three parts of the article are devoted to: the opposition “us/them” (“one’s own/the Other”) in ethnolinguistic research and discourse analysis, the contronymic division of the cultural concepts Polska and Europa, and the borderland as a space where the “us/them” opposition can be rendered void.

Artykuł stanowi przegląd prac i koncpecji Wojciecha Chlebdy, który - analizując Celem artykułu jest zaprezentowanie wypracowanej przez Wojciecha Chlebdę koncepcji enantiosemii, rozwijanej w pracach opolskiego etnolingwisty, w których analizował znaczenia pojęć Polska i Europa w polskim dyskursie, zwracając szczególną uwagę na tożsamościotwórczą funkcję opozycji swój/obcy. Artykuł składa się z trzech części poświęconych: opozycji swój/obcy w badaniach etnolingwistycznych i dyskursologicznych, enantiosemicznemu rozszczepieniu pojęć Polska i Europa oraz pograniczu jako przestrzeni niwelowania opozycji swój – obcy.

In the wake of increasingly more frequent (forced or voluntary) migration, various names for the country chosen by the migrant as the place of work and residence also appear in Slavic languages. Compared to the lexically very numerous and richly motivated names for migrating people, the number of lexemes denoting the new homeland is smaller. Nevertheless, it deserves the attention of linguists and sociologists dealing with migration. This article analyzes the names for the “second homeland” in Serbian and Croatian. Examples of the use of these names are subjected to ethnolinguistic profiling, as stipulated in the ethnolinguistic method developed in Jerzy Bartmiński’s Lublin school. An important role in the profiles of these names is played by evaluation.

W związku z coraz częstszą wymuszoną lub dobrowolną zmianą miejsca zamieszkania, różne nazwy kraju, wybranego przez migranta jako miejsce pracy i zamieszkania, pojawiają się także w językach słowiańskich. W porównaniu do leksykalnie bardzo licznych i różnie motywowanych określeń osoby przemieszczającej się i osiedlającej w innym kraju, liczba leksemów oznaczających „nową ojczyznę” jest mniejsza, zasługuje jednak na uwagę językoznawców i socjologów zajmujących się powszechną migracją ludności. W artykule analizowane są nazwy „drugiej ojczyzny” w językach serbskim i chorwackim, a przykłady użycia tych nazw są poddawane profilowaniu etnolingwistycznemu zgodnie z metodą etnolingwistyczną rozwiniętą w lubelskiej szkole Jerzego Bartmińskiego. Ważną rolę w profilowaniu analizowanych nazw odgrywają aspekty ewaluacyjne.

In this article, the author analyzes the conceptual metaphors politics is a pond, a politician is a carp and a politician is a pike in Czech political discourse. The investigation is based on the theory of conceptual metaphor and follows the principles of ethnolinguistics and cognitive linguistics. The author shows how the specific features of these conceptual metaphors relate to the Czech linguistic worldview and proposes metaphorical mapping that conveys salient features of the target domain (politics and politicians). The conceptual metaphor politics is a pond helps the speaker to depict a problematic domestic political situation that needs to be changed. The metaphors a politician is a carp and a politician is a pike are usually used to create the “friend-foe” opposition in political discourse. The conceptual metaphor a politician is a carp discloses the passivity and laziness of politicians and their inability or unwillingness to change the current situation. On the other hand, the conceptual metaphor a politician is a pike can be used to indicate both the positive qualities of a politician (activity, energy, initiative) and the negative ones (greed, selfishness, cruelty). The use of culturally specific conceptual metaphors allows a politician to establish close contact with the audience to increase the number of loyal voters.

W artykule poddano analizie metafory pojęciowe polityka to staw, polityka to karp i polityka to szczupak, obecne w czeskim dyskursie politycznym. Badanie przeprowadzono odwołując się do teorii metafory pojęciowej oraz zasad etnolingwistyki i lingwistyki kognitywnej. Pokazano, jak te metafory pojęciowe funkcjonują w czeskim językowym obrazie świata i jakie aspekty domen źródłowych wykorzystywane są w portretowaniu domen docelowych (polityki i polityków). Metafora polityka to staw pomaga w przedstawieniu problematycznej i wymagającej zmian sytuacji w polityce krajowej. Metafor polityka to staw, polityka to karp i polityka to szczupak zazwyczaj używa się, by zbudować przydatną w dyskursie politycznym opozycję „przyjaciel-wróg”. Metafora polityka to karp uwypukla bierność i lenistwo polityków, a także ich niechęć i niezdolność do wprowadzania zmian. Metafora polityka to szczupak może wskazywać zarówno na pozytywne cechy polityków (aktywność, energię, podejmowanie inicjatyw), jak i ich cechy negatywne (chciwość, egoizm, okrucieństwo). Stosowanie kulturowo uwarunkowanych metafor pozwala politykom ustanowić bliską relację z odbiorcami w celu poszerzenie kręgu swoich wyborców. 

This article deals with the motif of homeland in the correspondence of post-WWII Belarusian emigrants to France. The correspondence was addressed to Liavon Rydleuski, a Belarusian emigrant activist. The letters in question are located in the archives of the Francis Skaryna Library and Museum in London. The research method used is qualitative content analysis. It can be concluded that the theme of homeland as it appears in the letters is used in a non-obvious way.

Artykuł poświęcony jest obecności wątku ojczyzny w korespondencji prowadzonej przez białoruskich emigrantów, chcących osiedlić się po II wojnie światowej we Francji. Odbiorcą korespondencji był Liavon Rydleuski, białoruski działacz emigracyjny. Listy przechowywane są w archiwum Biblioteki i Muzeum im. Franciszka Skaryny w Londynie. Zastosowaną metodą badawczą przez autorkę była jakościowa analiza treści. Pozwoliła ona na sformułowanie wniosku, że wątek ojczyzny pojawiał się w badanych listach w sposób nieoczywisty (niebezpośredni).

The central topic of this paper is the Slavic concept of homeland in its historical aspect. It will be discussed here with the example of two East Slavic areas: the Moscow Russia and the Belarusian residents of the Grand Duchy of Lithuania. The time span covered is the later pre-national period, i.e. the 17th-18th c. In this context, more global questions are also addressed, concerning the differences between these two areas, as well the main characteristics of the Moscow culture that makes it substantially different from the European culture and worldview.

Ojczyzna należy do konceptów o dużej zmienności i w związku z tym trudniejszych do badania. Ponadto powstał on na ogół dość późno i stanowi zjawisko z okresu głównie narodowego. Jego perspektywa historyczna została dotychczas stosunkowo słabo zbadana. Głównym tematem artykułu jest analiza porównawcza konceptu ojczyzny w późnym okresie przednarodowym na dwóch obszarach wschodniosłowiańskich, różnych pod względem globalnych kontekstów życia i paradygmatów kulturowych – to Ruś Moskiewska i Wielkie Księstwo Litewskie (jego ludność białoruska) w XVII–XVIII ww. Autorka dotyka także metodologicznych aspektów badania zarówno tego konceptu, jak i diachronicznej perspektywy badania konceptów w ogóle. Szczególną uwagę zwraca także na specyfikę światopoglądu i konceptualizacji rzeczywistości na Rusi Moskiewskiej, która różni się nie tylko od zachodnioeuropejskiego, ale także od słowiańskiego i od innych obszarów prawosławnych Słowian. W tekście poruszane są również kwestie adekwatnego korpusu tekstowego jako niezbędnej podstawy empirycznej badań. 

Центральная тема данной работы - славянский концепт родина, который будет представлен здесь на материале двух восточнославянских ареалов. Это - Московская Русь и белорусское население Великого княжества Литовского. В центре внимания находится при этом поздний донациональный период: XVII–XVIII вв. В данной связи будут также рассмотрены некоторые методологические аспекты исследования этого концепта, а также специфика культурной и мировоззренческой парадигмы Московской Руси. Особое внимание уделяется также значимости адекватного текстового корпуса как эмпирической базы исследования. 

The article presents an analysis of the concept of homeland in 16th-c. Biblical translations produced on the territory of Poland (the late period of the Jagiellonian dynasty and early Polish-Lithuanian Commonwealth) and the Grand Duchy of Lithuania. Those include translations into Polish: the Catholic Leopolita Bible (1561) and the Jakub Wujek Bible (1599), the Protestant Radziwiłł or Brest Bible (1563), the Arian translation by Symon Budny (the Nesvizh Bible) (1572), as well as into Church Slavonic: the Ostrog Bible (1580–1581) or a hybrid translation by Francis Skaryna (1517–1519). It is argued that despite religious and linguistic differences, Biblical translations reveal a large number of similarities. Based on the analysis of these similarities, it can be assumed that the 16th century was a turning point in the development of the concept of homeland, and its formation in the modern understanding was influenced, in different ways, by both the New and the Old Testament.

W artykule dokonano analizy pojęcia ojczyzny w przekładach biblijnych z XVI wieku, powstałych na terenie Rzeczypospolitej i Wielkiego Księstwa Litewskiego na język polski – katolicka Biblia Leopolity (1561) i Jakuba Wujka (1599), protestancka Biblia Radziwiłłowska czyli Brzeska (1563), ariański przekład Szymona Budnego (Biblia Nieświeska, 1572) i cerkiewno-słowiański (Biblia Ostrogska, 1580–1581), a także w przekładzie hybrydowym Franciszka Skaryny (1517–1519). Twierdzi się, że pomimo różnic wyznaniowych i językowych tłumaczenia biblijne ujawniają dużą liczbę podobieństw. Podobieństwa te dają podstawy, by sądzić, że w XVI w. stanowił punkt zwrotny w rozwoju pojęcia ojczyzny, natomiast na jego kształtowanie się we współczesnym rozumieniu miały wpływ zarówno teksty Nowego, jak Starego Testamentu, lecz oddziaływały one w różny sposób. 

W artykule dokonano analizy pojęcia ojczyzny w przekładach biblijnych z XVI wieku, powstałych na terenie Rzeczypospolitej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, na język polski (katolicka Biblia Leopolity (1561) i Jakuba Wujka (1599)), protestancka Biblia Radziwiłłowska czyli Brzeska (1563), ariański przekład Szymona Budnego (Biblia Nieświeska) (1572)) i cerkiewno-słowiański (Biblia Ostrogska) (1580–1581), a także w przekładzie hybrydowym Franciszka Skaryny (1517–1519)). Twierdzi się, że pomimo różnic wyznaniowych i językowych, tłumaczenia biblijne ujawniają dużą liczbę podobieństw. Podobieństwa te dają podstawy sądzić, że w XVI w. stanowił punkt zwrotny w rozwoju pojęcia, natomiast na jego kształtowanie się we współczesnym rozumieniu miały wpływ zarówno teksty Nowego, jak Starego Testamentu, lecz oddziaływały w różny sposób.  

The article analyzes contexts with nouns that express the concept of homeland in Belarusian: radzìma, ajčyna, bac'kaǔščyna. The main meanings of these words are 'place of birth, small homeland’ and 'native/home country’. The works of emigrants and repressed citizens in different periods of the 20th and 21st centuries are considered, including the changes that the concept of homeland in these works has undergone over the past hundred years. In the first half of the 20th century, bac'kaǔščyna 'fatherland’ predominated, at the end of the 20th and beginning of the 21st centuries, the word radzìma and especially the proper name Belarus prevailed. The noun ajčyna, which belongs to the highest style, was and is used most rarely. In emigration literature, ajčyna and bac'kaǔščyna meant 'homeland’, only the lexeme radzìma sometimes meant 'small homeland, place of birth’. The importance of the country’s history and historical studies for the formation of the concept of homeland is noted.

W artykule dokonano analizy kontekstów z rzeczownikami, które w języku białoruskim określają koncept ojczyzny – radzìma, ajčyna, bac'kaǔščyna. Główne znaczenia tych słów to 'miejsce urodzenia, mała ojczyzna’ i 'kraj ojczysty, ojczyzna’. Brane są pod uwagę teksty białoruskich emigrantów i osób represjonowanych w różnych okresach XX – XXI wieku. Koncept ojczyzny w tych tekstach rozwijał się i zmieniał na przestrzeni ostatnich stu lat. W pierwszej połowie XX w. dominowało bac'kaǔščyna, na przełomie XX i XXI w. – synonim radzima, a najczęściej używano imienia własnego Belarus. Najrzadziej był i jest używany rzeczownik ajčyna, należący do stylu wysokiego. Ajčyna i bac'kaǔščyna w literaturze emigracyjnej  znaczyły 'kraj ojczysty’, jedynie leksem radzima mógł oznaczać 'małą ojczyznę, miejsce urodzenia’. Autorka artykułu zwraca uwagę na znaczenie historii kraju i nauk historycznych dla kształtowania się konceptu ojczyzny.

