The article discusses the concept of the matrix presented by M. Ostrowicki. The concept is Ostrowicki’s original thought and relates to the way that virtual reality exists and is understood. The basic term is a matrix understood in a peculiar way represented in the cybernetic approach which is fully compatible with the digitality of virtual reality. In the article, the author presented the critical analysis of the concept stressing its limitations based on the very concept of the matrix. It is important, however, to highlight the fact that it was the first fully author’s attempt to look at the problem of virtual reality’s ontology in general instead of local way.

W artykule omówiono koncepcję matryc przedstawioną przez M. Ostrowickiego. Jest to jego oryginalna koncepcja, dotycząca sposobu rozumienia oraz istnienia rzeczywistości wirtualnej. Podstawowym pojęciem jest swoiście rozumiana matryca (matrix), w dużym stopniu ujęta na sposób cybernetyczny, co doskonale współgra z cyfrowością rzeczywistości wirtualnej. Przedstawiono krytyczną analizę dotyczącą tej koncepcji, wskazując na pewne jej niedoskonałości, leżące niestety u podstawy samego pojęcia matrycy. Należy jednak zauważyć, że była to pierwsza w pełni autorska próba całościowego, a nie tylko lokalnego, ujęcia problemu ontologii rzeczywistości wirtualnej.

The article presents an attempt to point out that Berkeley’s achievements, despite the alleged consensus, cannot be located in the area of subjective idealism. Regardless of the formulations of Berkeley himself, who was not semantically clear, one can maintain the thesis that the world did not lose its position of real being for him, only that the reality of this world was totally dependent on the activity of the divine being. The philosopher rightly pointed out the indispensability of subjective approaches to access to the world. Without a proper ontology for the idea, Berkeley was unable to “tear” the idea from the mind, but it meant “being for the mind”.

W artykule przedstawiam próbę wskazania na to, iż dokonania Berkeleya, mimo rzekomego konsensusu, nie dają się umiejscowić w obszarze idealizmu subiektywnego. Niezależnie od sformułowań samego Berkeleya, który nie pozostawał klarowny semantycznie, daje się utrzymać tezę, iż świat nie utracił dla niego pozycji bytu realnego, tyle że realność tego świata całkowicie była uzależniona od aktywności bytu boskiego. Filozof słusznie zwrócił uwagę na nieodzowność podmiotowych ujęć w kwestii dostępu do świata. Nie mając odpowiedniej ontologii dla idei, Berkeley nie był w stanie „oderwać” idei od umysłu, lecz znaczyło to u niego „bycie dla umysłu”.  

The article presents a naturalized conceptual relativism of W.V.O. Quine in the perspective of the limits of knowledge. Quine was at the same time a conceptual relativist (we have many equivalent epistemological conceptual systems) and an empirical naturalist (he adopted a naturalistic concept of empirical content reduced to the stimuli received by our sensory surfaces as a part of linguistic behaviorism). Quine also directly addressed the issue of the limits of knowledge, but his main intention – as he points out – was above all the analysis and modification of the title problem, not the attempt to answer them. In short, according to Quine, this problem can be reduced to the linguistic context.

W artykule opisano znaturalizowany relatywizm pojęciowy W.V.O. Quine’a w perspektywie problematyki granic wiedzy. Quine był jednocześnie relatywistą pojęciowym (mamy do wyboru wiele równoważnych pod względem epistemologicznym systemów pojęciowych) i empirycznym naturalistą (przyjmował naturalistyczną koncepcję treści empirycznej zredukowanej do pobudzeń odbieranych przez nasze powierzchnie sensoryczne w ramach behawioryzmu lingwistycznego). Ponadto bezpośrednio podejmował zagadnienie granic wiedzy, jednak jego główną intencją – jak sam zaznaczył – była przede wszystkim analiza i modyfikacja tytułowego problemu, a nie próba udzielenia na niego odpowiedzi. Krótko mówiąc, zdaniem Quine’a zagadnienie to można zredukować do kontekstu językowego.

The article attempts to show the relationship of the philosophical idea of freedom in the philosophy of Baruch Spinoza in the context of the currently developed idea of compatibilism and selected arguments used by compatibilists and libertarian understanding of free will. The purpose of the article was to show the possibility of interpretation of Spinoza’s philosophy of freedom from the perspective of compatibilism and to indicate the reasons, why such a comparison will remain debatable. The problem analysis presented in the text is also supposed to prompt us to consider, whether in the ongoing renaissance involving the problem of the existence of free will in the context of determinism there is still place for classical attempts to solve the problem, which undoubtedly is the pantheistic philosophy of Spinoza.

W artykule podjęto próbę ukazania filozoficznych zależności idei wolności w filozofii Barucha Spinozy w kontekście współcześnie rozwijanej idei kompatybilizmu i wybranych argumentów stosowanych przez kompatybilistów oraz libertariańskiego rozumienia wolnej woli. Celem było ukazanie możliwości interpretacji filozofii wolności Spinozy z perspektywy kompatybilizmu oraz wskazanie powodów, dla których takie porównanie jest dyskusyjne. Przedstawiona w opracowaniu analiza problemowa ma również skłaniać do podjęcia namysłu nad tym, czy w trwającym renesansie obejmującym problem istnienia wolnej woli w kontekście determinizmu można odnaleźć miejsce dla klasycznych prób rozwiązań problemu, jakie niewątpliwie stanowi panteistyczna filozofia Spinozy.

Antoni Gaudí was a Catalan architect: multi-talented, innovative, creative, considered as a genius. What does it mean to be a genius? Whether genius must be condemned to loneliness? He is a person endowed with exceptional abilities, and his way of perceiving and acting in the world goes beyond what would be considered normal, logic or acceptable. Usually, it is not easy for him to function in society, among not-so-illustrious people, where often he has a special role to play. Looking at Gaudí’s life we can see his struggles with the administration, with the clients of his projects which not always were realized and with the contractors doubting the strength of his constructions. His buildings often caused emotional reactions and criticism. They were an incentive for the press and caricaturists, just like their creator. Did Gaudí feel lonely? Or maybe the loneliness of genius is not like we comprehend or define it?

Antoni Gaudí to kataloński architekt, wszechstronnie uzdolniony, innowacyjny, twórczy, uznawany za geniusza. Kim właściwie jest geniusz i czy musi być skazany na samotność? To osoba obdarzona wyjątkowymi zdolnościami, jej sposób postrzegania świata i działania wychodzi poza ramy tego, co uważa się za normalne, logiczne czy akceptowalne. Zazwyczaj nie jest mu łatwo funkcjonować w społeczeństwie, wśród mniej wybitnych jednostek, gdzie często ma do spełnienia jakąś szczególną misję. Patrząc na życiorys Gaudíego, można dostrzec zmagania z administracją, zleceniodawcami projektów, które nie zawsze były realizowane, czy z wykonawcami wątpiącymi w wytrzymałość konstrukcji. Jego budowle wielokrotnie wzbudzały emocje i były przedmiotem krytyki, były pożywką dla prasy i karykaturzystów, podobnie jak ich twórca. Czy Gaudí czuł się samotny? A może samotność geniusza nie jest taka, jak my ją pojmujemy czy definiujemy?

In this text, I try to amplify the perspective of intercultural philosophy with some considerations from the field of enactivism. I assume that the enactivist point of view gives some new possibilities of establishing the principle of solidarity. I focus on the advantages of conceiving the human being as living autopoietic system: to live in and through interactions, to be the same and different at the same time, to transgress the difference between human and non-human living creatures. I also consider the possibility of invalidating the naturalistic fallacy.

En este texto propongo ampliar la perspectiva de la filosofía intercultural con las propuestas del enactivismo. Mi hipótesis es que la perspectiva enactivista abre nuevas posibilidades de fundamentar el principio de solidaridad. Me enfoco en las ventajas de concebir al ser humano en categorías del sístema vivo autopoiético: en vivir en y por las interacciones, en ser yo mismo/misma y otro/otra a la vez, en traspasar la frontera entre los seres vivos humanos y no humanos. Pero también estoy analizando la posibilidad de superar la ‘falacia naturalista’ en el duscurso ético.

W niniejszym tekście proponuję poszerzenie perspektywy filozofii międzykulturowej o ujęcie enaktywistyczne. Zakładam, że enaktywizm daje nowe możliwości ufundowania zasady solidarności. Koncentruję się na zaletach postrzegania człowieka jako żywego systemu autopoietycznego: życiu w i poprzez interakcje, byciu tym samym i innym zarazem, przekraczaniu granic między istotami żywymi ludzkimi i nieludzkimi. Rozważam również zagadnienie możliwości przekroczenia błędu naturalistycznego.