In this article, the concept of autocracy in Lithuanian discourse is analyzed using the method developed by the Lublin School of Ethnolinguistics. The focus on the concept of autocracy stems from the observation that, when asked to name antonyms for the word democracy, students most commonly mention autocracy and authoritarianism. Lithuanian lexicographical sources and the General Lithuanian Encyclopaedia provide the most general meaning of autocracy without offering any evaluation or comparison with other forms of government. While young people and media writers often compare autocracy with other forms of government, such as dictatorship or tyranny, they tend to highlight both its positive and negative characteristics. Even indirect comparisons, both in surveys and media texts, reveal nuanced aspects of democracy (such as unity, protection of human liberties and rights, participation in the governance of the state, and control of elected power) and shades of meaning associated with autocracy (including fear, suppression civil rights, disregard for the public or the community, and division). While it can be argued that, in general, democracy is viewed positively by Lithuanians, both surveys and media texts indicate a lack of consensus. There is a noticeable tendency to view autocracy positively and democracy negatively, suggesting a longing for strong leadership and perhaps a sense of uncertainty about how to handle the freedoms offered by democracy. The S–Q–T (System – Questionnaires – Text) analysis reveals that autocracy is perceived as a form of government, the opposite of democracy, representing the dominance of one person in the affairs of a society or community rather than a value.

W niniejszym artykule przeanalizowano pojęcie autokracji w dyskursie litewskim, wykorzystując metodę opracowaną przez lubelską szkołę etnolingwistyczną. Zwrócono uwagę na to pojęcie, ponieważ studenci, których poproszono o podanie antonimów wyrazu demokracja, najczęściej wymieniali autokrację i autorytaryzm. W litewskich źródłach leksykograficznych, a także w Visuotine lietuviu enciklopedija pojawia się bardzo ogólna definicja autokracji, bez ocen i porównań z innymi formami rządów. Młodzież i autorzy tekstów medialnych mają skłonność do porównywania tej formy rządów z innymi (dyktaturą, tyranią), uwypuklając w ten sposób cechy pozytywne i negatywne każdej formy. Nawet z pośrednich porównań, zawartych zarówno w sondażach, jak i w tekstach medialnych, wynika wiele cech demokracji (jedność, ochrona praw i wolności człowieka, udział w zarządzaniu państwem, kontrola wybieranego rządu itp.) i autokracji (strach, ograniczenia, nieliczenie się ze społeczeństwem lub wspólnotą, rozbicie itp.). Choć ogólnie można powiedzieć, że demokracja jest dla Litwinów pozytywną formą rządów, to zarówno w sondażach, jak i w tekstach medialnych pojawia się tendencja do oceniania autokracji pozytywnie, a demokracji negatywnie, widoczna jest zatem nostalgia za rządami silnej ręki i niewiedza, co zrobić z wolnością, jaką daje demokracja. Analiza ankiet studentów wykazała, że autokracja jest formą rządzenia państwem, przeciwieństwem demokracji, dominacją jednej osoby w podejmowaniu decyzji o społeczeństwie lub sprawach wspólnoty, ale nie wartością.

The article discusses the ethnolinguistic aspect of the work of Jan Karłowicz. Karłowicz is known primarily as an editor and author of three dictionaries and editor of the monthly Wisła. Karłowicz’s strictly ethnolinguistic work is Słownik mitologii polskiej [Dictionary of Polish Mythology], discovered in 2017, which belongs to historical ethnolinguistics. The author relies largely on: 1) cultural relics; 2) the belief that rural communities are a more primitive evolutionary stage in the development of a nation than the nobility and bourgeoisie; 3) comparative research aimed at identifying what is ancient in Polish mythology; 4) an understanding of the term mythology that is different from its contemporary meaning. The aim of such research is to show the complexity of the Polish view of the world and of humans against the general Slavic and even much broader background.

W artykule został omówiony etnolingwistyczny aspekt działalności Jana Karłowicza. Badacz ten jest znany przede wszystkim jako redaktor i autor trzech słowników oraz redaktor czasopisma „Wisła”. Stricte etnolingwistyczną pracą Karłowicza jest odnaleziony w 2017 roku Słownik mitologii polskiej, który wpisuje się w nurt etnolingwistyki historycznej, specyficznie rozumianej. Również terminowi mitologia zostało przypisane inne znaczenie od współczesnego: ‘całokształt życia ludzkiego odzwierciedlony w folklorze, wierzeniach i zwyczajach, zarówno przedchrześcijańskich, jak i katolickich’. Autor, wychodząc z założenia, że lud stanowi stadium ewolucyjne narodu pierwotniejsze niż szlachta czy mieszczaństwo, był przekonany, iż badania porównawcze tzw. przeżytków wskażą to, co dawne w polskiej mitologii. Celem takich badań było pokazanie złożoności polskiego widzenia świata i człowieka na tle ogólnosłowiańskim, a nawet znacznie szerszym.

The aim of this article is to analyze language ideologies towards Spanish, English and bilingualism articulated in selected political party programs (or party platforms, programa de gobierno) of the New Progressive Party (NPP) in Puerto Rico after 2000. The study examines the beliefs, declarations, and objectives related to the main language ideologies on the island, regarding: (1) Spanish as the national language of Puerto Ricans (monolingualism); (2) English as the language of American citizens and the U.S. federal government (monolingualism); (3) English as a resource for social and economic advancement (linguistic instrumentalism and/or linguistic entrepreneurship); (4) bilingualism as a resource for social and economic advancement (linguistic instrumentalism and/or linguistic entrepreneurship); (5) English as a global language (perceived as a universal means of communication). The article examines the programs presented during the general elections that led to the NPP candidates assuming the positions of governors: Luis Fortuño (2009-2013), Ricardo Rosselló (2017-2019), and Pedro Pierluisi (2021-2024). This analysis is contextualized within the language debates that form part of the island’s long history of the coexistence of Spanish and English since 1898.

Celem artykułu jest analiza ideologii językowych odnoszących się do języka hiszpańskiego, angielskiego oraz dwujęzyczności zawartych w programach wyborczych (programa de gobierno) Nowej Partii Postępowej (Partido Nuevo Progresista, PNP) w Portoryko po 2000 roku. W artykule skupiono uwagę na wyrażonych w programach przekonaniach, deklaracjach i zamiarach wpisujących się w główne ideologie językowe obecne na wyspie i dotyczących takich aspektów, jak: (1) hiszpański jako język narodowy Portorykańczyków (ideologia jednojęzyczności); (2) angielski jako język obywateli amerykańskich i rządu federalnego USA (ideologia jednojęzyczności); (3) angielski jako zasób służący osiągnięciu korzyści ekonomicznych i/lub awansu społecznego (ideologia językowego instrumentalizmu i/lub językowej przedsiębiorczości); (4) dwujęzyczność jako zasób służący osiągnięciu korzyści ekonomicznych i/lub awansu społecznego (ideologia językowego instrumentalizmu i/lub językowej przedsiębiorczości); (5) angielski jako język globalny (postrzegany jako uniwersalny środek komunikacji). Przeanalizowano programy zaprezentowane w wyborach powszechnych, w wyniku których kandydaci PNP zostali wybrani na stanowisko gubernatora: Luis Fortuño (2009-2013), Ricardo Rosselló (2017-2019) i Pedro Pierluisi (2021-2024). Programy te przeanalizowano w kontekście debat językowych, które wpisują się w długą historię współistnienia na wyspie języka hiszpańskiego oraz angielskiego po 1898 roku. 

The article presents the ethnolinguistic research of Wojciech Chlebda (1950–2022), an eminent linguist, Polish and Slavic philologist. Attention is paid to the main lines of his research, including original insight and ideas he proposed relating to mental geography, collective linguistic memory and non-memory, as well as lexicography as a means of national self-identification.

W artykule przedstawione zostały etnolingwistyczne dokonania Wojciecha Chlebdy (1950–2022), wybitnego polskiego językoznawcy, polonisty i slawisty. Zostały scharakteryzowane główne nurty jego badań i autorskie koncepcje: geografii mentalnej, ujęzykowionej pamięci/niepamięci zbiorowej oraz leksykografii jako instrumentu autoidentyfikacji narodowej.

The article offers an analysis of the linguistic-cultural concept of dusza/soul present in two literary works by contemporary Polish Nobel-Prize winners, as well as in their translations to English: Wisława Szymborska’s poem Trochę o duszy and Olga Tokarczuk’s story Zgubiona dusza. Their English translations are, respectively: A Few Words on the Soul (trans. Stanisław Barańczak and Clare Cavanagh) and The Lost Soul (trans. Antonia Lloyd-Jones). Alternative translation attempts by BA translation students at the University of National Education Commission in Kraków are also discussed. The two texts share the idea that today’s world, with its haste, attention deficit, and consumerism, is not a friendly place for the human soul. In their search for the human soul, both authors prompt similar solutions: a person must return to a small world of their own, or their inner reality, far from fast progress and globalisation. The present analysis takes a cognitive-ethnolinguistic perspective and begins by considering the entity named dusza in Polish and soul in English as cultural-linguistic concepts, tracing the similarities and differences conventionalised in the two languages, and thus the status of those concepts in the respective linguistic worldviews. This leads to an interpretation of Szymborska’s poem and Tokarczuk’s story as non-standard, individual, literary realisations of the standard worldview shared by the community of speakers of Polish. In this context, the English translations can be viewed as records documenting the transfer of the Polish concept of dusza to a new cultural-linguistic location. This approach is grounded in the idea of culture as an iceberg, where individual texts are viewed as expressions of an underlying cultural content.

Niniejszy artykuł to analiza językowo-kulturowych konceptów dusza i soul, obecnych w dwóch utworach literackich autorstwa współczesnych polskich noblistek oraz w ich przekładach na język angielski. Teksty, o których mowa, to wiersz Trochę o duszy Wisławy Szymborskiej i opowiadanie Zgubiona dusza Olgi Tokarczuk; ich angielskie tłumaczenia to, odpowiednio, A Few Words on the Soul (tłum. Stanisław Barańczak i Clare Cavanagh) i The Lost Soul (tłum. Antonia Lloyd-Jones). Oprócz opublikowanych wersji angielskich analiza zawiera komentarz na temat prób alternatywnych tłumaczeń dokonanych przez studentów Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Tym, co łączy oba teksty, jest przekonanie, że współczesny świat, z jego pośpiechem, deficytem uwagi i konsumpcjonizmem, nie jest miejscem przyjaznym ludzkiej duszy. W poszukiwaniu obecności ludzkiej duszy w owym gorączkowym świecie obie autorki proponują podobne rozwiązania: człowiek musi wrócić do swojego małego świata: swojej wewnętrznej rzeczywistości, dalekiej od wyobrażeń szybkiego postępu i globalizacji. Niniejsza analiza przyjmuje perspektywę kognitywnoetnolingwistyczną i ujmuje byt określany polskim słowem dusza i angielskim słowem soul jako koncept kulturowojęzykowy. Następnie idzie tropem podobieństw i różnic tkwiących w obu omawianych językach, a tym samym rozważa status tego konceptu w językowym obrazie świata zakorzenionym w tych dwóch językach. Prowadzi to do interpretacji wiersza Szymborskiej i opowiadania Tokarczuk jako niestandardowych, indywidualnych, literackich realizacji standardowego (potocznego) językowego obrazu świata, wspólnego dla Polaków. Taka lektura pozwala sięgnąć do angielskich tłumaczeń tych tekstów jako zapisów dokumentujących przeniesienie polskiego konceptu duszy do nowej kulturowojęzykowej lokalizacji. Opierając się na koncepcji kultury jako góry lodowej, w której poszczególne teksty należy czytać jako językowe realizacje pewnych elementów treści kulturowych, leżących u podstaw tych tekstów, w niniejszym artykule podejmuje się próbę rozważenia, w jakim stopniu możliwe jest przeniesienie z oryginału do przekładu.

The article deals with linguistic portrayals of religion in the satirical works of Ostap Vyshnya, including such devices as colloquial style, irony, allusions, the use of quotation marks, lower case, and diminutive forms. The analysis is based on publications in Ukrainian, Polish, and Russian periodical press and anthologies. The correlation between Vyshnya’s satire and official Soviet propaganda is also considered.

Przedmiotem badania w artykule są językowe sposoby ukazania religii w twórczości satyrycznej Ostapa Wyszni. Omówione zostały zróżnicowane środki językowe kreujące określony obraz religii (wykorzystanie języka potocznego, ironii, aluzyjny sposób opisu, zapis małą literą, posłużenie się cudzysłowem i formami zdrobniałymi). Autorka analizuje teksty satyryczne opublikowane w ukraińsko-, polsko- i rosyjskojęzycznych źródłach prasowych oraz antologiach. Ponadto przeanalizowano związki między twórczością Wyszni a oficjalną propagandą radziecką.

The paper focuses on cultural categorization of water in Hausa based on names of three water containers: a bottle, a sachet, and a container called buta. The main part of the paper concerns the analysis of collocations, metaphors, and fixed phrases, indicating the association of three types of water with certain events, activities, and domains of social life such as religious practices, celebrations, hygiene, eating meals, or hosting guests. In conclusion, it is shown that the three types of water have a strictly defined function and are related to culturally embedded values.

Artykuł dotyczy kategoryzacji wody w kulturze hausańskiej dokonanej przez pryzmat trzech pojemników: butelki, woreczka i naczynia zwanego buta. Zasadnicza część artykułu poświęcona została analizie kolokacji, porównań i utartych zwrotów wskazujących na powiązania trzech typów wody z pewnymi wydarzeniami, czynnościami i dziedzinami życia społecznego, takimi jak praktyki religijne, uroczystości, higiena, spożywanie posiłków lub wizyty gości. W podsumowaniu ukazano, że każdy typ wody ma ściśle ustaloną funkcję i wiąże się z kulturowo osadzonym wartościowaniem.