The aim of the present study is to analyse the mystic traits of the experiences J. Larrea had in Peru and Mexico based on his testimonies in Orbe and Diario del Nuevo Mundo. It compares these experiences to W. James’ definition of a mystic experience, and it analyses their evolution and fulfilment in order to explore the relationship between the personal and the absolute in Larrea’s philosophical project. On this basis, the article argues that through mysticism, Larrea abandons the individual “I” as a thinking subject and that the foundation to a methodology of Larrea’s metaphysical thinking is laid out in Orbe and Diario del Nuevo Mundo.

El objetivo del presente estudio es analizar los rasgos místicos de las experiencias vividas en Perú y México tal y como J. Larrea deja constancia de ellas en Orbe y Diario del Nuevo Mundo. Se comparan las experiencias de Larrea con la definición de la experiencia mística de W. James y se analizan la evolución y consumación de las mismas con el fin de demostrar la relación entre lo personal y lo absoluto en el pensamiento de Larrea. El estudio demuestra que mediante la mística, Larrea llega a abandonar el yo individual como sujeto de su pensamiento. De esta manera, Orbe y Diario del Nuevo Mundo vienen a ser la fundación de una metodología para la elaboración del pensamiento metafísico del autor.

Celem niniejszego opracowania była analiza mistycznych cech doświadczeń J. Larrei w Peru i Meksyku, opisanych w Orbe i Diario del Nuevo Mundo. Zostały one porównane z definicją mistycznego doświadczenia W. Jamesa. Przeprowadzono analizę ich rozwoju i realizacji w celu zbadania relacji między tym, co osobiste i absolutne w filozoficznym projekcie Larrei. Na tej podstawie wskazano, że poprzez mistycyzm Larrea porzuca indywidualne „ja” jako podmiot myślący oraz że podstawą metodologii jego metafizycznego myślenia są Orbe i Diario del Nuevo Mundo.

Personal brand as a relatively new term still has not been fully analyzed in the scientific literature. Guidebooks, however, introduce many inconsistent definitions and models. The article is an attempt to define the limits of the term “personal brand” (including the monetization of the personal brand) and its main components (brand is more than image and promotion) and the conditions for the perception of self and other individuals in the personal brand category (initial capital). Unlike the most commonly discussed aspects in the scientific literature – that is, the image of a personal brand in social media, the work includes a multidisciplinary approach to the subject.

Marka osobista, jako pojęcie stosunkowo nowe, nadal nie doczekała się kompleksowych analiz w literaturze naukowej. Opracowania o charakterze poradnikowym wprowadzają wiele niespójnych ze sobą definicji i modeli. Artykuł jest próbą określenia granic pojęcia „marka osobista” (z uwzględnieniem monetyzacji marki osobistej) oraz jego głównych składników (marka to więcej niż wizerunek i promocja), a także warunków postrzegania siebie i innych jednostek w kategorii marki osobistej (kapitał początkowy). W przeciwieństwie do najczęściej poruszanych aspektów w literaturze naukowej (m.in. takich, jak wizerunek marki osobistej w social media) praca uwzględnia multidyscyplinarne podejście do tematu.

The paper reconstructs and examines the meta-criterion of demarcation between science and pseudo-science as proposed by Laudan (1983). The analysis shows that Laudan’s meta-criterion overlooks a crucial demand that any reliable criterion should satisfy. This, in turn, opens up a possibility of a non-ad hoc modification of Laudan’s proposal. When the meta-criterion finally meets the requirement which states that any reliable criterion of demarcation has to enable a comparison of any two scientific theories with regard to the degree of their progressiveness, it is possible to point out at least one advanced theory which gives an acceptable definition of science, i.e. Lakatos’s methodology of scientific research programs – strangely enough, not attended to by Laudan. Therefore, the skeptical conclusions of his paper can be refuted; furthermore, after such a modification the meta-criterion of demarcation acquires a homogenous form what makes it stable in a way originally intended by Laudan.

El artículo reconstruye y examina el metacriterio de demarcación entre ciencia y pseudociencia como fue propuesto por Laudan (1983). Este análisis demuestra que el metacriterio de Laudan pasa por alto requisitos cruciales que cualquier criterio aceptable debería cumplir. Lo que a su vez posibilita una modificación no ad hoc de la propuesta de Laudan. Cuando el metacriterio finalmente se enfrenta al requisito que establece que cualquier criterio de demarcación aceptable tiene que posibilitar la comparación de dos teorías científicas cualesquiera con respecto a su grado de progresividad, es posible señalar al menos una teoría avanzada que dé una definición aceptable de ciencia, es decir, la metodología de los programas de investigación científica de Lakatos, omitidos en el artículo de Laudan, por extraño que parezca. Por esto pueden refutarse las conclusiones dudosas de su artículo; y lo que es más, tras la modificación, el metracriterio de demarcación adquiere una forma homogénea que lo hace estable, tal y como Laudan pretendía originariamente.

Celem artykułu jest rekonstrukcja i analiza przedstawionego przez Laudana (1983) metakryterium demarkacji między nauką a pseudonauką. Okazuje się, że Laudan przeoczył kluczowy warunek, który powinno uwzględniać każde godne uwagi metakryterium. Otwiera to z kolei możliwość wprowadzenia do jego propozycji poprawek, które nie będą miały charakteru ad hoc. Kiedy tym sposobem metakryterium obejmuje również wymóg, by kryterium demarkacji umożliwiało porównanie teorii naukowych co do stopnia ich postępowości czy naukowości, można wskazać przynajmniej jedną teorię podającą akceptowalne kryterium demarkacji, mianowicie Lakatosową metodologię naukowych programów badawczych, którą w swej pracy Laudan pominął jednak milczeniem. Wtedy też można odrzucić sceptyczne wnioski jego artykułu. Dzięki tej modyfikacji metakryterium demarkacji otrzymuje dodatkowo jednolitą postać, za sprawą której staje się ono stabilne, tak jak tego pierwotnie chciał Laudan.

This article gives an account of the power relationship in Don Quixote, a famous Miguel de Cervantes novel. While Don Quixote is deluded into thinking that he is really a brave and noble knight errant who will set right all the wrongs of the world, he is faced with his relatives and friends, his niece, the housekeeper, Nicolas the barber, the priest, the bachelor Sansón Carrasco, and many others who try to get him back to his hacienda in order to “rescue” him. It is argued that their attitudes can be seen as strategies to defend a social system to which a madness of Don Quixote was a thread. What Don Quixote opposed were the institutions on which the social system in the 17th century Spain was founded: the family, the state, the church, the scientific authority. Although the violent and paternalistic attempts were undertaken to stop Don Quixote’s mission, the real purpose of his “benefactors” was not an annihilation but a symbolic appropriation of Quixote’s courage, spontaneity and firmness.

Este artículo explica las relaciones de poder en El Quijote la famosa novela de Miguel de Cervantes. En cuanto don Quijote cae presa de la ilusión de que él es en realidad el valeroso y noble caballero andante cuya misión es enmendar todos los males del mundo, sus amigos, el barbero Nicolas, el cura, el bachiller Sansón Carrasco y muchos otros, intentan hacerlo volver a su hacienda con fin de “rescatarlo”. Se argumenta que sus actitudes pueden verse como estrategias para defender el sistema social al cual la locura de don Quijote fue una amenaza. Lo que don Quijote cuestionaba eran las instituciones sobre las cuales descansaba el sistema social en España del siglo XVII: la familia, el estado, la iglesia, la autoridad científica. A pesar de que los benefactores del caballero de La Mancha utilizaban medios violentos y paternalistas, su propósito real no era la aniquilación del Quijote sino la apropiación simbólica de su valor, espontaneidad y firmeza.

W artykule wyjaśniono relacje władzy w słynnej powieści Don Kichot autorstwa Miguela de Cervantesa. Gdy Don Kichot staje się ofiarą złudzenia, że jest odważnym i szlachetnym rycerzem, którego misją jest naprawienie wszelkich bolączek świata, musi zmierzyć się ze swoimi krewnymi i przyjaciółmi, siostrzenicą, gosposią, fryzjerem Nicolasem, kapłanem, Sansónem Carrasco i wieloma innymi osobami, które próbują zmusić go do powrotu na swoją farmę, aby go „uratować”. Ich postawy można postrzegać jako strategie obrony systemu społecznego, w którym szaleństwo Don Kichota stanowiło zagrożenie. Don Kichot sprzeciwiał się instytucjom, na których opierał się siedemnastowieczny system społeczny w Hiszpanii. Były to: rodzina, państwo, kościół, autorytet naukowy. Chociaż podjęto gwałtowne i paternalistyczne próby, by powstrzymać misję Don Kichota, prawdziwym celem jego „dobroczyńców” nie była anihilacja, lecz symboliczne przywłaszczenie jego odwagi, spontaniczności i stanowczości.

The subject of the article is a peculiar book by the Spanish philosopher Manuel Sánchez Cuesta, which is a new and original attempt to analyze human life. The author proposes us a journey into the depths of human consciousness, and therefore the problems that are touching upon are not new – the meaning of human life, death, immortality, God. But the attempts to solve them are new. These solutions go beyond the framework of all the most important previous philosophical discourses.

Przedmiotem artykułu jest szczególna książka hiszpańskiego filozofa Manuela Sáncheza Cuesta, która stanowi nową i oryginalną próbę analizy ludzkiego życia. Autor proponuje nam wędrówkę w głąb ludzkiej świadomości i dlatego problemy, które porusza, nie są nowe – sens ludzkiego życia, śmierć, nieśmiertelność, Bóg. Nowe są natomiast próby ich rozwiązania. Wykraczają one poza ramy wszystkich dotychczasowych najważniejszych dyskursów filozoficznych.

In the paper, I present one of the most important contemporary attempts of defeating fundamental problems concerning justification in the context of doxastic assumption. Goldman rejects thesis that we cannot take account of anything except insofar we have believes about it, assumption accepted by foundations and coherence theories. Instead of faulty (above mentioned) views, Goldman indicates reliable cognitive processes as perception, memory, and reasoning. In my paper, I present the whole gamut of arguments against Goldman’s theory but as decisive I consider faults on the ground of reliability concerning perception.

W artykule prezentuję jedną z najważniejszych współczesnych prób pokonania zasadniczych problemów związanych z kwestią uzasadniania w kontekście tzw. założenia doksastycznego (doxastic). Goldman, odrzucając tezę, iż w uzasadnieniu nie możemy brać pod uwagę niczego innego niż przekonania, tezę przyjmowaną przez prezentowane w artykule stanowiska fundacjonistyczne i koherencjonistyczne, przyjmuje pogląd eksternalistyczny. Zamiast wadliwych (wyżej wspomnianych) stanowisk Goldman wskazuje na reliabilne procesy poznawcze w postaci przede wszystkim ujęć percepcyjnych, ale i danych pamięciowych oraz rozumowań. W artykule przedstawiam wachlarz argumentów krytycznych wobec koncepcji Goldmana, ale za zasadniczy uznaję brak podstaw w jego teorii dla akceptacji wiarygodności procesów percepcyjnych.

The article presents several selected threads appearing in the work of Macrobius entitled Commentarii in Ciceronis Somnium Scipionis. This work, despite the fact that it does not have the character of an original work, but on the contrary – it has a compilatory character, has become one of the important sources that penetrated the ideas of ancient philosophy until the Middle Ages. Among the wealth of ideas contained in this work, issues related to the understanding of philosophy, the relation of philosophy and mythology, the topos of the “golden chain of Homer’s existence” and the classification of dreams were selected.

W artykule przedstawiono kilka wybranych wątków występujących w dziele Makrobiusza zatytułowanym Commentarii in Ciceronis Somnium Scipionis. Dziełko to, mimo że nie posiada charakteru oryginalnego utworu, lecz wręcz przeciwnie – ma charakter kompilatorski, stało się jednym z ważnych źródeł, którymi do średniowiecza przenikały idee filozofii starożytnej. Spośrod bogactwa idei zawartych w omawianym utworze wybrano zagadnienia związane z rozumieniem filozofii, relacją filozofii i mitologii, toposem „złotego łańcucha bytów Homera” oraz klasyfikacją snów.

The article begins by presenting the texts of Ramón Turró on the trophic origin of knowledge. After the introduction, these ideas of Turró are conceived as a complementary theory to the epistemology of Kant, exposed mainly in the Critique of the Pure Reason. Turró’s theories, thus understood, would explain how knowledge begins in experience, while the epistemology of Kant would refer to the rational mechanisms that give universality and necessity to scientific knowledge. That is to say, Kant realizes an epistemological theory, whereas Turró carries out a psychological theory of the genesis of the knowledge. From this perspective, and based on some texts by Miguel de Unamuno, the article briefly analyzes concepts as fundamental as reality, existence, space, knowledge, instinct or behavior. In the final part, a brief reflection on the concepts of animal phronesis and nutrition in Aristotle is included, in which the Stagirite is postulated as a precursor of the ideas of Turró.

El artículo comienza presentando los textos de Ramón Turró sobre el origen trófico del conocimiento. Tras la introducción, estas ideas de Turró se conciben como una teoría complementaria a la epistemología de Kant, expuesta principalmente en la Crítica de la razón Pura. Las teorías de Turró, así entendidas, explicarían cómo comienza el conocimiento en la experiencia; mientras que la epistemología de Kant, haría referencia a los mecanismos racionales que dotan de universalidad y necesidad al conocimiento científico. Es decir, Kant realiza una teoría epistemológica, mientras que Turró lleva a cabo una teoría psicológica de la génesis del conocimiento. Desde esa perspectiva, y apoyándonos en algunos textos de Miguel de Unamuno, el artículo analiza, sucintamente, conceptos tan fundamentales como el de realidad, existencia, espacio, conocimiento, instinto o conducta. En la parte final se incluye una breve reflexión acerca de los conceptos de phrónesis animal y nutrición en Aristóteles, en la que se postula al Estagirita como precursor de las ideas turronianas.

Artykuł rozpoczyna się od przedstawienia tekstów Ramóna Turró na temat troficznego pochodzenia wiedzy. Po wprowadzeniu autor niniejszego opracowania wskazuje, że idee Turró są pomyślane jako uzupełniająca teoria epistemologii Kanta, ujawniona głównie w Krytyce czystego rozumu. Rozumiane w ten sposób teorie Turró mogą wyjaśniać, w jaki sposób wiedza zaczyna się w doświadczeniu, podczas gdy w epistemologii Kanta odnoszą się do racjonalnych mechanizmów, które dają uniwersalność i konieczność wiedzy naukowej. Kant realizuje bowiem teorię epistemologiczną, natomiast Turró przeprowadza psychologiczną teorię genezy wiedzy. Z tej perspektywy, oraz w oparciu o teksty Miguela de Unamuno, autor artykułu pokrótce analizuje pojęcia tak fundamentalne, jak: rzeczywistość, istnienie, przestrzeń, wiedza, instynkt czy zachowanie. W końcowej części znajduje się krótka refleksja nad Arystotelesowskimi koncepcjami zwierzęcej phronesis i żywienia, w których Stagiryta może być uznany za prekursora idei Turró.

In this article we present the theory of religious tolerance of Bartolomé de las Casas, his criticism of the use of violence as an instrument of conversion, and the elements of his thinking that contribute to the elaboration of the ideal of human rights. In this way we try to demonstrate the present value of his ideas.

En este artículo analizamos la teoría de la tolerancia religiosa de Bartolomé de las Casas, sus críticas al uso de la violencia como instrumento de conversión, y los elementos de su pensamiento que conducen a la elaboración del ideal de los derechos humanos. Con ello pretendemos demostrar la actualidad de sus planteamientos.

W niniejszym artykule przedstawiamy teorię tolerancji religijnej Bartolomé de las Casasa, jego krytykę użycia przemocy jako narzędzia przekształcenia oraz elementy jego myślenia, które przyczyniają się do wypracowania ideału praw człowieka. W ten sposób staramy się pokazać aktualną wartość jego pomysłów.

The essay tries to show not only the indisociable realization that mediates between perception of reality and literary technique but also – how this fact requires Unamuno – to apprehend human reality, abandon in his novelistic “oviparity” and use the effect of “viviparous” technique.

El ensayo trata de mostrar no solo la relación indisociable que media entre percepción de la realidad y técnica literaria, sino también cómo este hecho exige a Unamuno, al aprehender la realidad humana, abandonar en su novelística el “oviparismo” y utilizar al efecto la técnica “viviparista”.