The central concept of cultural linguistics (ethnolinguistics) – regardless of its dialectological, etymological, onomastic or cognitive orientation – is the linguistic worldview (LWV). In synthesizing ethnolinguistic publications (dictionaries or lexicons), while reconstructing “portions” of LWV (stereotypes, terms, concepts, culturemes, keywords), linguistic data (systemic, text-based, surveys) and co-linguistic data are taken into account. The former are especially used in analyses based on “national” and “comparative” ethnolinguistics (cf. e.g. Axiological Lexicon of Slavs and their Neighbors, LASiS 2015–2019); both the former and the latter are used within the framework of “folk” ethnolinguistics (cf. Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, SSiSL 1996–2022). The type of ethnolinguistically relevant data usually goes hand in hand with the types of descriptions: separative (LASiS) or holistic (SSiSL).This article presents the concept of the Polish homeland, reconstructed on the basis of both linguistic and co-linguistic data (as in SSiSL). Questions are asked concerning the semantic coherence of the cognitive definition of homeland, i.e., which characteristics of homeland are present in which types of data and how coherent are the judgments about homeland contained in those different types.

Centralnym pojęciem lingwistyki kulturowej (etnolingwistyki) – bez względu na jej dialektologiczne, etymologiczne, onomastyczne czy kognitywne ukierunkowanie – jest językowy obraz świata (JOS). W opracowaniach etnolingwistycznych o charakterze syntetyzującym (słownikach, leksykonach) w odtwarzaniu „wycinków” JOS (stereotypów, pojęć, konceptów, kulturemów, słów kluczowych) brane są pod uwagę dane językowe (systemowe, ankietowe, tekstowe) oraz „przyjęzykowe. Pierwsze z założenia wykorzystywane są zwłaszcza w analizach na gruncie etnolingwistyki „narodowej” i „porównawczej” (przykładem są studia w Leksykonie aksjologicznym Słowian i ich sąsiadów, LASiS 2015–2019), pierwsze i drugie – w ramach etnolingwistyki „ludowej” (tak w Słowniku stereotypów i symboli ludowych, SSiSL 1996–2022). Z rodzajem danych relewantnych etnolingwistycznie idą zwykle w parze typy opisów – separacyjny (LASiS) i holistyczny (SSiSL).W artykule, który ideowo nawiązuje do powyższych opracowań, prezentowany jest koncept polskiej ojczyzny, rekonstruowany nie tylko na bazie danych językowych (tu: systemowych i ankietowych), ale też i danych „przyjęzykowych” (jak w SSiSL). Autorka stawia pytania o koherencję semantyczną definicji kognitywnej ojczyzny, tj. o to, jakie charakterystyki ojczyzny uobecniają się w poszczególnych typach danych i na ile spójne są względem siebie sądy o ojczyźnie zawarte w różnych typach danych.

The article inquires into the possibilities of ethno-cultural description of the Biblical heritage in Polish, comprising established linguistic units of multiple genetic and formal status. The proposal is put forward to include, in this kind of linguistic reflection, theoretical assumptions and descriptive methods hitherto scarcely used in Polish research, deriving from Hellenistic and Semitic oral and rhetorical tradition. The article consists of two parts. The first part outlines previous approaches to describing conventionalized units of language, both in the context of Polish and contrastive analysis. It also concerns the categories of orality and rhetoric in the contexts of describing the biblical linguistic heritage, as well as the definition of the concept of Biblicism. The second part considers the possibilities of describing selected Polish Biblicisms (merism, hyperbole, and chiasm) through references to the oral and rhetorical Biblical tradition.

Artykuł dotyczy zagadnień oraz możliwości etnokulturowego opisu tej części zasobów języka polskiego, które składają się na jego dziedzictwo biblijne, obejmujące utrwalone jednostki językowe o wielorakim statusie genetycznym i formalnym. Autor przedłożył propozycję włączenia w obszar tego rodzaju refleksji lingwistycznej nielicznie dotąd wykorzystywanych w polskich badaniach założeń teoretycznych oraz metod opisu wyrosłych na gruncie tradycji oralnej oraz retorycznej, tak helleńskiej, jak i semickiej. Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza przynosi zarysowe uwagi na temat dotychczasowych koncepcji opisu spetryfikowanych jednostek języka widzianych w kontekście polszczyzny, jak też ujęć kontrastywnych. Osobna uwaga w tej części dotyczy kategorii oralności i retoryczności postrzeganych w perspektywie opisu językowego dziedzictwa biblijnego, a także statusu definicyjnego pojęcia biblizm. Część druga opracowania ma charakter materiałowo-egzemplifikacyjny, wskazujący na możliwości opisu wybranych biblizmów polszczyzny poprzez odwołania do badań nad biblijną tradycją oralną i retoryczną. Są nimi meryzm, hiperbola oraz chiazm.

The article presents the figure of Nikita Ilyich Tolstoy, the founder of the Moscow School of Ethnolinguistics, a historical philologist, linguist, and ethnologist. Nikita Tolstoy researched in the history of Slavic cultures and languages, Slavic comparative linguistics, folk studies, ethnography, and mythology. In his approach, he jointly considered language and spiritual culture, the language of creative activity of a community, and the relationships between them. The article presents and discusses the main ideas of Tolstoy’s rich body of research.

W artykule prezentowana jest sylwetka Nikity Iljicza Tołstoja, twórcy moskiewskiej szkoły etnolingwistycznej, filologa-starożytnika i lingwisty-etnologa, który badał historię kultur słowiańskich i słowiańskich języków literackich, zajmował się słowiańskim językoznawstwem porównawczym, folklorystyką, etnografią i mitologią, widząc przy tym konieczność jednoczesnego rozpatrywania języka i kultury duchowej, języka i twórczości wspólnotowej, ich wzajemnych odniesień i różnych typów zależności. Przybliżane są podstawowe myśli z jego bogatej spuścizny.

This paper aims to examine the concept of slušnost in the Czech linguistic worldview. It is hypothesised that slušnost might be a Czech cultural key word, or, in this case, a key moral value of Czech linguaculture, resulting from a specific historical experience of the community of Czech speakers. This study, based mainly on the data from Czech language corpora, analyses two human-related meanings of slušnost and explicates them through the universal and elementary Natural Semantic Metalanguage. This methodological tool, developed mainly by Anna Wierzbicka and Cliff Goddard, makes it possible not only to clarify the complex and culture-specific concept of slušnost, but also to explicate it in a simple, universal, and non-ethnocentric way.

W artykule omawia się koncept slušnost w czeskim językowym obrazie świata. Autorka stawia hipotezę, iż w czeskiej lingwokulturze slušnost może mieć status słowa-klucza lub kluczowej wartości moralnej, co wynika z historycznego doświadczenia czeskiego społeczeństwa. W niniejszym badaniu, opartym głównie na danych z korpusów języka czeskiego, analizuje się dwa odnoszące się do ludzi znaczenia słowa slušnost i proponuje ich eksplikacje z wykorzystaniem Naturalnego Metajęzyka Semantycznego. Model ten, rozwijany głównie przez Annę Wierzbicką i Cliffa Goddarda, umożliwia nie tylko wyjaśnienie złożonego konceptu slušnost, lecz także dokonanie tego w sposób prosty, uniwersalny i nie-etnocentryczny.

Warmer’s 1691 colloquy including ten languages – (Silesian) Polish, (Silesian) German, (eastern) Czech, (northern) Hungarian, (Flemish) Dutch, (northern) French, Italian, Spanish, English and Latin – is studied qualitatively and descriptively for the typical European character of address forms and routine formulae in expressive speech acts. All vernacular languages except Dutch are languages with an informal/formal (T/V) address pronoun distinction, with reciprocal V typical among adults, among students, and between adults and young (or inferior) females, and non-reciprocal V typical from (inferior) males to people of a higher generation. Kinship terms are frequent vocatives toward adult relatives. A kinship term for a concrete blood relationship is used to denote a non-first-degree family member in general. The expression “friend” for acquaintances and strangers is often used as well as “sir/lady”. Professional titles as vocatives are also frequent, though maidservants can be addressed by guests with intimate address terms. With respect to greetings, all languages use patterns with “God” and the pattern “(Be) welcome” in salutations and “good evening/night” in valedictions. Contrast or complementary response formulae are more common than echo responses. Echo responses are only found for elliptical patterns. Patterns with an illocutionaryforceindicating device (IFID) are absent in salutations and uncommon in valedictions. In contrast, with respect to thanks, IFIDs are common, potentially followed by echo responses. Of all languages analyzed, Latin shares the smallest number of European and regional features, mostly adhering to classical variants (after the loss of many lingua franca usages).

W tej części badania opis i jakościowa analiza pochodzącej z 1691 roku „Rozmowy” Christopherusa Warmera skupiają się na europejskim wymiarze form adresatywnych i utartych zwrotów w ekspresywnych aktach mowy. W „Rozmowie” używa się dziesięciu języków: śląskiej odmiany polskiego, śląskiej odmiany niemieckiego, wschodniej odmiany czeskiego, północnej odmiany węgierskiego, flamandzkiej odmiany niderlandzkiego, północnej odmiany francuskiego oraz włoskiego, hiszpańskiego, angielskiego i łaciny. We wszystkich tych językach oprócz niderlandzkiego odnajdujemy rozróżnienie na formalne i nieformalne zaimki adresatywne; form formalnych używa się dwukierunkowo w gronie osób dorosłych, studentów oraz młodych (lub zajmujących społecznie podrzędną pozycję) osób płci żeńskiej, natomiast jednokierunkowo używane są one przez zajmujących podrzędną pozycję mężczyzn w stosunku do osób starszych. W stosunku do dorosłych krewnych często używa się terminów oznaczających relacje pokrewieństwa – dotyczy to relacji dalszych niż relacje pierwszego stopnia. W odniesieniu do znajomych spoza grona krewnych oraz do nieznajomych często używa się sformułowań oznaczających mniej więcej „przyjacielu” lub „szanowny panie/szanowna pani”. W użyciu są także tytuły zawodowe, natomiast goście zwracają się do służby używając również zwrotów bardziej osobistych. Formuły powitalne we wszystkich językach obejmują sformułowania ze słowem „Bóg” lub „witaj(cie)”, a formuły pożegnalne – „dobranoc/dobrego wieczoru”. Odpowiedzi kontrastujące lub dopełniające ze strony rozmówcy są częstsze niż powtórzenia tego samego sformułowania, które występują tylko w konstrukcjach eliptycznych. Formuły z użyciem elementów wskazujących za siłę illokucyjną aktu mowy (illocutionary-force-indicating device, IFID) nie występują w powitaniach, a w pożegnaniach są rzadkie. W podziękowaniach elementy te występują powszechnie i może po nich następować powtórzenie formuły użytej przez rozmówcę. Spośród wszystkich analizowanych języków, najmniej europejskich i regionalnych cech odnajdujemy w łacinie, w której przeważnie występują warianty klasyczne (po tym, jak wypadło z niej wiele użyć typowych dla lingua franca). 

Warmer’s 1691 colloquy including ten languages – (Silesian) Polish, (Silesian) German, (eastern) Czech, (northern) Hungarian, (Flemish) Dutch, (northern) French, Italian, Spanish, English and Latin – is studied qualitatively and descriptively for representativeness and typical European character of address forms and routine formulae in expressive speech acts. Due to Warmer’s biography, the content of the book, the comparison to other versions, typographical habits, the uses of address pronouns and their comparison with prior research, the text is considered probably representative of the period from 1650 to 1680. The analysis of address pronouns reveals the following. In all vernacular languages save Dutch, there is a formal/informal address pronoun distinction. Among these languages (except Hungarian), we see the reciprocal use of the formal pronoun between all adults, between students, and between mother and daughter, and non-reciprocal use of the formal pronoun by male non-adults to adults. Based on this, the other pragmalinguistic aspects will be dealt with in the next installment, Part 2 of this study.

W artykule poddano jakościowej i opisowej analizie opublikowaną w 1691 roku „Rozmowę” Christopherusa Warmera. Używa się w niej dziesięciu języków: śląskiej odmiany polskiego, śląskiej odmiany niemieckiego, wschodniej odmiany czeskiego, północnej odmiany węgierskiego, flamandzkiej odmiany niderlandzkiego, północnej odmiany francuskiego, włoskiego, hiszpańskiego, angielskiego i łaciny. Analiza dotyczy reprezentatywności i typowości form adresatywnych i utartych formuł zwracania się do kogoś w ekspresywnych aktach mowy. Biorąc pod uwagę biografię Warmera, zawartość książki, jej różne wersje, konwencje typograficzne oraz użycie zaimków adresatywnych (również w świetle wcześniejszych badań), można założyć, iż analizowany tekst jest reprezentatywny dla okresu między rokiem 1650 a 1680. Analiza zaimków adresatywnych prowadzi do następujących spostrzeżeń. We wszystkich językach poza niderlandzkim występuje rozróżnienie na zaimki formalne i nieformalne. W językach tych (z wyjątkiem węgierskiego) obserwujemy wzajemne, dwukierunkowe użycie zaimka formalnego między osobami dorosłymi, w gronie studentów oraz między matką i córką, a także jednokierunkowe użycie tego zaimka przez osoby niepełnoletnie płci żeńskiej w stosunku do dorosłych. Spostrzeżenia te posłużą zbadaniu innych pragmalingwistycznych aspektów tekstu Warmera, które zostaną omówione w odrębnej publikacji – drugiej części niniejszego artykułu.

The article investigates the concept of soul (душа) as part of the Belarusian linguistic worldview based on the data extracted from the dictionaries of the literary language, as well as from dialectal dictionaries. The study aims to discover differences and similarities between how the soul is viewed in contemporary Belarusian society and its perception in folk worldview, which is characterized by extreme ambivalence in this regard. The paper addresses the following questions: (i) What is the soul? and (ii) Who gave the soul to humans? Having arrived at the conclusion that in the Belarusian folk consciousness the soul is viewed within an essentially pagan framework, the author seeks to establish whether this understanding underwent any changes in contemporary society, whose members went through the propagation of atheism in the 20th century, but also experience present-day Neo-Christian ideas.

Autorka bada pojęcie duszy w językowym obrazie świata Białorusinów. Analiza, której podstawą materiałową są dane wyekscerpowane ze słowników gwarowych i języka ogólnego, ma na celu odkrycie podobieństw i różnic między sposobem wyobrażenia duszy w świadomości współczesnego człowieka a jej skrajnie ambiwalentnym postrzeganiem w kulturze ludowej. Autorka odpowiada na pytania: jakim zjawiskiem jest dusza i kto ją daje człowiekowi. Mając na uwadze fakt, że w białoruskiej kulturze ludowej obraz duszy został uformowany pod wpływem wierzeń przedchrześcijańskich, autorka stara się ustalić, czy wizja ta ulegała zmianom w języku współczesnym, którego użytkownik podlegał wpływom propagandy ateizmu oraz idei neochrześcijańskich.

To use the metaphor of a voyage across a rough sea, it can be said that a self-translator does indeed venture into some unknown waters, meandering between the icebergs of the source and target languages, cultures and academic writing traditions. This study is an invitation to trace back the process of self-translation into English of my own book Przekładanie obrazu świata. Językowy obraz świata w przekładzie artystycznym, published in Polish in 2018, and couched within the (mostly) Slavic traditions of ethnolinguistics and the study of linguistic worldviews. The book appeared in English in 2021 under the title Translating a Worldview. Linguistic Worldview in Literary Translation. The aspects of self-translation considered in the paper include the source-text author’s (i.e. my own) memory of the (original) writing process, the Polish and English academic styles, re-creation of the terminology (including the key terms językowy obraz świata – linguistic worldview/linguistic view of X, or pojęcie/koncept – concept), the title itself as an aspect of content reconstruction, as well as management of quotations. Moreover, the process of self-translation turned out to be no easy task as the effort to understand the original author was doubled by the struggle to understand myself: my own thoughts and intuitions, recorded some time ago.

Odwołując się do metafory przeprawy przez niebezpieczne morze, można powiedzieć, że tłumacz własnego tekstu rzeczywiście zapuszcza się na jakieś nieznane wody, meandruje między górami lodowymi źródłowych i docelowych języków, kultur i tradycji pisarstwa akademickiego. Niniejszy artykuł jest zaproszeniem do prześledzenia procesu autoprzekładu na język angielski mojej własnej książki pt. Przekładanie obrazu świata. Językowy obraz świata w przekładzie artystycznym, wydanej po polsku w 2018 roku, a osadzonej tematycznie w (głównie) słowiańskich tradycjach etnolingwistyki i badań nad językowym obrazem świata. Książka ukazała się w języku angielskim w 2021 roku pod tytułem Translating a Worldview. Linguistic Worldview in Literary Translation. Rozważane w artykule aspekty autoprzekładu obejmują pamięć autora tekstu źródłowego (tj. moją własną) dotyczącą procesu pisania oryginału, polski i angielski styl akademicki, odtwarzanie terminologii (w tym kluczowego terminu językowy obraz świata – linguistic worldview/linguistic view of X, czy pojęcie/koncept – concept), sam tytuł monografii jako aspekt rekonstrukcji treści, a także zarządzanie cytatami. Co więcej, proces autoprzekładu okazał się niełatwy, bo wysiłek zrozumienia autora oryginału powiększył się o wymiar zmagania, by zrozumieć samą siebie: własne myśli i intuicje, zapisane jakiś czas temu.

The article relates to the problem of the literal-versus-nonliteral nature of the symbolization processes, such as metaphor and metonymy. It is assumed that both are an expression of people’s tendency to symbolize what is more complex and distant for human experience by what is simpler and closer. A selective analysis of the data collected in SSiSL (1996) in relation to the entry wschód słońca ‘sunrise’ reveals a number of methodological issues: (i) metaphor and metonymy differ not only in the number (one or two) of cognitive domains involved in the process of symbolization, but also whether the expression refers to be the beginning or the end of this process (Part 2); (ii) the relationship between space, movement and color may have a metaphorical and metonymic orientation, which probably relativizes the relationships also between other cognitive domains (Part 3); (iii) the folk worldview shows that expressions considered literal today (such as wschód słońca ‘sunrise’) are, in the perspective of their semantic development, symbolic expressions and as such contain fixed valuations of previous generations and their judgments about the world (Part 4). It is postulated that Langacker's (1999) distinction between actuality and virtuality should be adopted in order to avoid some of the above problems and dilemmas (Part 5).

W artykule przedstawiono problem niedosłowności w kontekście kognitywnie inspirowanych rozważań nad metaforą i metonimią. Przyjęto, że jedna i druga jest wyrazem skłonności człowieka do symbolizowania tego, co jest bardziej złożone i odległe dla ludzkiego doświadczenia przez to, co jest prostsze i bliższe. Selektywna analiza danych zgromadzonych w SSiSL (1996) w odniesieniu do hasła „wschód słońca” obnażyła szereg problemów metodologicznych: (i) metaforę i metonimię różni nie tylko liczba (jedna lub dwie) domen poznawczych zaangażowanych w procesie symbolizacji, ale także to, czy dane wyrażenie ma być początkiem, czy końcem tego procesu (część 2); (ii) relacja między przestrzenią, ruchem i kolorem może mieć nachylenie metaforyczne i metonimiczne, co zapewne relatywizuje związki także między innymi domenami (część 3); (iii) ludowa wizja świata pokazuje, że wyrażenia uznane dzisiaj za dosłowne (np. wschód słońca) są w perspektywie ich rozwoju znaczeniowego wyrażeniami symbolicznymi i jako takie zawierają utrwalone wartościowanie poprzednich pokoleń i ich sądy o świecie (część 4). Postuluje się zaadoptowanie rozróżnienia dokonanego przez Ronalda Langacker (1999) na aktualność i wirtualność w celu uniknięcia niektórych z powyższych dylematów (część 5).

This article will present the longtime research by Nikita I. Tolstoy in the history of pre-standard Slavic literature. That research was based on his concept of Slavia Orthodoxa as a homogeneous cultural area. Its culture was taken to be very different from the cultural paradigms of non-orthodox Slavia or Western Europe. Tolstoy´s approach is compared here with the official Soviet doctrine of the history of Russian literary language (this view is still being subscribed to). A comparative approach of this kind will hopefully help discover methodological leaks of the Soviet doctrine and will also underpin the need for a broad and comparative approach that includes the whole area of Slavia Orthodoxa.

Autorka przedstawia wieloletnie badania N. I. Tołstoja nad dziejami piśmiennictwa słowiańskiego w okresie przednarodowym. Tołstoj zajmował się tym tematem przez prawie całe swoje życie naukowe. Metodologiczną podstawą jego podejścia jest koncepcja jednolitego obszaru kulturowego u prawosławnych Słowian w okresie przedstandardowym, przednarodowym. Kultura pisana (i tylko o niej mowa) Słowian prawosławnych znacznie różniła się szeregiem parametrów od kultury zarówno Słowian nieprawosławnych, jak i Europy Zachodniej. Ta specyfika z reguły nie jest wystarczająco uwzględniana w badaniach konwencjonalnych, które zresztą prawie zawsze operują w wąskich ramach poszczególnych (nowoczesnych) języków słowiańskich i grup etnicznych. Ponadto konwencjonalne badania w tej dziedzinie nie zawsze są wolne od pozanaukowych, ideologicznych „osadów”. W szczególny sposób dotyczy to radzieckiej koncepcji dziejów rozwoju rosyjskiego języka literackiego (koncepcja ta z niewielkimi zmianami do dziś dominuje w nauce rosyjskiej). Dlatego to ona jest tutaj głównym tłem dla prezentacji poglądów i pozycji Tołstoja. W artykule przedstawiono również niektóre stanowiska i koncepcje innych badaczy, które są naszym zdaniem szczególnie istotne (Isachenko, Uspienski, Hüttl-Volter / Hüttl-Worth itp.). W przeglądzie uwzględniono także opracowany przez Tołstoja model analizy typologicznej słowiańskich języków literackich, co pozwala określić stopień i rodzaj ich standaryzacji.

В работе дается обзор многолетних исследований Толстого по истории донациональной письменности у православного славянства – в контексте концепции Православной Славии. Согласно этой концепции, Slavia Orthodoxa обладалa единой письменной культурой с ярко выраженной спецификой, существенно отличавшей ее от культурных моделей как неправославной Славии, так и Западной Европы. Фоном для анализа исследовательского подхода Толстого служит официальная картина развития русского литературного языка, сформулированная в советское врем. Она с незначительными изменениями доминирует и в постсоветской науке. Путем такого сравнительного анализа вскрываются методологические дефициты этой доктрины и необходимость сравнительного подхода в исследовании, подхода в общеславянском контексте.

This article presents the results of a study of the cultural concept of democracy in American English, mainly in its contemporary usage (20th and 21st centuries). It investigates data from online dictionaries and other sources on the semantics of the lexemes democracy, democrat, democratic, and their systemic characteristics, as well as data from an associative dictionary. Examples are taken from COCA (Corpus of Contemporary American English) and COHA (Corpus of Historical American English).The concept closest to democracy is freedom. However, in contrast to freedom, democracy is a non-personal concept and totally belongs to the socio-political system. This is what emerges from the use of the word democracy (and related words) in all discourse types.Citizens of the United States generally value democracy highly as a political. Americans are proud of the level of democracy in their country, although this assessment may vary. In the linguistic worldview of US residents, the concept of democracy is represented through oppositions: 1) positive/negative attitude towards democracy as a type of political system; 2) “good”/”bad” (“insufficient” or “excessive”) democracy; 3) ideal/real democracy. Currently, American society is highly polarized along party lines, and any contradiction “fits” into the conceptual grid of its two-party system associated with democratic (liberal) vs. republican (conservative) views.

W artykule przedstawiono wyniki badań konceptu democracy w amerykańskiej odmianie języka angielskiego. Materiał stanowiła głównie współczesna wersja amerykańskiej odmiany angielskiego (XX i XXI w.). Wykorzystano dane ze słowników internetowych i innych źródeł dotyczące semantyki leksemów democracy 'demokracja’, democrat 'demokrata’, democratic demokratyczny’ i ich charakterystyki systemowo-językowej, a także dane ze słownika asocjacyjnego. Przykłady pochodzą z COCA – Corpus of Contemporary American English i COHA – Corpus of Historical American English.Konceptem najbliższym democracy jest freedom (wolność). Różnią sie one jednak zasadniczo: democracy jest konceptem nieosobowym i całkowicie należy do podsystemu społeczno-politycznego. Ta cecha pojawia się podczas używania leksemu democracy we wszystkich typach dyskursu.Obywatele Stanów Zjednoczonych na ogół wysoko cenią demokrację jako rodzaj systemu politycznego; z reguły Amerykanie są dumni z poziomu demokracji w swoim kraju, choć ocena ta może być różna. W językowym obrazie świata mieszkańców USA koncept democracy jest reprezentowany w opozycjach: 1) pozytywny/negatywny stosunek do demokracji jako rodzaju systemu politycznego; 2) demokracja „dobra” lub „zła” („niewystarczająca” lub „nadmierna”); 3) demokracja idealna lub realna. Obecnie społeczeństwo amerykańskie jest silnie spolaryzowane wzdłuż linii partyjnych, a każda sprzeczność „pasuje” do konceptualnej siatki systemu dwupartyjnego: poglądy demokratyczne (liberalne) / republikańskie (konserwatywne).

The article discusses the results of a survey among 171 adults between the ages of 19–81, both men and women, from different regions of Poland and with variable social status. The respondents were asked the following question: What does it mean to be a real fatty? The answers were analyzed according to the methodology of the Lublin School of Ethnolinguistics. 235 quotations were extracted from the responses, and assigned to 21 descriptors. The most numerous descriptor “weigh too much” included 71 quotations, i.e. 30.21%, while the second most numerous descriptor, “neglect the principles of healthy eating and healthy living”, included 21 quotations (8.94%). The survey shows that in the meaning of grubas the most important aspect is the physical one, with its central notion of excessive body weight (one that explanatory dictionaries provide as its main feature). Within the physical aspect, in order to clarify the semantic structure of grubas, five sub-aspects were separated: “appearance”, “clothes”, “body parts”, “health/disease”, and “physical fitness”, of which the first is the most widely represented, with 84 quotations (54.19% of all quotations). The least numerous (ten examples, i.e., 6.45%) are those citations that illustrate the “clothes” sub-aspect. Within the “appearance” sub-aspect, three components were identified: body weight, looking different from others, and unsightly appearance, of which the first is the most numerous (71 citations, 84.52% of the total).The analysis shows that Polish people perceive the people the call grubas primarily through the physical aspect. Within it, the most important element is the appearance, and within it body weight. Thus, the survey confirms the systemic data. Other aspects, such as health, aesthetics, and acceptance of appearance do not play an important role in the meaning of grubas: they are perceived by respondents as subordinate, peripheral elements.