W eseju autor próbuje pokazać nie tylko nierozłączną realizację mediacji między percepcją rzeczywistości a techniką literacką, ale także to – jak nakazuje Unamuno – aby uchwycić ludzką rzeczywistość, porzucić ją w swej powieściowej „jajowatości” i wykorzystać efekt „żywej” techniki.

The terms “rationality” and “rationalism” are often considered to be synonyms which is a mistake. “Rationality” means certain property of thinking while “rationalism” – philosophical current. It is the same case with the terms “irrationality” (characteristic psycho-biological and social phenomenon) and “irrationalism” (certain theoretical and mental position). Many researchers claim that rationality and reasoning are definitive properties of thinking which is also a mistake. Thinking is a set of activities that are supposed to solve problems (motivational tensions) generated by so-called motivational system. Reasoning constitutes only one of subsets of thinking. We call thinking rational when it manages to solve a problem in an optimal way. Rational thinking relies (among others) on finding patterns in a world that surrounds us. This tendency, however, often leads to finding false patterns and formulating false beliefs based on them. A huge number of false beliefs and thinking errors which we fall victims to every day seems to suggest that being rational is not our “default setting”.

Terminy „racjonalność” i „racjonalizm” często bywają uważane za synonimy, co jest błędem. „Racjonalność” oznacza pewną własność myślenia, zaś „racjonalizm” – kierunek filozoficzny. To samo dotyczy terminów „irracjonalność” (swoiste zjawisko psycho-biologiczne i społeczne) oraz „irracjonalizm” (określone stanowisko teoretyczne i mentalne). Wielu badaczy uważa racjonalność i rozumowanie za cechy definicyjne myślenia, co również jest błędem. Myślenie to zespół czynności, których funkcją jest rozwiązywanie problemów (napięć motywacyjnych) wytwarzanych przez tzw. układ motywacyjny. Rozumowanie stanowi tylko jeden z podtypów myślenia. Określamy myślenie mianem racjonalnego, gdy udaje mu się rozwiązać dany problem w sposób optymalny. Myślenie racjonalne polega m.in. na znajdowaniu prawidłowości w otaczającym nas świecie. Ta tendencja wielokrotnie prowadzi jednak do doszukiwania się prawidłowości tam, gdzie ich nie ma i formułowania na tej podstawie fałszywych przekonań. Ogromna ilość fałszywych przekonań oraz błędów myślenia, którym ulegamy każdego dnia, zdaje się sugerować, że bycie racjonalnym nie stanowi naszego „ustawienia domyślnego”.

The Ukrainian state consists of different cultures and identities. Ukraine is now at that stage of development when civil identity is the basis for the consolidation of various ethnic and cultural communities. But for the Ukrainian society, it is also important to develop an ethnic identity, local, regional, European and global. Rational development of identities is a condition for the successful development of Ukraine.

Państwo ukraińskie składa się z różnych kultur i tożsamości. Ukraina znajduje się obecnie na tym etapie rozwoju, kiedy tożsamość cywilna jest podstawą konsolidacji różnych społeczności etnicznych i kulturowych. Dla ukraińskiego społeczeństwa ważne jest jednak także rozwijanie tożsamości etnicznej, lokalnej, regionalnej, europejskiej i globalnej. Racjonalny rozwój tożsamości jest warunkiem pomyślnego rozwoju Ukrainy.

Украинское государство состоит из разных культур и самобытности. В настоящее время Украина находится на этом этапе развития, когда гражданская идентичность является основой для консолидации различных этнических и культурных общин. Однако для украинского общества также важно развивать этническую, местную, региональную, европейскую и глобальную идентичность. Рациональное развитие идентичности является предпосылкой успешного развития Украины.

The paper addresses the following problems: language socialization; linguistic competences and language practices among the population of different Ukraine’s regions (in regard to Ukrainian and Russian languages spoken in Ukraine); monolingualism/bilingualism in everyday life and in public communication; consumption of cultural products; the dynamics of cultural production in Ukrainian or Russian in the area of literature and mass media. The author emphasizes that bilingualism, different language codes’ using, high level of linguistic competence of Ukraine’s population are the country’s advantages, therefore, in order to retain them a well-balanced language policy ought to be developed.

Artykuł porusza takie problemy, jak: socjalizacja języka; kompetencje językowe i praktyki językowe ludności zamieszkującej różne regiony Ukrainy (w odniesieniu do języka ukraińskiego i rosyjskiego, ponieważ są one używane w tym kraju); jednojęzyczność/dwujęzyczność w życiu codziennym i komunikacji publicznej; konsumpcja dóbr kultury; dynamika produkcji kultury w języku ukraińskim lub rosyjskim w literaturze i środkach masowego przekazu. Autorka podkreśla, że dwujęzyczność, używanie różnych kodów językowych oraz wysoki poziom kompetencji językowych Ukraińców świadczą o ich międzykulturowej otwartości. W opracowaniu zostały przeanalizowane sposoby mające na celu wzmocnienie pozycji języka ukraińskiego w życiu społecznym, wskazano też potrzebę opracowania zrównoważonej polityki językowej.

В статье анализируются особенности языковой социализации, языковых компетентностей и практик относительно украинского и русского языка населения разных регионов Украины, ситуация моноязычия/двуязычия в повседневных и публичных коммуникациях, потреблении продуктов культуры, динамика производства продуктов культуры в полях масс-медиа, литературы на украинском и русском языках. Подчеркивается, что использование разных языковых кодов, двуязычная языковая компетентность является показателем культурного капитала общества, межкультурной открытости. Анализируются способы усиления позиции украинского языка в жизни социума, необходимость разработки взвешенной языковой политики.

The article discusses specific national, ethnic and cultural attributes of Ukrainian immigrants in the USA. This is an interview-based study of Ukrainians experiencing living in the USA and representing the two waves of Ukrainian immigration in the USA in the 20th century: the post-WWII wave and the contemporary wave, which reveals similarities and differences of their identities and corresponding practices. Applying methods of discourse and comparative analysis, the study shows that similarities prevail on the levels of ethnic and national identities and practices of US Ukrainian immigrants, whereas significant controversy is found on their cultural and language levels.

W artykule omówiono szczególne cechy narodowe, etniczne i kulturowe ukraińskich imigrantów w Stanach Zjednoczonych. Podstawę stanowiły wywiady przeprowadzone wśród Ukraińców mieszkających w USA i reprezentujących dwie fale imigracji ukraińskiej w XX w.: falę powojenną i współczesną. Opracowanie wskazuje podobieństwa i różnice ich tożsamości oraz odpowiadające im praktyki. Stosując metodę dyskursu i analizy porównawczej, autorki pokazują, że podobieństwa przeważają na poziomie etnicznej i narodowej tożsamości oraz praktyk amerykańskich imigrantów z Ukrainy, podczas gdy znaczące kontrowersje dotyczą ich poziomu kulturowego i językowego.

In the article there are described preliminary conclusions based on the project “In Memory of Lesya Kyzyk Research Project in Oral History: Ukrainian Women in the Military Conflict in Eastern Ukraine (2014–2016)”. The emphasis is on women’s participation in the war in eastern Ukraine. The project was implemented as part of the study of women’s oral history.

W artykule omówiono wstępne wnioski z projektu badawczego „In Memory of Lesya Kyzyk Research Project in Oral History: Ukrainian Women in the Military Conflict in Eastern Ukraine (2014–2016)”. Uwaga koncentruje się na uczestnictwie kobiet w wojnie na wschodzie Ukrainy. Projekt został zrealizowany w ramach studiów historii mówionej kobiet.

В статье рассмотрены предварительные выводы на основе проекта «In Memory of Lesya Kyzyk Research Project in Oral History: Ukrainian Women in the Military Conflict in Eastern Ukraine (2014–2016)». Внимание акцентировано на женском участии в войне на Востоке Украины. Проект был осуществлен в рамках женских устноисторических студий.

The study deals with the problem of the significance of history and history attributed to contemporary Polish society in the context of national identity. On the basis of representative surveys from recent years, the author tries to answer the following questions: To what extent Poles are interested in the history of their own country? How much is the history of the national community the source of pride or shame? To what extent is knowledge of history in postulated patriotic attitudes and is at all an important criterion for recognizing someone as a Pole? The conducted analysis leads to the conclusion that the common past is one of the key elements of the contemporary national identity of Poles.