W artykule omówiono wyniki ankiety przeprowadzonej wśród 171 respondentów w wieku od 19 do 81 lat, zarówno kobiet, jak i mężczyzn pochodzących z różnych regionów Polski i należących do grup o różnym statusie społecznym. Badanym zadano pytanie: Co to znaczy być prawdziwym grubasem? Odpowiedzi przeanalizowano odwołując się do metodologii przyjętej przez lubelską szkołę etnolingwistyczną na potrzeby ASA. Z uzyskanych odpowiedzi wyodrębniono 235 cytatów-segmentów, które przyporządkowano do 21 deskryptorów. Do najliczniej reprezentowanego deskryptora „za dużo ważyć” zaliczono 71 cytatów-segmentów, tj. 30,21%, do drugiego pod względem liczebności – „zaniedbywać zasady zdrowego odżywiania się i zdrowego trybu życia” – 21 cytatów-segmentów (8,94%). Ankieta dowodzi, że dla znaczenia grubasa najważniejszy jest aspekt fizykalny, w którego centrum znajduje się nadmierna masa ciała, odnotowywana w słownikach objaśniających jako jego cecha jądrowa. W ramach aspektu fizykalnego w celu doprecyzowania struktury semantycznej wydzielono pięć subaspektów: „wygląd”, „strój”, „części ciała”, „zdrowie/choroba”, „sprawność fizyczna”, z których najszerzej reprezentowany jest pierwszy, do którego zakwalifikowano 84 cytaty-segmenty, co stanowi 54,19% wszystkich cytatów. Najmniej liczny jest zespół cytatów przynależnych do subaspektu „strój”, do którego zaliczyliśmy 10 fragmentów, co stanowi 6,45%. W ramach subaspektu „wygląd” wydzieliliśmy trzy składniki: masa ciała, odbieganie wyglądem od innych, nieestetyczny wygląd, z których najliczniej reprezentowany jest pierwszy (71 cytatów, co stanowi 84,52% wszystkich cytatów). Z analizy wynika, że użytkownicy polszczyzny postrzegają grubasa przede wszystkim w aspekcie fizykalnym. W jego ramach najważniejszym elementem jest wygląd, a w nim masa ciała – najczęściej wskazywana przez respondentów cecha charakteryzująca grubasa. Ankiety potwierdzają dane systemowe – podstawowym komponentem semantycznym grubasa jest nadmierna waga. Zdrowie, estetyka i akceptacja wyglądu nie odgrywają w jego znaczeniu istotnej roli, są postrzegane przez respondentów jako elementy podrzędne, peryferyjne.

The present article argues for introducing the paradigm of trans linguistics, as outlined by Zimman (2020), into the Polish language sciences. Research conducted in this paradigm examines how transgender identities function in language with use of various methodologies, and, importantly, assumes the perspective of the transgender community. Relevant social contexts are taken into account (cf. Bieńkowska 2014), so that the study belongs to the category of “engaged humanities” (cf. Kochanowski 2013). Then, the article attempts to outline and critically analyze existing Polish research on the topic and possible directions for future studies.

Artykuł stanowi propozycję wprowadzenia do polskiego językoznawstwa opisanego przez Zimmana (2020) paradygmatu trans lingwistyki jako zbioru różnorodnych metodologicznie badań nad językowymi przejawami zjawiska transpłciowości prowadzonych z perspektywy osób transpłciowych. Badania takie uwzględniają swoje społeczne konteksty (por. Bieńkowska 2014) i wpisują się w nurt „humanistyki zaangażowanej” (por. Kochanowski 2013). Dalsza część tekstu jest próbą usystematyzowania i krytycznej analizy dotychczasowych polskich prac dotyczących omawianej tematyki i wyznaczenia możliwych kierunków przyszłych badań.

This article relates to the work of Nikita I. Tolstoy on the concept of corner in folk beliefs. It covers the intersection of two linguistic fields: phraseology and historical word formation, with elements of etymology. There are two Slavic etymons reconstructed for that concept: *kotъ ‘angle’ and *ogъlъ ‘corner’. In contemporary Slavic languages, continuants of either one or both can be preserved. The concept corner (similarly to others concepts related to elements of the house) is rich in connotations. This study presents an analysis of phraseological units with the components kąt ‘angle’ or węgieł ‘corner’ (and their counterparts in other Slavic languages), as well as an etymological and semantic analysis. The etymological analysis concerns the continuants of the Slavic *kot’a ‘house’, derived from *kotъ ‘angle’. The article points to phraseological and etymological connections between the concepts corner and house.

Celem mojego artykułu było zestawienie kąta widzianego przez pryzmat frazeologii z możliwościami derywacyjnymi, jakie dają realizujące to pojęcie leksemy. Z uwagi na charakter badań etnolingwistycznych skupiłam się na tych derywatach, które ukazują aksjologiczne nacechowanie badanego pojęcia. Przegląd materiału z różnych języków słowiańskich wykazał, że we frazeologii zdecydowanie dominuje negatywne nacechowanie kąta. Jednak to właśnie te mniej liczne pozytywnie nacechowane frazeologizmy związane z wyprofilowaniem kąta jako części domu, czy nawet symbolizującego cały dom, wyraźnie korespondują z derywatami, które od podstawy ze znaczeniem ‘kąt’ tworzą nazwy pomieszczeń. Zarysowana w artykule droga rozwoju semantycznego pokazuje, że aspekt wartościujący jest obecny również w derywacji. Na podstawie porównania przedstawionego w artykule materiału z badaniami Nikity Iljicza Tołstoja należy uznać, że wyraźnej obecności pojęcia kąt w warstwie językowej nie można oddzielać od jego roli w kulturze ludowej.

In research on tales, the problems of language, speech, communication, or its rejection are rarely the main focus. Most research has been carried out on the language of animals. However, animals, plants, meteorological phenomena and cultural artifacts use language and speech not only in magical tales but also those of other kinds, mainly animal tales, anecdote-tales, and etiological tales. This study surveys the motif of language in various kinds of tales.

Język i mowa, komunikacja lub jej odrzucenie rzadko są traktowane jako odrębny temat w badaniu baśni. Motyw języka zwierząt w baśniach został zbadany lepiej niż inne. Jednak zwierzęta, rośliny, zjawiska meteorologiczne i przedmioty kultury wypowiadają się nie tylko w bajkach magicznych, ale także w innych rodzajach baśni - przede wszystkim w baśniach zwierzęcych, w bajkach-anegdotach i bajkach ajtiologicznych. Autorka artykułu stawia sobie za zadanie prześledzenie, w jaki sposób motyw języka jest rozwijany w różnych typach baśni.bajka; komunikacja; język zwierząt, roślin i przedmiotów

Язык и речь, коммуникация или отказ от нее редко воспринимаются как отдельная тематика при изучении сказок. Лучше других  исследован мотив языка животных в волшебных сказках. Однако животные, растения, метеорологические явления и культурные предметы  высказываются не только в волшебных, но и в других  видах сказок: прежде всего в сказках о животных, в сказках-анекдотах и в этиологических сказках. В нашу задачу входит проследить, как по-разному мотив языка разрабатывается в разных видах сказок.

The traditional picture of mother (mor/moder) in Danish present in the most linguistically entrenched expressions does not differ much from the ones known from other European languages, such as Polish, Russian, or English. In its light mother is a person who gives her child an unconditioned love, care, and who is fully dedicated to her role, which, in turn, should bring her ultimate happiness and satisfaction. What is characteristic of Danish culture, however, is the modern-day tendency to revise this simplified picture. The mother-housewife stereotype is almost entirely gone from the system of the Danish language, and the same pertains to the belief that she has to be the wife of the father, as gender equality and the idea of open labor market have long resided at the top of the Danish hierarchy of values. Meanwhile, in contemporary Danish discourse, one breaks with other stereotypical elements of the traditional picture of the mother, and a more nuanced picture is being drawn, in an attempt to separate the ideal and the typical scenario more visibly. First and foremost, much writing space is given to the fact that the mother role requires hard work, and that it is not only connected with good feelings, but also anxiety, loneliness, or even depression. The traditional idealization of the concept itself, in turn, is valued very negatively, as one perceives it as the main source of unfair expectations towards mothers. Interestingly, this tendency seems to be common in the Danish mainstream media regardless of the political stances taken: it can be found both in the Christian Kristeligt Dagblad and the left-wing Information.

Tradycyjny obraz matki obecny w najbardziej utrwalonych formach języka duńskiego nie różni się wiele od tego spotykanego w innych językach europejskich, takich jak polski, rosyjski czy angielski. W jego świetle matka to osoba dająca dziecku bezgraniczną i bezwarunkową miłość, całodobową opiekę i w pełni poświęcona swojej roli, która z kolei przynosić ma jej największe szczęście i spełnienie. Nie brak w nim również cech stereotypowych, takich jak nadopiekuńczość i nadmierna pobłażliwość. Charakterystyczna dla duńskiej kultury i duńskiego języka jest natomiast współczesna tendencja do rewizji owego uproszczonego obrazu matki. Najgłębiej duńską mentalność przeniknęły zmiany dotyczące społecznej roli matki i już w podstawowych faktach językowych odciśnięte jest przekonanie, że matka nie musi być strażniczką domowego ogniska i żoną ojca – znacznie wyżej cenione jest równouprawnienie płci i udział kobiet w rynku pracy. We współczesnym duńskim dyskursie zrywa się natomiast z innymi stereotypowymi elementami tradycyjnego obrazu matki i jednocześnie dąży do jego zniuansowania, czyli wyraźniejszego rozdzielenia ideału od przypadku typowego. Dużo mówi się przede wszystkim o tym, jak ciężka jest rola matki i że związana jest ona nie tylko z dobrymi uczuciami, ale także strachem, niepewnością, samotnością czy nawet depresją. Samą idealizację konceptu, narzucaną kobietom od lat, wartościuje się bardzo negatywnie i postrzega jako główne źródło niesprawiedliwych oczekiwań wobec matek. Co ciekawe, ta tendencja do deidealizacji wydaje się być wspólna duńskim mediom głównego nurtu niezależnie od podziałów politycznych - można znaleźć ją zarówno w chrześcijańskim Kristeligt Dagblad, jak i w mocno lewicowej Information.

The paper examines a hitherto unadressed aspect of the generic function of the masculine personal nouns: Kowalski ‘surname, male’, Polak ‘Pole, male’ and kolega/koledzy ‘comrade(s), male’ in current Polish media and scholarly texts. In spite of their masculine dictionary definitions and prevailing male connotations, as well as their assignment to the ‘male only’ category in linguistic studies, these items frequently acquire a general meaning and can refer to both men and women. Such ambiguity of the nouns in question, of which text writers are often unaware, is particularly problematic for some scholarly studies as it affects negatively their clarity, cohesion and precision. In this paper masculine generics are approached from the perspective of the cognitive prototype theory.

Autorka bada dotychczas pomijany aspekt generyczności rzeczowników męskoosobowych we współczesnej polszczyźnie, jakim jest użycie nazw: Kowalski, Polak oraz kolega/koledzy w bieżących tekstach medialnych i naukowych. Wymienione rzeczowniki, pomimo słownikowych męskich definicji, dominujących męskich konotacji, a także przypisania im w pracach językoznawczych wyłącznie referencji męskiej, w wielu wypadkach uzyskują znaczenie ogólne odnoszące się do obu płci. Taka dwuznaczność badanych wyrazów, z której piszący często nie zdają sobie sprawy, prowadzi do niejasności wielu tekstów, co jest szczególnie problematyczne w publikacjach naukowych, ponieważ zaburza ich spójność, precyzję i klarowność. W niniejszym artykule generyczność nazw męskich interpretowana jest z perspektywy kognitywnej teorii prototypów.

This article presents the evolution of the principle of linguistic relativity, developed in the 1940s by the anthropological linguist Benjamin Lee Whorf. The principle, also known as the Sapir-Whorf hypothesis, postulates the existence of a causal relationship between the categories of natural language and the functioning of human cognition. Currently, the hypothesis is experiencing a renaissance, facilitated by a rapid development of research technologies that enable its verification. Since it has been argued that the hypothesis’ current form does not reflect the views of its authors or does so only superficially, the article addresses these concerns by discussing the three factors that Whorf considered to be directly related to the problem, namely thought, language, and behavior, and confronts them with the accepted scientific solutions.Generally speaking, in order to advance research, it was necessary to reformulate Whorf’s postulates as verifiable hypotheses and extend the research to include other areas of language, beyond his main focus on grammar. As new technological possibilities emerged, research gradually confined the number of tested behavioral variables to unconscious neurophysiological reactions. Since the most crucial discoveries took place in laboratory conditions, which significantly limited their scope, the need arose to (re)examine the data thus obtained in socio-cultural contexts. This signals a U-turn back to the philosophy and methodology of the authors of the relativity principle.