Opracowanie podejmuje problem znaczenia przypisywanego przeszłości i historii przez współczesne społeczeństwo polskie w kontekście tożsamości narodowej. Na podstawie reprezentatywnych badań sondażowych z ostatnich lat autor stara się odpowiedzieć na pytania: W jakim stopniu Polacy interesują się historią własnego kraju? Na ile dzieje własnej wspólnoty narodowej są źródłem dumy bądź wstydu? W jakim stopniu znajomość historii mieści się w postulowanych postawach patriotycznych i w ogóle stanowi istotne kryterium uznania kogoś za Polaka? Przeprowadzona analiza prowadzi do konkluzji, że wspólna przeszłość jest jednym z kluczowych elementów współczesnej tożsamości narodowej Polaków.

The article offers a discussion of those historically conditioned features of identity and mentality of the three East Slavic nations (Russians, Ukrainians, and Belarusians) and Poles which had an impact on the attitudes of the societies in question in the past and – most importantly – which still shape them today. The author focuses particularly on socio-cultural and class factors, as well as those related to the existence (or absence) of state structures, i.e. attitudes to authorities. Over the last two centuries, Belarusians and most Ukrainians moved from links with Western culture towards the inclusion in the Russian (orthodox) community. As a result of the Bolshevik Revolution, both societies lost their primary elites, and the new ones emerged following the social advancement of peasant masses. The new elites have become more other-directed, more inclined to build vertical power structures, more active in primary groups, and less open to grass-roots processes of social self-organization. Ukraine, which is breaking away from this pattern, is currently experiencing social tensions.

Tekst jest poświęcony omówieniu tych historycznie uwarunkowanych cech tożsamościowo-mentalnych trzech narodów wschodniosłowiańskich (Rosjan, Ukraińców i Białorusinów) oraz Polaków, które wpływały niegdyś i zwłaszcza obecnie oddziałują na postawy opisywanych społeczeństw. Zwrócono uwagę głównie na uwarunkowania społeczno-kulturowe, klasowo-warstwowe oraz związane z istnieniem (bądź nie) struktur państwowych, zatem stosunkiem do władzy. Białorusini i większość Ukraińców ewoluowali w ciągu ostatnich dwóch wieków: od związków z łacińskim kręgiem kulturowym do włączenia się do wspólnoty rosyjskiej (prawosławnej). Oba społeczeństwa utraciły w wyniku rewolucji bolszewickiej pierwotne elity, a nowe powstały w wyniku awansu społecznego mas chłopskich. Stały się bardziej zewnątrzsterowne, nastawione na budowę pionowych struktur władzy, mało podatne na budowę oddolnych procesów samoorganizacji społecznej, aktywizujące się w ramach grup pierwotnych. Zrywająca z tymi uwarunkowaniami Ukraina przeżywa wstrząsy społeczne.

The article discusses the problem of textualization of culture and shows the process of moving anthropology towards ethnography. The author looks for the answer to the question about the final shape that anthropology assumed today, and also about the significance of this kind of change for the “science” of culture itself. The starting point of the considerations is the assumption that if deconstructivism in postmodernism undermined the legitimacy and sense of reading the text (reading the text of culture is not a sense and meaning reading, but its production), perhaps anthropology is going in a similar direction today. The article consists of two main parts. The first discusses the issue of postmodernist reconstruction of culture, including changes occurring within the subject and the object of anthropological cognition. The second part talks about a new way of “researching” culture, which takes on the character of the meta-reflection of ethnography. Three main but different interpretations of culture as a text have been discussed here: interpretive anthropology, meta-ethnography and “theory” of G. Steiner’s translation.

W niniejszym artykule został omówiony problem tekstualizacji kultury oraz pokazano proces przechodzenia antropologii w stronę etnografii. Autorka szuka odpowiedzi na pytanie o ostateczny kształt, jaki dziś przybrała antropologia, a także o to, jakie znaczenie ma tego rodzaju zmiana dla samej „nauki” o kulturze. Punktem wyjścia rozważań jest założenie, że jeśli dekonstruktywizm w postmodernizmie podważył zasadność i sens czytania tekstu (czytanie tekstu kultury nie jest odczytywaniem sensu i znaczenia, lecz jego wytwarzaniem), to być może również antropologia idzie dziś w podobnym kierunku. Artykuł składa się z dwóch głównych części. W pierwszej omówiono kwestię postmodernistycznej rekonstrukcji kultury, w tym zmiany zachodzące w obrębie podmiotu i przedmiotu poznania antropologicznego. W części drugiej mowa jest o nowym sposobie „badania” kultury, który przybiera charakter metarefleksji etnografii. Zostały tu omówione trzy główne, ale różne, interpretacje kultury jako tekstu: antropologia interpretatywna, metaetnografia oraz „teoria” przekładu G. Steinera.

This article is about climate change as a factor which affects social life and is going to have an important meaning in the transformation of modern international relations in the future, for this purpose, the simplified scheme of changes has been described, on the one hand, people and their economic activities are the source of the problem and, on the other, the recipients of its effects. It further describes the foundations of modern international order, with an indication of its links with the economic governance. On this basis, the author told about possible developments in the international environment consider both passivity and international action about the problem.

Niniejszy artykuł traktuje o zmianach klimatu jako czynniku, który oddziałując na życie społeczne, będzie miał istotne znaczenie dla przeobrażenia współczesnych stosunków międzynarodowych w przyszłości. W opracowaniu został opisany uproszczony schemat zmian klimatu, wskazujący, że z jednej strony ludzie i ich działalność gospodarcza są źródłem problemu, z drugiej natomiast są odbiorcami jego skutków. W dalszej kolejności opisano podstawy współczesnego ładu międzynarodowego ze wskazaniem na jego powiązania z ładem gospodarczym. Na tej podstawie omówiono możliwe kierunki zmian w środowisku międzynarodowym, uwzględniając zarówno bierność w sprawie przeciwdziałania problemowi, jak i podjęcie międzynarodowych działań w tym zakresie.

Territorial bonds are an integrated part with of the wider phenomenon, namely social bond. In a world literature, territorial bonds are defined as “place attachment”, “place dependence”, “sense of place”, and “place identity”. In the article, there has been presented an idea of territorial bonds underlying significance of trust in networks. In the light of the above-mentioned issues, it was described an author’s own conception called Community-based Social Farming (CSF). The project description concentrates on territorial bonds. The CFS project is located in rural areas based on nature-oriented sustainable development and highlights the value of health, healthy lifestyle, optimal diet, as well as history and promotion of a regionalism, its culture, and recreation. CSF as a social network of territorial connections joints various social actors from rural areas, cities, outskirts, within the confines of common space (territory). Trust is the main determinant of territorial networking − social and economic relationship between identities, stakeholders, and social groups.

Więź terytorialna stanowi integralną część szerszej kategorii, jaką jest więź społeczna. W literaturze światowej istota więzi terytorialnej ujęta jest w takich pojęciach, jak: place attachment, place dependence, sense of place, place identity. W opracowaniu została przedstawiona idea więzi terytorialnych podkreślająca rolę zaufania w sieciach społecznych. Na tle omawianych zagadnień zaprezentowano autorską koncepcję Wspólnoty Gospodarstwa Społecznego (WGS). Opisując ją, autorka koncentruje się na aspekcie więzi terytorialnych. WGS jest projektem usytuowanym na obszarach wiejskich, opartym na zrównoważonym rozwoju w symbiozie z naturą, ukierunkowanym na takie wartości, jak: zdrowie, zdrowy styl życia, właściwe odżywianie, ale też historia i promocja regionu, kultura, rekreacja. WGS, w ramach sieci terytorialnych powiązań, skupia różnych aktorów społecznych ze wsi, miasta, peryferii, których łączy wspólna przestrzeń (terytorium). Zaufanie jest główną determinantą powstawania sieci terytorialnych powiązań − społecznych i ekonomicznych zależności między jednostkami, podmiotami gospodarczymi i grupami społecznymi.

As the theoretical framework of this text serves the concept of S. Gordon’s emotional culture. It includes emotion dictionaries, norms, and beliefs about emotions. I am interested in some aspects of the emotional culture of professionals in the social welfare sector. The results obtained are intended to provide further discussion on the transformations of emotional culture in the sphere of help.