W artykule przedstawiono ścieżkę rozwoju zasady względności językowej sformułowanej w latach 40. ubiegłego stulecia przez językoznawcę antropologa Benjamina Lee Whorfa. Zasada, znana również pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa, traktuje o istnieniu związku przyczynowego pomiędzy kategoriami języka naturalnego a funkcjonowaniem aparatu poznawczego człowieka. Obecnie pogląd ten przeżywa renesans związany z szybkim rozwojem technologii badawczych umożliwiających jego weryfikację. Ponieważ w miarę postępujących badań pojawiły się głosy krytyki, że hipoteza w swej aktualnej postaci nie odzwierciedla poglądów jej autorów lub czyni to w sposób powierzchowny, autorka odnosi się do tych zastrzeżeń, omawiając trzy czynniki, które Whorf uważał za bezpośrednio związane z problemem, a więc myśl, język i zachowanie, oraz konfrontuje je z przyjętymi rozwiązaniami naukowymi. Najogólniej rzecz ujmując, postęp badawczy wymagał przeformułowania podstawowych postulatów Whorfa i nadania im postaci weryfikowalnych hipotez. Konieczne było również uwzględnienie innych obszarów języka, nie tylko gramatyki, na której koncentrował się Whorf. Kolejne etapy badań, wskutek pojawienia się nowych możliwości technologicznych, stopniowo ograniczały udział obserwowalnych zmiennych behawioralnych do nieświadomych reakcji neurofizjologicznych. Ponieważ najbardziej kluczowe odkrycia miały miejsce w warunkach laboratoryjnych, co znacznie ogranicza ich zasięg, powstała potrzeba weryfikacji uzyskanych zależności w kontekście społeczno-kulturowym, co oznacza zwrot w stronę filozofii i metodologii Sapira i Whorfa.

The article deals with the motivation of the comparison zdrowy jak pieniądz ‘healthy as money’, present in the Silesian dialect and in the dialects of Polish highlanders. This study alludes and refers to Nikita Tolstoy’s article Slavyanskaya frazeologiya sub specie etnografii. The comparison in question comes from the ritual formula that accompanies ablution in which money is dipped into water. The motivation for the comparison zdrowy jak pieniądz comes from the symbolism of water and silver.

Artykuł dotyczy motywacji porównania zdrowy jak pieniądz, które jest znane w dialekcie śląskim i w gwarach góralskich. Zarówno pod względem tytułu, jak i sposobu analizy mamy tu nawiązanie do artykułu Nikity I. Tołstoja Slavjanskaja frazeologija sub specie ètnografii. Okazuje się, że omawiane porównanie pochodzi z rytualnej formuły, towarzyszącej ablucji, podczas której w wodzie zanurza się pieniądze. Na motywację porównania zdrowy jak pieniądz składają się symbolika wody i symbolika srebra.

The notion of the linguistic worldview (LWV) has been extremely popular in Polish (and Slavic) linguistics and literary studies. Nevertheless, to date, an LWV-oriented approach to (literary) translation has not been widely implemented in Polish translation studies (TS). Moreover, two major studies on the topic (Pieciul-Karmińska 2007, Gicala 2018) do not provide coherent qualitative or quantitative guidelines, which could help TS scholars apply such a methodology effectively. This article presents the steps taken to elaborate a cognitive definition of śmierć (death), which serves as the starting point for translation analyses. Firstly, I overview the current state of the art and present Gicala’s LWV-oriented translation model (2018). Then, I highlight the challenges (and possible solutions) I faced when choosing the sources to develop the cognitive definition of the Polish śmierć (death). Finally, I present the definition in its preliminary version.

Paradygmat językowego obrazu świata (JOS), mimo ogromnej popularności w polskiej (i słowiańskiej) humanistyce, nie znalazł dotąd szerokiego zastosowania w badaniach nad przekładem. Co więcej, dwa najważniejsze opracowania na ten temat (Pieciul-Karmińska 2007; Gicala 2018), mimo niezwykle istotnego wkładu w stan badań, nie postulują spójnych wytycznych ilościowych i jakościowych, tj. liczby i rodzaju słowników, wielkości korpusów czy rodzaju danych tekstowych/przyjęzykowych, jakie w takim badaniu należałoby wykorzystać. Tym samym osoby zainteresowane włączeniem perspektywy JOS do badań nad przekładem muszą samodzielnie wypracować zasady doboru podstawy materiałowej, co w przypadku tekstów z różnych kultur, często też z różnych epok, z pewnością nie jest zadaniem łatwym. W niniejszym artykule przedstawiam kroki podjęte w celu opracowania definicji kognitywnej śmierci, która służy jako punkt wyjścia do analiz tłumaczeniowych. Na początku dokonuję przeglądu aktualnego stanu badań na temat związków etnolingwistyki kognitywnej i przekładu, i pokrótce przedstawiam model przekładu z perspektywy JOS autorstwa Agnieszki Gicali (2018). Zasadniczą częścią artykułu jest omówienie wyzwań (i ich możliwych rozwiązań), przed jakimi staje badacz/ka analizujący/a przekład z perspektywy JOS. Zwieńczeniem artykułu jest wstępna definicja kognitywna śmierci w języku polskim opracowana na podstawie danych wyekscerpowanych z omówionych wcześniej źródeł.

The article aims to show how the concept of Nazi is profiled in modern German humorous discourse. A vital role in the research is assigned to the linguistic worldview conception, as well as to SSTH and GTVH (especially the ideas of script opposition and logical mechanisms). The research also makes use of cognitive domains. The article deals with the construction of audiovisual satirical content by presenting a qualitative analysis of selected humorous clips from a popular YT channel Browser Ballett. Another objective is to pinpoint the most salient cultural and social aspects that could be found in humorous texts on Nazism.

Celem niniejszego artykułu jest pokazanie, w jaki sposób profilowane jest pojęcie nazista we współczesnym niemieckim dyskursie humorystycznym. Przy użyciu SSTH i GTVH (m.in. opozycji skryptów i propozycji mechanizmów logicznych), a także paradygmatu kognitywnego (m.in. domeny kognitywne) oraz JOS autor stara się pokazać, w jaki sposób mogą być konstruowane audiowizualne teksty satyryczne. Analiza wybranych żartobliwych filmów z popularnego kanału Browser Ballett ma charakter jakościowy. Dalszym celem jest próba wskazania na najważniejsze aspekty kulturowospołeczne stanowiące podstawę treściową dla badanych satyrycznych wypowiedzi.

The article analyzes the linguistic view of the Cossack in Polish, Ukrainian and Russian folklore and historical songs. The methodology applied is based on Jerzy Bartmiński’s linguistic worldview conception. The aim of this article is to explore the main tendencies in cognitive portrayal of the Cossack. The article compares the data from Polish, Ukrainian and Russian texts. Given the nature of the sources used, the analysis is not strictly chronological.

This article investigates texts from Polish weeklies found in the National Corpus of Polish that contain the word Japończyk ‘a Japanese’ in all possible grammatical cases. The analysis shows that it is possible to distinguish nine thematic categories of texts on the basis the following relevant facets: traits of character; physical features; associated motifs; exoticism; image of a leader on the international arena; artistic sensitivity; diplomatic relations; historical and war context; and social issues. Some texts portray the Japanese people positively, others negatively (for example, positively in texts related to politeness, negatively in those related to social issues). However, most of the texts describe the Japanese people in a neutral way. Additionally, the analysis shows that the term “pro-Japanese” (projapoński), used to describe Poland in the Japanese press, may be incorrectly interpreted by the public.

In this study, we aim to describe how the cultural concepts of zdraví (health) and its antithesis nemoc (illness) are conceptualised in Czech phraseology. We focus on the opposition between health and illness, which is one of the constitutive semantic oppositions of traditional Czech linguistic worldview. From the theoretical and methodological perspective, this paper is partly couched within the framework of modern ethnolinguistics and the concept of the linguistic worldview, and partly within cognitive linguistics, especially with regard to the theory of conceptual metaphor. It appears that in Czech linguistic worldview, health is one of the most significant existential values. Its significance becomes apparent mainly against the backdrop of illness, which is located at the antipole of health as its anti-value. The notions of health and illness appear in the human cognitive system as opposites, representing contradicting values. In Czech linguistic worldview, the opposition of health and illness is significantly tied with other semantic oppositions, especially life and death, young and old, beauty and ugliness, movement and immobility, strong and weak, whole and incomplete, colourful and colourless, etc. Health is always conceptualised via its preferred attributes (physical strength, resilience, wholeness, movement, youth, beauty, colourfulness), while illness is viewed through opposite attributes (physical weakness, old age, immobility, incompleteness, unattractiveness, dullness, death). In Czech idioms, a healthy person is compared to resilient products of nature (mighty trees with hard, durable wood, good roots and cores, as well as strong, agile, quick-moving animals, beautiful unimpaired crops, red flowers, etc.).

The study aims to reconstruct the linguistic-cultural image of the cultural concept of lie entrenched in contemporary English texts. The research is conducted within the S-Q-T methodology proposed by the Ethnolinguistic School of Lublin. The analysis was carried out by distinguishing semantic aspects of the concept of lie in textual data, interpreting them, and grouping them into semantic profiles. The data consist of the contexts selected from the British National Corpus (BNC), the media corpus News on the Web (NOW), and independently selected texts retrieved from the press and the Internet. The research shows that lie in contemporary English texts is primarily seen from the political perspective where it is closely associated with post-truth. The texts also reveal numerous profiles of lie and its ambiguous axiological assessment. Although in general it is considered unethical, morally unacceptable and axiologically negative, lying is also seen as a necessary element of social life and an integral aspect of politics.

Ethnolinguistic inquiry makes ample use of insights proposed in translation studies: one of them is to consider the original and its translations as a coherent body of texts. However, if in most cases the original–translation relationship is viewed in terms of the inevitable loss that occurs in the process, this study proposes to search for semantic gains in the original–translation configuration, in the sense that the translation complements or develops the original. Three categories of such gain are proposed: (1) extension of the original’s semantics (which is effected through profiling as a parameter of cognitive salience), (2) retrieval of the multiple viewpoints present in the original, and (3) enhancement of the original’s meaning (effected through the “loudness” of the speaking “voice”). The three categories of gain are illustrated here with the various ways in which the concept of tenderness is profiled in the English, French, Portuguese, and Russian translations of Olga Tokarczuk’s Nobel lecture.

The article is devoted to the understanding of epidemics in the Old Polish and Middle Polish periods in the light of the terms mór and morowe powietrze ‘plague’. It is divided into three parts: naming, understanding, and evaluation. The first part analyzes the occurrence of the lexemes mór and morowy, as well as their derivatives in Old Polish and Middle Polish texts, with particular emphasis on their connectivity. The second part attempts to reconstruct the understanding of epidemics by the speakers of the language at the time. The analysis has shown that an epidemic called with the lexemes mór, morowe powietrze is primarily seen in two ways: as God’s punishment for sins and as a catastrophe, especially a natural disaster. Its perception is strongly influenced by the Christian worldview and anchored in the biblical tradition. The third part, devoted to the evaluation of epidemics, indicates the linguistic means by which negative evaluation was expressed in texts, including its use in comparisons and metaphors characterized axiologically.

The aim of this article is to provide a cognitive definition of the supernatural entity associated with the phenomenon of thunderstorm (the Thunder god) in Estonian vernacular tradition and folk beliefs. The article will firstly investigate the lexicon connected with thunderstorm and its components, and secondly the etymological roots of the theonym. Subsequently, I will organize the linguistic data into facets such as homonyms and synonyms, co-hyponyms, hyperonyms, appearance, features unrelated to appearance, actions performed by the god, authority, addressee, address, and location. Finally, a cognitive definition will be proposed. The documentation will be shown in the original language alongside an English translation.

The article analyzes the names, titles and descriptions of Christ in Jakub Wujek’s Postylla Minor (1590). Attention is paid to the types of names and the role they play in the process creating the text itself and its style. Also important is the role of the onomasticon in shaping the religious discourse of the epoch, the transitional stage between the Renaissance and the Baroque, which leads one to consider the assumptions of cultural onomastics. While analyzing the names of Christ in the text of the Polish preacher, an attempt is also made to trace the way they are translated into Lithuanian in Mikalojus Daukša’s Postylla (1599). The data for analysis come from the database constructed for the purpose of the study, embracing seventy sermons (the entire Postylla Minor, the 1590 edition) and the concordance of “Daukša’s Postylla” on the website seniejirastai.lt. Overall, 260 Polish and Lithuanian names have been analyzed. The description also takes into account the contexts of their use (150 manuscript pages).Based on an analysis of theonyms, two basic profiles have been distinguished of the central figure of Christ: Christ as a human and Christ as God, closely related to each other, with the former profile being the dominant one. Extensive names and descriptions in Wujek’s work draw attention to the person of Christ, increase the intellectual value of the text, and fill it with solemnity. The names perform a slightly different function in Daukša’s Lithuanian translation. Their translation is almost literal, but some regular changes can be noticed, such as reducing the length of the name, writing the titles in lower case, and omitting the adjectives that ennoble Christ. Therefore, a conclusion can be drawn about a slightly different stylistic role of names in Daukša’s work, which results in the text being less solemn and more colloquial. Further research on biblical anthroponymy in the translated work of the Lithuanian preacher may corroborate this conclusion or reveal new features of Daukša’s style and his translation strategies.

The article deals with national and transnational symbolism of birds in the sphere of the soul in Polish folk culture against the Slavic background. The study aims to observe the variety of the imagery in the post-mortal existence of souls and their relation with the living. The analysis shows that there are cultural differences on the level of bird species. The symbolic meanings of birds are based on the characteristics of their species (the size, appearance, lifestyle, colour of plumage, nesting place) and the cultural context (both inherited and developed locally).

This article discusses the relationship between the Old Germanic words for ‘a rudder’: Old Norse stýri / stjórn, Old High German stiura, Old English steor, etc., and Old Norse staurr, ‘a (pointed) stake’. These words in all probability stand in an ablaut relation to each other but it is difficult to tell what the cognitive link might be. The standard answer is that a stýri etc. originally was a beam/log/pole, understood as something similar to an oar, used to steer a ship. But it is difficult to steer a ship with a beam, log or pole, and a steering oar does not look much like these things. My suggestion is that a stýri etc. originally was more or less the same as a staurr, namely a pole which goes down into a substance that provides resistance and which thus anchors something. On the earliest depictions of ships with stýris etc. in Northern Europe, which are rowing ships, it seems that the function of the stýri was not to give the ship direction but to prevent it from drifting sideways on the water. On a stjóri ‘primitive anchor’ (Old Norse), the decisive element is a pointed transverse at the bottom end which digs into the ground. Similarly, a stjóri in Faroese is a rope or fastening whereby people and goods are pulled ashore through the surf. Norwegian stjor(e) also have meanings that are fundamentally similar to this. The essential argument for the proposed understanding is that it allows stýri/stjórn/stiura etc. to have an original meaning close to that of Old Norse staurr, which the etymological relatedness demands. Our semantic complex surrounding to steer, steuern, etc., probably co-evolved with the directional stýri etc. that accompanied the evolution of the Northern European sailing ship during the Merovingian age.

The article discusses the world tree as reflected in the Old Icelandic collection of poems the Poetic Edda and in Lithuanian folk songs. The author investigates the poetic diction of the selected sources of traditional oral poetry to disclose their symbolic meaning and connection to myth. The analysis focuses on the poetic manifestations of the world tree as a model of the cosmos and as an evergreen tree of life. The selected Eddic poems and Lithuanian folk songs reveal the significance of the world tree as a structural marker, which defines the relationship of the centre vs. periphery, i.e., the known (organised) vs. the unknown (chaotic) space. The emphasis on the tree’s upward orientation is viewed as an implication of its sacred status. The life-giving characteristics of the world tree are explored in relation to the image of dew, which symbolises the fertility and fecundity of nature in the Poetic Edda and the health and fertility of the bride in Lithuanian folk songs.

The article discusses the honorific forms of Polish and Korean languages based on dialogues from Polish and South Korean series and entertainment programs broadcast on popular TV channels in 2020. Cultural and social conditions of honorific usage is characterized and distinguished with a view to its lexical exponents. Additionally, Polish and Korean address forms are compared, and the influence of the communicative situation on their use is investigated.

The article is concerned with those aspects of Polish phraseology that are related to politeness and rudeness (linguistic and non-linguistic). It aims to show what behaviours constitute the linguistic and cultural image of politeness. That image contains socially desirable human traits that we would classify today as both linguistic etiquette and the ethics of language use.

The notion of “(collective) non-memory” is understood here as facts (events, places, people, etc.) that have been for some reason removed from collective memory or disallowed by a given community to find their way to it. Ethnolinguistics usually deals with (systemic, textual, questionnaire-elicited) positive data, concerning facts, whereas the content on non-memory is not provided directly – it can only be arrived at with the use of special methodology. This kind of research must answer the question why a given community has removed certain facts beyond the boundaries of its memory (or has decided not to allow them in). Four facts from beyond the Polish collective memory are analyzed here: the battle of Mątwy (1666), the Jedwabne pogrom, World War I, and the fate of Polish prisoners in German captivity (WWII). It is concluded that the reason why they have been relegated to the sphere of non-memory results from the pressure of the cultural code based on the Romantic paradigm: the paradigm is centred around the idea of the Polish nation being exceptional, innocent, and inviolable. The code thus prevents that paradigm from being violated or questioned by facts that do not align with it.

            Под «(коллективной) непамятью» понимается здесь область фактов (событий, мест, людей и т.п.), по определенным причинам вытесненных из коллективной памяти или к ней данной общностью не допущенных. Как правило, этнолингвистика исследует системную, текстовую и анкетную информацию об объектах данных, в то время как содержание непамяти непостредственно нам не дано и требует специальных методов анализа. Изучение содержания непамяти нуждается в ответе на вопрос, по каким причинам данная общность вытеснила определенные факты из своей памяти (или почему их в рамки своей памяти не включила). Автор проанализировал четыре факта, найденные в польской коллективной непамяти (сражение при Монтвах 1666 г., убийство евреев в г. Едвабне, Первую мировую войну и польских солдат в немецком плену), и пришел к выводу, что их присутствие в сфере коллективной непамяти берет свое начало в воздействии культурного кода, связанного с романтической парадигмой польской культуры, центр которой определяется убеждением об исключительности, невиновности и неприкосновенности польского народа. Этот код блокирует доступ к коллективной памяти всем фактам, которые данную парадинму нарушают или хотя бы ставят под сомнение.

The aim of the article is to examine the applicability of three theoretical frameworks developed within Anglophone cognitive linguistics, Ronald Langacker’s Cognitive Grammar, George Lakoff and Mark Johnson’s Conceptual Metaphor Theory, and Gilles Fauconnier and Mark Turner’s Conceptual Blending Theory, in the study of semantic motivation behind folk plant names. Even though none of the theories has been originally developed as a tool for reconstruction what Jerzy Bartmiński terms the linguistic worldview, the theories may help to capture semantic nuances behind folk names and contribute to in-depth and comprehensive descriptions of folk conceptualizations. Since the scope of applicability of the three frameworks overlaps on conceptual metaphors, the article demonstrates the analysis of the metaphoric name gęsi pępek (lit. ‘goose navel’; daisy, Bellis perennis) and discusses strengths and weaknesses of the three frameworks in the task of reconstructing conventional folk imagery encoded in the name.

A postmodern slant is attempted to be given to ethnolinguistics. As the prevailing mode of ethnolinguistic research is taken to be supraindividual, global, and systemic, the proposal argues for individualization understood as situational (real-world) contextualization of linguistic expressions. The two examined examples involve the Polish prefix nad- ‘appr. over’ and the month-name sierpień ‘August’. The former is scrutinized in relation to some of its attestations set in the context of actual and individual usage, whereas the latter is related to selected special and specific events that are commemorated throughout August. The analysis is framed in terms of individual- and civil society-oriented ethnolinguistics.

The study presents an ethnolinguistic approach to the secular pre-standard literature of the so called Slavia Orthodoxa in its final period. In focus are the methodological aspects of the research. The approach proposed here is based on a philological model developed by the author. The model operates on the text level and includes linguistic and non-linguistic (textological and sociolinguistic) properties of text. It has now been extended to cover the ethnolinguistic factor and is applied to the 17th-18th c. East Slavic and Serbian corpus.

The study presents an ethnolinguistic approach to the secular pre-standard literature of the so called Slavia Orthodoxa in its final period. In focus are the methodological aspects of the research. The approach proposed here is based on a philological model developed by the author. The model operates on the text level and includes linguistic and non-linguistic (textological and sociolinguistic) properties of text. It has now been extended to cover the ethnolinguistic factor and is applied to the 17th-18th c. East Slavic and Serbian corpus.

In Lithuanian literature, žeme ‘land, earth, ground’ is understood as a planet, as one of the four elements, as an element in opposition to water, or as solid ground. It differs from the sky and stands in opposition to it because the sky is good, while žeme is full of things that are unfriendly to people. Žeme is the world with life going on; buildings stand on its surface, people sit, stand or lie on it, etc. It is the most valuable property that can be sold, given, leased, or left as inheritance. People are interested not only in what is going on its surface but also in the layer that is cultivated (soil). People want this layer to grow flowers, trees and grass for them. They find various things in this layer and think that land can hide a lot from them. Žeme is the mother that provides life and shelter after death. It takes care of people, feeds them and talks to them. It also serves as a reference frame on the basis of which people evaluate large and small things or things hanging above it. Žeme can refer to a specific state or a nation that lives in own land, as well as to a person’s native home and lives of their ancestors. Žeme is alive as much as humans are: it has a face, parts of the body and internal organs, it experiences human emotions and has divine powers. Žeme can be of various colours: from the traditional colour of fertile soil, i.e., black, to subtle shades, such as yellowish brown or blue. It is also characterised through most unusual words, such as “sinful”, “juicy”, “slim”, “like caviar” and others. The smell of žeme is also exceptional: it is wet and sour. It smells of oats, barley, summer home – the smell fills people’s hearts with joy, evokes memories and longing.

Ziemia jest dla Litwina wartością i plasuje się dość wysoko w skali wartości. Jest wyjątkowa dlatego, ponieważ wiążą się z nią inne wartości, zarówno te odwieczne, jak i społeczne. W literaturze ziemia jest rozumiana jako planeta, jako jeden z czterech żywiołów. Jako żywioł jest przeciwieństwem wody, dlatego jest również określana jako ląd. Ten świat różni się od nieba, często jest wręcz przeciwny niebu, gdyż zgodnie z wyobrażeniem człowieka w niebie jest dobrze, a na ziemi człowieka spotykają różne nieprzyjemne rzeczy. Ziemia jest światem, na jej powierzchni trwa życie, stoją budynki, siedzi się, stoi, leży, spaceruje itp. Jest największym dobrem człowieka, które można sprzedać, kupić, wynająć, dać w prezencie, przekazać w spadku. Człowieka interesuje nie tylko to, co dzieje się na twardej powierzchni – dba on o warstwę, którą można uprawiać i zdobywać pożywienie, dba o to, aby kwiaty, drzewa i trawa wyrastały z tej warstwy. W tej warstwie człowiek znajduje różne przedmioty, więc wydaje mu się, że ziemia potrafi ukryć przed nim wiele tajemnic. Ziemia jest matką, która daje życie i schronienie po śmierci, opiekuje się człowiekiem, żywi go, pociesza, rozmawia z nim. Jest swego rodzaju punktem odniesienia, na podstawie którego człowiek ceni wielkie i małe rzeczy, przedmioty, znajdujące się ponad nią. Ziemia oznacza określone państwo lub naród żyjący na własnym terytorium lub miejsce urodzenia osoby, życie przodków i rodziców.Ziemia jest żywa, żyje tym samym życiem co człowiek, ma twarz, części ciała, narządy wewnętrzne, doznaje ludzkich emocji, człowiek nadaje jej boskie moce.Ziemia występuje w różnych kolorach: od tradycyjnej żyznej czerni po subtelne odcienie żółto-brązowe czy niebieskie.Jest charakteryzowana przy użyciu najbardziej zaskakujących wyrazów, takich jak grzeszna, soczysta, chuda, jak kawior i in.Ziemia ma też szczególny zapach – wilgotny i kwaśny. Człowiekowi ziemia pachnie jęczmieniem, owsem, latem, domem, a zapach ten łaskocze serce, przywołuje wspomnienia, budzi nostalgię.

Bread is one of the oldest human-made foods. With the emergence of agriculture, it became a daily meal and so began to be appreciated, personalised and deified. The image of bread in small forms of folklore shows that it is the main food, so important that people are ready to work hard for it and even baking bread is considered difficult. The result of all this work is a person whose hunger is satiated, and the same is true of the entire family. Although all work is valuable, that of a plougher or generally of ordinary people is particularly appreciated because it is most strictly connected with bread and land. Considerable attention is paid to the quality of bread: it not only has to look nice but also be tasty. Bread allows one to differentiate one’s folk from strangers; it reminds one of home and motherland, functions as a symbol of stability and harmony in the family. Data from folklore highlight mutual relationships between bread and people: bread protects people from misfortunes, it heals and warns them of danger. Therefore, people protect and respect it and attribute magical qualities to it. This understanding of bread was typical of our ancestors. However, given that the data from folklore used in this study come from the 19th and early 20th c., the contemporary understanding of bread may be different.

Chleb w świetle małych form litewskiego folkloru jest głównym pokarmem człowieka i na tyle ważnym, że dzięki niemu człowiek jest gotowy do ciężkiej pracy. Nawet samo pieczenie chleba to ciężka praca, ale najważniejszy jest wynik tego trudu – syty, pracowity człowiek, syta rodzina; choć każda praca jest cenna, praca oracza lub zwykłych ludzi zasługuje na szczególny szacunek, ponieważ jest ściśle związana z chlebem i ziemią. Wielka waga przywiązywana jest do jakości chleba: musi on nie tylko pięknie wyglądać, ale także być smaczny. Chleb w litewskim folklorze jest też swego rodzaju miarą otaczających ludzi i wspólnoty, pozwala odróżnić swego od obcego; przypomina dom i ojczyznę, jawi się jako symbol siły rodziny, jej harmonii; w folklorze istnieje wzajemny związek między chlebem a człowiekiem: chleb chroni przed nieszczęściami, leczy, ostrzega, dlatego człowiek go chroni, szanuje, przypisuje mu magiczne właściwości. Tak pojmowali chleb przodkowie współczesnych Litwinów, jednak to rozumienie, bez względu na jego wartość, z biegiem czasu uległo zmianie. Mając na uwadze to, że folklor uchwycił głównie pogląd ludzi z XIX i pocz. XX w., wyniki badań przedstawione w tym artykule mogą różnić się od dzisiejszego wyobrażenia chleba.