Ramą teoretyczną niniejszego tekstu jest koncepcja kultury emocjonalnej Stevena Gordona. Obejmuje ona słowniki emocji, normy i przekonania wobec emocji. Interesują mnie aspekty kultury emocjonalnej profesjonalistów w sektorze pomocy społecznej. Uzyskane wyniki mają służyć dalszym dyskusjom na temat przemian kultury emocjonalnej w sferze pomocy.

The necessity of dealing with risk undoubtedly accompanies society at every stage of its development and so it does today. The worldwide risk society is a proper denotation of today’s reality according to German sociologist U. Beck. The category describes the world of global threats, which source is civilization itself as well as scientific and technological progress. It is also a period in which the social consciousness of risk is fundamentally crystallized and in which the rigid distinction between the calculated (objective) risk and its (subjective) awareness is all the more blurred. One of the challenges of this reality is the issue of environmental change (ecological risk). The modern debate surrounding potential global warming, the importance attributed to the ecological security aspect and the number of actors involved in this issue, forces to reflect that climate change is not just a purely natural issue (just look at possible political, economic, and social costs of global warming).

Konieczność radzenia sobie z ryzykiem jest niewątpliwie kwestią towarzyszącą społeczeństwu na każdym etapie jego rozwoju, nie inaczej jest współcześnie. Społeczeństwo (światowego) ryzyka, bo tak dzisiejszą rzeczywistość określa niemiecki socjolog U. Beck, jest kategorią opisującą świat globalnych zagrożeń, których źródłem jest sama cywilizacja i postęp naukowo-technologiczny. Jest to także okres, w którym w sposób zasadniczy krystalizuje się społeczna świadomość ryzyka, w ramach której bardziej niż kiedykolwiek zatarciu ulega sztywne rozróżnienie między obliczalnym (obiektywnym) ryzykiem a jego (subiektywną) świadomością. Jednym z wyzwań tej rzeczywistości jest kwestia zmian środowiska naturalnego (ryzyko ekologiczne). Tocząca się współcześnie debata wokół potencjalnego ocieplenia klimatu, znaczenie, jakie przypisuje się aspektowi bezpieczeństwa ekologicznego oraz liczba aktorów zaangażowanych w ten problem wymuszają refleksję, iż zmiana klimatyczna to nie tylko problem czysto przyrodniczy (wystarczy spojrzeć na ewentualne polityczne, ekonomiczne i społeczne koszty globalnego ocieplenia).

University education is stereotypically associated with the internalization of a set of cultural norms – rules of behavior, folkways, mores, etc. All these norms and rules constitute the university nomos that erodes deeply in recent times, especially in the social sciences fields of study. This erosion consists of phenomena and processes of anomic character. Their reasons lie in a broader social, cultural and political context in which the contemporary university works. And these anomic phenomena and processes impact secondarily on different spheres of social life – because of mass access to the studies and mass supply of graduates – in effect increasing anomie in society as a whole. In the article some theses on the anomic contexts of university teaching, learning and assessment are presented, also in confrontation with the students’ opinions collected in a survey.

Kształcenie na poziomie uniwersyteckim stereotypowo łączone jest z internalizacją pewnego zestawu norm kulturowych – zasad postępowania, zwyczajów, obyczajów itd. Całokształt tych norm i zasad to uniwersytecki nomos, ulegający ostatnio, zwłaszcza na studiach z zakresu nauk społecznych, coraz głębszej erozji, na którą składają się zjawiska i procesy o charakterze anomicznym. Mają one przyczyny w szerszym kontekście społecznym, politycznym i kulturowym, w jakim funkcjonuje współczesny uniwersytet, ale też ze względu na powszechną dostępność kształcenia na tym poziomie wtórnie oddziałują na różne sfery życia społecznego, intensyfikując ogólnospołeczną anomię. W artykule przedstawiono tezy o anomicznych kontekstach kształcenia i oceniania uniwersyteckiego w konfrontacji z opiniami studentów zebranymi w badaniu sondażowym.

Sociological theoretical perspectives on concepts such as social change and social institutions require some systematization. Both concepts refer to two different perspectives on social order. The social change includes change, reform, creating new rules, change of social order. It also refers to social movements. It is a social act. On the other hand, the social institution refers to rituals, the reproduction of social order, the maintenance of power and opposition. It seems to be static and ordering the social world. This paper purpose to organize and systematize definitions of social change and social institutions. Moreover, in this paper the author tries to define these conceptions of social change and social institution. On the other side, this paper seeks the answers to the questions: Can these two concepts coexist, affect one another or result in one? Is the use of the concept of institutional change entitled? Is the institutional change a social change?

Współczesna socjologiczna perspektywa teoretyczna dotycząca pojmowania (definiowania, rozumienia) zmiany społecznej i instytucji społecznej wymaga pewnego usystematyzowania. Na pierwszy rzut oka odnoszą się one do dwóch różnych perspektyw z zakresu porządku społecznego. Zmiana społeczna zawiera w sobie przemianę, zmianę porządku/ładu społecznego, reformę, ustalenie nowych zasad. Odnosi się również do ruchów społecznych. Natomiast instytucja społeczna dotyczy rytuałów, reprodukcji ładu społecznego, utrzymywania dominującego sposobu myślenia, władzy i opozycji. Zdaje się być statyczna i porządkująca rzeczywistość społeczną. Z jednej strony celem niniejszego artykułu jest uporządkowanie i usystematyzowanie definicyjne zmiany społecznej i instytucji społecznej, zdefiniowanie terminów, z drugiej zaś poszukiwanie odpowiedzi na pytania: Czy te dwa pojęcia mogą w jakiś sposób koegzystować, wpływać na siebie albo wynikać jedno z drugiego? Czy pojęcie zmiany instytucjonalnej jest uprawnione? Czy zmiana instytucjonalna jest również zmianą społeczną?

The article is an attempt to show the transformations of the deaf and the Deaf communities in the context of the communication technologies changes taking place between the last two decades of the 19th century and first two decades of the 21st century. The analysis of the history of the Deaf minority, show that the nature of technology is neither good nor bad. That inventions that have a beneficial effect on one group may have negative connotations to the members of the other. The Deaf world and the hearing world have always been divided by the boundaries of communication abilities. Looking back in time for further communications revolutions, we can see what changes of those borders were ongoing under their influence. Their lines are transformed with the next innovations: tightening up, moving, blurring.

Niniejszy artykuł stanowi próbę ukazania przeobrażeń, którym podlegają osoby niesłyszące i społeczności Głuchych na tle technologicznych zmian zachodzących w obszarze komunikacji w okresie od ostatnich dwóch dekad XIX w. po pierwsze dwie dekady XXI w. Analizując zarys dziejów niesłyszącej mniejszości, możemy się przekonać, że technologie z natury nie są ani dobre, ani złe, a wynalazki mające dobroczynny wpływ na jedne grupy, wśród członków innych grup mogą wywoływać negatywne skojarzenia. Świat Głuchych i świat słyszących zawsze oddzielała wyraźna granica wyznaczona przez możliwości komunikacyjne. Spoglądając z perspektywy czasu na kolejne rewolucje technologiczne w tym obszarze, można zaobserwować, jakim przemianom granice te ulegały pod ich wpływem. Wraz z kolejnymi innowacjami dochodzi do ich przeobrażeń: uszczelnienia, przesunięcia, zacierania.

This article is devoted to the philosophy of morality presented by a British writer Iris Murdoch in her three texts from the 1960s, which make up the book The Sovereignty of Good. The author of the article recalls Murdoch’s proposal by presenting it against a certain social background. In his view, an environment of low public confidence and the conflict of systems of value (referred to in the title as “a gray background”) particularly highlights the merits of Murdoch’s normative ethics. Individual moral improvement in a situation of a crisis of confidence and in an atmosphere of hostility requires a combination of moral and cognitive effort. An integral part of moral work serving to improve the relationships with those towards whom we are reluctant should consist in a personal cognitive effort. Murdoch’s postulate for “looking with attention” seems to be nearly a recipe for the amendment of interpersonal relations in such conditions.

Artykuł jest poświęcony filozofii moralności przedstawionej przez brytyjską pisarkę Iris Murdoch w trzech tekstach z lat 60., składających się na książkę Prymat dobra. Autor niniejszego opracowania przypomina propozycję Murdoch, umieszczając ją na pewnym tle społecznym. Jego zdaniem środowisko niskiego zaufania społecznego oraz konfliktu systemów wartości (określone w tytule jako „szare tło”) w sposób szczególny uwidacznia zalety etyki normatywnej Murdoch. Indywidualne doskonalenie się moralne, w sytuacji kryzysu zaufania i w atmosferze wrogości, wymaga łączenia wysiłku moralnego i poznawczego. Integralną częścią pracy moralnej, służącej poprawie stosunków z osobami, wobec których jesteśmy niechętni, powinien być osobisty wysiłek poznawczy. Głoszony przez Murdoch postulat „spojrzenia z uwagą” wydaje się niemal receptą na poprawę stosunków interpersonalnych w tych warunkach.

En nuestro artículo intentamos acercarnos al tema de la traducción de los textos del existencialismo español, y a la visión filosófica de Miguel de Unamuno en particular. Entendiendo las razones del filosofar y revisando los vínculos que existen entre la filosofía y la literatura, investigamos las posibilidades de la traducción de los textos concretos – Niebla y Vida de Don Quijote y Sancho al georgiano. 

W niniejszym artykule staramy się przybliżyć tematykę tłumaczenia hiszpańskiego egzystencjalizmu i w szczególności poglądów Miguela de Unamuno. Uwzględniając powody filozofowania i analizowania relacji między filozofią a literaturą, badamy możliwości tłumaczenia konkretnych tekstów – Niebla i Vida de Don Quijote y Sancho w języku gruzińskim.

“Person” is a very old concept, which is strongly embedded in philosophy. It has come a long way in its semantic development and, according to Giorgio Agamben, whose views will be presented in this article, some of these periods are still alive in the influence of this concept. The Italian philosopher strives to prove that it is not a mere dictionary term, but a concept that has an almost performative power. In this article, the author tries to trace back, following Agamben’s views, the many contexts to which the term owes its existence (ancient philosophy, theatre, Christianity, Roman law, the early modern period), and especially the original meaning of the word ‘person’, that is, ‘mask’, which remains with it in close affinity, if not being identical to it. Finally, the author tries to outline in a few words the still vague yet rather obscure Agamben’s project, namely a philosophy that builds identity based on categories other than “person”.

„Osoba” to pojęcie bardzo stare i silnie osadzone w filozofii. Przemierzyło ono długą drogę semantycznego rozwoju i – jak twierdzi Giorgio Agamben, którego poglądy w tym artykule autor pragnie zreferować – niektóre z tych okresów wciąż w oddziaływaniu tego pojęcia są żywe. Włoski filozof próbuje dowodzić, że nie jest to zwykły słownikowy termin, lecz pojęcie o niemal performatywnej mocy. W niniejszym artykule autor próbuje prześledzić za Agambenem liczne konteksty, którym to pojęcie zawdzięcza swoje istnienie (filozofia starożytna, teatr, chrześcijaństwo, prawo rzymskie, nowożytność), a szczególnie pierwotne znaczenie słowa ‘osoba’, tj. ‘maska’, które pozostaje z nim w bliskim pokrewieństwie, jeśli nie jest z nim tożsame. Na koniec autor próbuje w kilku słowach nakreślić mglisty jeszcze i dość niejasny projekt Agambena – filozofii, która tożsamość buduje w oparciu o inne niż „osoba” kategorie.

The aim of the this article is the analysis of the cybersex phenomena which is being more and more frequently chosen as the “alternative” form of satisfying sexual desire.The review character of my abstract caused a deep and profound research. The contained content bases on conclusions and research of scientists carried out not only abroad, but also in Poland.The process of creating the objective assessment of cybersex and drawing constructive conclusions is very hard. Nevertheless, it is possible to state that cybersex causes numerous negative consequences such as: decrease of relationship intimacy, developing emotional emptiness, loneliness and addiction. Despite the fact that Internet gives a possibility to keep in regular contact and the virtual sex satisfies the desire, it will never replace real relations and emotions experienced in the real life. In cybersex case, I could say by paraphrasing words of Andrzej Zwoliński,cybersex is and it will still remain only the replacement of intimate encounters and experiences.

Celem niniejszego artykułu jest analiza zjawiska cyberseksu, będącego coraz częściej wybieraną „alternatywą” zaspokajania popędu seksualnego. Przeglądowy charakter pozwolił poddać omawiane zjawisko wnikliwej analizie. Opracowanie opiera się na wnioskach i badaniach naukowców, realizowanych zarówno na gruncie zagranicznym, jak i polskim. Dokonanie obiektywnej oceny wirtualnego seksu oraz wyciągnięcie konstruktywnych wniosków jest rzeczą trudną. Niemniej można postawić tezę, że internetowy seks powoduje wiele pejoratywnych konsekwencji, takich jak: obniżenie się intymności partnerskiej, pogłębiająca się pustka i samotność ludzi oraz uzależnienie. Mimo że Internet daje możliwość stałego kontaktu, a wirtualny stosunek zaspokaja popęd seksualny, nigdy nie zastąpi on realnych relacji i prawdziwych emocji przeżywanych w życiu rzeczywistym. W przypadku cyberseksu, parafrazując słowa Andrzeja Zwolińskiego, jest i będzie on nadal jedynie protezą intymnych spotkań i doświadczeń.

Some “traditional” issues in language emergence and development are viewed through the prism of the interaction of autonomous robots with their environment and through their communicative skills based on the signaling system which emerges as a result of the robots’ own evolution. The main goal of the paper is to present initial conditions necessary for the emergence of communication in a group of robots. First, the paper discusses, in relation to the general faculty of language, the change that has taken place within cognitive science, particularly within computational modelling and Artificial Intelligence. Then a number of basic, individual cognitive mechanisms (pre-adaptations) are suggested, including the robots’ ability to distinguish signals, associate them with particular situations and imitate signaling behavior. These basic individual abilities may develop in the context of a community of interacting agents as well as in the changing communicative environment. In order to practice and develop the cognitive capacities, robotic agents are expected to engage in a number of activities ('language games'), including the imitation of actions, the negotiation of reference and the use of signals in the absence of referents. Inquiries into the emergence of communication in natural and artificial systems can help isolate the possible stages of the development of the robots’ communicative abilities.

Niektóre „tradycyjne” kwestie związane z wyłanianiem się i rozwojem języka mogą być rozpatrywane w perspektywnie autonomicznych robotów, ich interakcji ze środowiskiem oraz ich zdolności komunikacyjnych opartych na systemie sygnałów, wyłaniającym się w toku ewolucji robotów. Głównym celem artykułu jest przedstawienie podstawowych, minimalnych zdolności niezbędnych do wyłonienia się komunikacji w grupie robotów. Na początku zarysowana została zmiana, jaka zaszła w podejściu do modelowania języka w kognitywistyce i w szczególności w kognitywistycznych badaniach nad sztuczną inteligencją. W dalszej części zaprezentowano przypuszczalne podstawowe mechanizmy poznawcze, w jakie powinien być wyposażony indywidualny robot, mianowicie: zdolność do rozróżniania sygnałów, do kojarzenia ich z konkretnymi sytuacjami oraz do naśladowania zachowań sygnalizacyjnych. Te podstawowe indywidualne zdolności mogą się rozwijać w ramach grupy współdziałających robotów osadzonych w zmieniającym się środowisku. By przećwiczyć te zdolności i je rozwinąć, roboty biorą udział w serii narzuconych przez eksperymentatora zadań („gier językowych”), takich jak: naśladowanie działań, negocjacje odniesienia, używanie sygnałów przy braku referenta tych sygnałów. Badania nad wyłanianiem się komunikacji w społecznościach naturalnych i sztucznych systemów mogą pomóc w identyfikacji etapów rozwoju zdolności komunikacyjnych.

In this article I present some basic modes of “domestication” of the religious otherness – “idolatrous” polytheism, in this case – in the conquest of the New World. Selected examples: Cortés, Bernal Díaz del Castillo, José de Acosta and Bartolomé de Las Casas, were used in order to determine the key patterns of capturing the indigenous religions, starting from appropriating the other, then establishing of radical difference and finally its denial – not through assimilation but through discovering the inner foreigness. I use the notion of “extraordinariness” (Le Goff) as the main analytical category. My theoretical perspective is Wolfgang Welsch’s proposal to reject the ‘old’ way of thinking in the terms of own – foreign and replace it with the opposition of close – distant.