The article focuses on two motivational patterns involved in the axiological concept of health in Russian dialects. These are “health← firmness, strength, power>> and “health ← movement, location in a place>>. It is claimed that recurrent motivation patterns consolidate a large variety of expressions that convey the axiological concept health to a limited number of patterns. This becomes evident when not only word-formational motivation (the so-called “near>> motivation) but also the inner form of a word (the so-called “distant>> motivation) is considered. At the same time, popular consciousness within the boundaries of one pattern can reveal ambivalent views of reality.

W artykule poddaje się analizie dwa typy relacji motywacyjnych, tworzących pojęcie zdrowie w dialektach rosyjskich: <<zdrowie>> ← <<jędrność, siła, siła>> oraz <<zdrowie>> ← <<ruch, pozycja w przestrzeni>>. Sugeruje się, że regularność modeli motywacyjnych prowadzi do możliwości sprowadzenia całej różnorodności wyrażeń danego pojęcia aksjologicznego do ograniczonej liczby modeli, jeśli weźmiemy pod uwagę nie tylko motywację <<bliską>>, czy słowotwórczą, ale też <<odległą>>, czyli uwarunkowaną formą wewnętrzną leksemu. Też należy brać pod uwagę fakt, iż świadomość językowa narodu w granicach tego samego modelu może realizować ambiwalentne wyobrażenia o otaczającym świecie.

The article focuses on two motivational patterns involved in the axiological concept of health in Russian dialects. These are “health← firmness, strength, power>> and “health ← movement, location in a place>>. It is claimed that recurrent motivation patterns consolidate a large variety of expressions that convey the axiological concept health to a limited number of patterns. This becomes evident when not only word-formational motivation (the so-called “near>> motivation) but also the inner form of a word (the so-called “distant>> motivation) is considered. At the same time, popular consciousness within the boundaries of one pattern can reveal ambivalent views of reality.

The article in concerned with the stereotype of democracy in Belarusian journalism from mid-2020 to early 2021. The data come from printed and online sources, in Russian and Belarusian, of various political orientations. It is concluded that the stereotype has acquired a new profile in Belarusian public sphere.

W artykule analizowana jest reprezentacja stereotypu demokracja w białoruskim dyskursie publicystycznym od połowy 2020 roku do początku 2021 roku. Wykorzystywany jest materiał rosyjsko- i białoruskojęzyczny ze źródeł internetowych różnych opcji politycznych. W wyniku analiz autorka formułuje wnioski, że w białoruskiej przestrzeni informacyjnej stereotyp demokacja przyjął nowy profil.

The article in concerned with the stereotype of democracy in Belarusian journalism from mid-2020 to early 2021. The data come from printed and online sources, in Russian and Belarusian, of various political orientations. It is concluded that the stereotype has acquired a new profile in Belarusian public sphere.

The paper offers a cognitive analysis of selected common English names of mullein (Verbascum thapsus L.) motivated by the appearance of the plant. While analyzing such names as flannel and beggar’s blanket, the author strives to portray the way they are conceptualized by recalling Conceptual Metaphor Theory and Conceptual Integration Theory, in particular the Brandt and Brandt six-space model of conceptual integration, also known as a cognitive-semiotic approach to metaphor. In the course of the analysis, the author also makes reference to those aspects which seem indispensable from the standpoint of cognitive linguistics, viz. (i) the role of human experience and embodied thought in the conceptualization process, (ii) the dynamic and context-dependent meaning construction and (iii) the role of linguistic worldview in decoding meaning.

Autorka dokonuje analizy kognitywnej wybranych nazw dziewanny (Verbascum thapsus L.) w języku angielskim, motywowanych wyglądem rośliny. Analizując takie określenia jak flannel (pol. flanela) oraz beggar’s blanket (pol. koc żebraka), stara się ukazać, w jaki sposób przebiega konceptualizacja tych nazw. Wykorzystuje przy tym zarówno założenia teorii metafory pojęciowej, jak i teorii integracji pojęciowej, w szczególności zaś sześcioprzestrzenny model autorstwa Line Brandt i Per Aage Brandta. Równocześnie w artykule zostały zaprezentowane te aspekty, które wydają się być kluczowe dla analizy kognitywnej potocznych nazw roślin: rola ludzkiego doświadczenia i myśli ucieleśnionej w procesie konceptualizacji pojęć, sposób dynamicznego konstruowania znaczenia osadzonego w określonym kontekście oraz (iii) funkcja językowego obrazu świata w odkodowywaniu znaczeń.

The article presents the sources of communicative models of translation, founded on the results of enthnopsycholinguistic contrastive research conducted by the Department of Psycholinguistics and Communication Theory of the Soviet Academy of Sciences (later: Russian Academy of Sciences). It focuses on the description of the relations within the triads of language-ethnos-culture or language-consciousness-culture. The problems raised by ethnopsycholinguists from the point of view of translation include lacunae and linguistic awareness of the participants of communication, including bilingual communication.

The aim of the study is to present the role of empirical research in the reconstruction of the linguacultural image of axiologically loaded concepts and socially determined connotations. The article relates to methodological assumptions and findings of ethnolinguistics, where the reconstruction of the conceptualisation of particular notions is based on the interpretation of three types of data: (i) the language system, (ii) questionnaires, and (iii) texts. This is the approach adopted in the report Język – wartości – polityka [Language – values – politics] (JWP 2006), and then in the Axiological Lexicon of Slavs and Their Neighbours (LASiS 1-5, 2015-2019), compiled by the team supervised by Jerzy Bartmiński.This study presents the results of a questionnaire regarding respect (Polish szacunek), conducted among one hundred students from five universities in Lublin. Respondents were asked to answer the question: “What, in your opinion, is the essence of respect?”. The data obtained from first-hand sources enable a reconstruction of the students’ image of true respect in the Polish language in an aspectual view. The social aspect was found in an exposed position, where the most frequently indicated factors are: (1) acceptance of and empathy towards others; (2) courteous manners, appropriate behaviour towards others and appropriate attitude towards animals, plants, and objects; (3) recognition of the other person as an authority figure, with admiration for someone or something. Next, psychological, ethical, and psycho-social aspects were recognized. Existential and cultural aspects were found to be the least represented. The findings indicate a compatibility of the data from questionnaires with dictionary data, which together confirm the primacy of the subjective aspect of respect.  It is shown that questionnaires are a significant stage of discovering how speakers understand the meanings of the concepts they use – this concerns the colloquial, common understanding, which is crucial in constructing a cognitive definition of a given concept. Empirical research also enables a hierarchization of isolated defining features, ranking them from the most entrenched ones to the least frequently indicated ones, which renders this research a valuable tool in the verification of lexicographic data.

The article consists of two parts. The first, methodological part presents the goal of cognitive-anthropological research in opposition to structural semantics and describes successive steps that lead to that goal. The second part contains commentary on the Axiological Lexicon of Slavs and their Neighbours, especially volume 5, devoted to honour.The aim of semantic-structural research is to reconstruct the semantic-lexical system of a language (as code) serving interpersonal communication – in other words, it is to reconstruct the information that one may obtain through the use of the code. The aim of cognitive-anthropological semantics is to reconstruct the conceptualization of linguistically salient fragments of reality.The challenges that cognitive-anthropological linguists have to meet include: (1) the identitication of the object of conceptualization (the base concept/conceptual invariant); (2)  a reconstruction of the image, conceptualization of that object in the minds of people who speak a given language. The latter challenge is met through an analysis of linguistic expressions connected with a given concept – the theory of lexical-semantic fields, the theory of interpretive frames and the theory of cognitive domains are used for the purpose. Both these issuses are discussed in the article.

Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza – metodologiczna, przedstawia podstawowy cel badań kognitywno-antropologicznych w opozycji do semantyki strukturalnej i opisuje kolejne kroki badawcze prowadzące do tego celu. Część druga zawiera refleksje na temat opublikowanych tomów „Leksykonu aksjologicznego”, w szczególności tomu 5, poświęconego pojęciu honoru.Celem badań semantyczno-strukturalnych jest rekonstrukcja systemu semantyczno-leksykalnego określonego języka (kodu), służącego komunikacji międzyludzkiej, a więc rekonstrukcja informacji, które można uzyskać przez „użycie kodu”. Celem semantyki kognitywnoantropologicznej jest rekonstrukcja sposobu konceptualizowania wyróżnionych językowo fragmentów świata.Zadania, stojące przed badaczami semantyki drugiego typu, to: (1) wykrycie obiektu, będącego przedmiotem konceptualizacji (pojęcia bazowego, inwariantu pojęciowego) i (2) rekonstrukcja sposobu jego obrazowania, konceptualizowania w umysłach ludzi mówiących danym językiem. To drugie zadanie dokonuje się przez analizę wyrażeń językowych powiązanych z badanym pojęciem. Wykorzystuje się w tym celu teorię pól leksykalno-semantycznych, a także teorię ram interpretacyjnych i teorię domen kognitywnych. Obie te kwestie omawiane są w artykule.

The article makes an attempt to characterise the act of eating as a communicative event and a cultural text: the analysis is based on the model of communication, theory of information and the general theory of signs. The main objective of the analysis is focused on reconstruction of the linguistic and cultural picture of eating in communication. In the description of the data, references are made to selected research methods and tools of linguistic semantics, particularly in its cultural variant. The data under consideration were initially limited to Polish linguaculture but in the course of analysis examples from other cultures were incorporated. While constructing a communicative model of eating, a basic distinction is made between the performer of an action (the eater) and the object of this action (the food). The analysis of the data reveals that apart from the verbally expressed information about who eats, what they eat, and how they do it. Another significant role in coding meaning is played by the accompanying non-verbal communication (eating-related sounds or the eater’s body language), as well as conventional signals replacing verbal formulas (communication through an arrangement of the cutlery, the dish itself or a specific manner of consumption).

Autorka przedstawia próbę charakterystyki aktu jedzenia jako „zdarzenia” komunikacyjnego i swoistego tekstu kultury w oparciu o główne założenia modelu komunikacji i teorii informacji, a także ogólnej teorii znaków. Zasadniczy cel szkicu sprowadzał się do rekonstrukcji językowo-kulturowego obrazu jedzenia w aspekcie komunikacji międzyludzkiej. W opisie materiału odwoływano się do wybranych metod i narzędzi badawczych wypracowanych w obrębie semantyki lingwistycznej, zwłaszcza w jej odmianie kulturowej. Źródła materiałowe wykorzystane do badania fenomenu jedzenia zostały zawężone głównie do przestrzeni języka polskiego i kultury polskiej, ale w trakcie analizy przywoływano także niektóre przykłady odnoszące do innych kultur. Konstruując model układu komunikacyjnego dla sytuacji jedzenia w kategoriach lingwistycznych, wyodrębniono podstawową relację pomiędzy wykonawcą czynności (osobą jedzącą) a obiektem tej czynności (pokarmem). Analiza materiału wykazała, że obok wyrażanych werbalnie informacji o tym „kto” je, „co” je czy też „w jaki sposób” je, nie mniej istotną rolę w kodowaniu pewnych znaczeń dla odbiorcy pełnią również towarzyszące im komunikaty niewerbalne (odgłosy jedzenia, mowa ciała osoby jedzącej), jak również sygnały konwencjonalne używane w zastępstwie formuły słownej (przekazywane za pomocą odpowiedniego ułożenia sztućców albo też za pośrednictwem  samej potrawy bądź określonego sposobu konsumpcji).

Since the second half of twentieth century identity has become one of the central problems in humanities. It is perceived as something to be discovered or constructed. A person lives in a world of values, one of which is one’s individual and collective identity. The aim of this article is to present (from the linguistic perspective) self-identity as value in Wojciech Jagielski’s reportage All Lara’s Wars. The article presents Szamil’s search for and discovery of his own identity, connected with the choice of specific values. These values determine Szamil’s decisions, such as involvement in the Syrian war. His axiological space is  thus determined by religion. Divergent axiological hierarchies of Szamil and his mother Lara lead to conflict between them, which is shown here through the opposition of life and death.

The article shows the role of names in the reconstruction of the linguacultural view of mushrooms. The large number of the names of mushrooms testifies to the practical importance of mushrooms for country people. Many of the names are polysemic and synonymic. In the analysis, the onomasiological basis of mushroom names plays a crucial role. Those names can be based on the appearance of mushrooms (e.g. lejek ‘funnel’, czerwieniak ‘the red one’), their properties (twardziok ‘the hard one’, słodzianka ‘the sweet one’), including their (in)edibility and poisonous properties (grzyb godzący ‘the edible mushroom’, truciciel ‘poisoner’, grzyb jadowity ‘the poisionous mushroom’), as well as the time and place where they grow (wrześniak ‘September mushroom’, dębowiec ‘oak mushroom’).

 The article concerns the image of the fly in Polish, French, and English phraseology. Connections between language and culture are discussed, with comparative semantic analyses as an important element of intercultural dialogue. Such analyses also benefit translation studies and language teaching. It is considered what properties of the fly are important for a given linguistic community, how the insect is viewed axiologically, and what experience of the insect has been preserved in the language’s phraseology. In the analysis, parallel phraseological units in all three languages are identified, with an account of the connections motivated by the physical properties of flies, their behaviour and axiology in relation to humans. In each language, different features of the fly are preserved so that the overall images of the insect are different. The frequency of the units with the nominal ‘fly’ in these languages also varies.