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie sposobów oswajania religijnej inności – w tym wypadku „bałwochwalczego” politeizmu – w podboju Ameryki. Wybrane przykłady (Cortés, Bernal Díaz del Castillo, José de Acosta i Bartolomé de Las Casas) służą wypracowaniu podstawowych modeli odnoszenia się do rdzennych kultów religijnych, począwszy od zawłaszczenia, przez sposoby budowania różnicy radykalnej, aż po jej zanegowanie, jednak nie przez asymilację, lecz odkrycie obcości w sobie. Narzędziem interpretacyjnym jest dla mnie kategoria „niezwykłości” (Le Goff), perspektywą teoretyczną zaś propozycja Wolfganga Welscha, by kategorię własne – obce zastąpić rozróżnieniem bliskie – dalekie.

Work anomie is one of those issues whose scale and dynamics have yet to be thoroughly explored. HR departments that experience anomie, but do not have a consistent method of controlling it, lack a strategic plan including comprehensive and coordinated actions aimed at solving the problems of work anomie. The extent of anomie among social problems is determined not only by elusive quantitative parameters, but also by the structure of the homeless population and its variations. There are currently no synthetic studies in the field of anomic behavior in the organization. The basis for effective prevention of work anomie and supporting the organizations already affected by it is appropriate recognition of the problem. In order to take efficient preventive measures and implement efficient programs to combat homelessness, a multifaceted diagnosis of this social phenomenon is required.

Anomia pracownicza jest jednym z tych problemów, których skala i dynamika nie zostały dokładnie rozpoznane. Brakuje syntetycznych opracowań z zakresu zachowań anomijnych w organizacji. Działy HR, które doświadczają zjawiska anomii, ale nie mają spójnej metody jej kontrolowania, nie posiadają strategicznego planu obejmującego kompleksowe i skoordynowane działania, których celem jest rozwiązywanie problemów związanych z anomią pracowniczą. Podstawą efektywnego przeciwdziałania anomii pracowniczej i pomocy organizacjom już nią dotkniętych jest właściwe rozpoznanie problemu. Aby skutecznie podejmować działania, konieczna jest wieloaspektowa diagnoza tego zjawiska społecznego.

On the basis of questionnaire research conducted in 2014 it can be said that the aversion to immigrants and ethnic minorities exist in the form of embedded and passed in gossip. The most common addressed rumors are Roma and Ukrainians. Contact gossip is not common, usually single or two-fold, and most often occurs with friends or acquaintances, and on the street. The most common rumors are related to lifestyle and illegal earning.

Na podstawie badań kwestionariuszowych przeprowadzonych w 2014 r. można stwierdzić, że niechęć do imigrantów i przedstawicieli mniejszości etnicznych istnieje w formie utrwalonej i jest przekazywana w plotkach. Najczęstszymi adresatami plotek są Romowie i Ukraińcy. Kontakt z plotkami nie jest częsty (zwykle jednorazowy lub dwukrotny), zazwyczaj ma miejsce u przyjaciół, znajomych lub na ulicy. Najczęściej plotki są związane ze stylem życia i pokątnym zarobkowaniem.

The main purpose of the article is to outline the roles of men and women in poverty reduction in families receiving social assistance. The paper is based on the results of qualitative research. The study involved 90 social workers from across Poland, working in large, big and small cities, as well as rural areas. The research was carried out with the aid of the technique of an individual in-depth interview. The statistical data collected by various social welfare centers show that over 80% of the people applying for social support are women, and they are as a rule not single mothers, but represent a full family in dealing with social welfare institutions. Such a situation results, according to some social workers, from the fact that the families receiving assistance often represent a traditional model of a family with fixed roles, where gender is the main criterion for the division of tasks in the family – a man takes up a job (on full-time or part-time basis), and a woman runs the household, takes care of the children and represents the family in dealing with institutions. More importantly, even if a man is unemployed and fails to comply with traditional role of a breadwinner, changing traditional gender roles is problematic. Some men do not want to play the roles stereotypically attributed to women, such as taking care of children and the household, so that women could work professionally or improve their opportunities in the labor market by participation in various trainings or courses. Such an attitude often hinders effective support and lessens the chance to minimize the effects of family poverty. Social workers also drew attention to the functioning of the so-called managerial model of matriarchy, in which a woman feels and is responsible for everything related to well-being and functioning of the family. In some families benefiting from social assistance, it is a woman who assumes full responsibility for the family. Significantly enough, social workers point out that all the responsibility for the problems and for a change in the family is attributed to women. The aim of social work is usually to assist women and enable them to reconcile childcare and work (effective parenting); what is often forgotten, however, is to engage fathers in family life, thus showing new social patterns.

Artykuł ma na celu przedstawienie ról osób dorosłych (kobiet i mężczyzn) w rodzinach korzystających z pomocy społecznej w ograniczaniu ubóstwa. Zawarto w nim analizę badań własnych zrealizowanych w 2016 r. za pomocą techniki indywidualnego wywiadu pogłębionego z 90 pracownikami socjalnymi z całej Polski, zatrudnionymi w ośrodkach pomocy społecznej. Z danych statystycznych gromadzonych przez różne ośrodki pomocy społecznej wynika, że ponad 80% osób zwracających się po wsparcie do pomocy społecznej stanowią kobiety, które jednak na ogół reprezentują rodzinę pełną w kontaktach z instytucjami pomocowymi. Taka sytuacja wynika zdaniem niektórych pracownic socjalnych z faktu, że rodziny korzystające ze wsparcia to często rodziny z usztywnionymi rolami, w których płeć stanowi główne kryterium podziału zadań – mężczyzna podejmuje pracę zawodową (w pełnym wymiarze lub dorywczą), a kobieta prowadzi gospodarstwo domowe, opiekuje się dziećmi i reprezentuje rodzinę w kontaktach z instytucjami. Co istotne, nawet w sytuacji bezrobocia mężczyzny i niewypełniania przez niego tradycyjnej roli żywiciela rodziny, zmiana tradycyjnych ról związanych z płcią jest problematyczna. Część mężczyzn nie chce pełnić ról stereotypowo przypisanych kobiecie, np. opiekować się dziećmi i gospodarstwem domowym, by kobieta mogła pracować zawodowo lub zwiększać swoje szanse na rynku pracy np. przez udział w szkoleniach czy kursach. Taka postawa często uniemożliwia skuteczne wsparcie i minimalizację skutków ubóstwa rodziny. Pracownicy socjalni zwrócili także uwagę na funkcjonowanie tzw. modelu menedżerskiego matriarchatu, w którym kobieta czuje się i jest odpowiedzialna za wszystko związane z bytem i funkcjonowaniem rodziny. Kobiety w części rodzin korzystających z pomocy społecznej przejmują wszelką odpowiedzialność za rodzinę. Co istotne, jak podkreślają pracownicy socjalni, odpowiedzialność za problemy i zmiany w rodzinie przypisuje się głównie kobietom. Celem działań aktywizujących jest zazwyczaj udzielenie pomocy kobietom, umożliwienie im pogodzenia opieki nad dziećmi z pracą zawodową (efektywniejszego rodzicielstwa); często zapomina się o włączeniu ojców w życie rodzinne – pokazanie nowych wzorców.

The professional activity is an important part of the lives of modern women. The work brings them satisfaction, financial independence, strengthens self-esteem. However, they are stereotypically perceived as workers “troublesome”, which affects their self-esteem. This article attempts to answer the questions: why women work professionally?, what factors are important?, what kind of benefits derived from professional women’s activity? Finally, what women think about discrimination against women in the professional sphere? The analysis is based on the research conducted in 2016 among working women in Lublin.

Aktywność zawodowa to istotny element życia współczesnych kobiet. Praca przynosi im satysfakcję, niezależność finansową, wzmacnia poczucie wartości. Postrzegane są jednak stereotypowo jako pracownicy „kłopotliwi”, co rzutuje na ich samoocenę. Celem artykułu jest próba odpowiedzi na pytania: dlaczego kobiety pracują zawodowo?, czy tylko czynniki ekonomiczne mają znaczenie?, jakie korzyści czerpią kobiety z podejmowania aktywności zawodowej?, czy widzą siebie na stanowisku kierowniczym? Wreszcie, jaką mają opinię na temat dyskryminacji kobiet w sferze zawodowej i czy same spotkały się z jej przejawami? Analizy dokonano w oparciu o wyniki badań przeprowadzonych w 2016 r. wśród pracujących kobiet Lublina.

The aim of this article is to present an organized form of social activity of senior citizens in the local community based on the example of the project titled “CZAS na 5” realised by Lublin branch of the Polish Red Cross. Modern Polish society is an aging society. Currently this process becomes more dynamic, and demographic indicators suggest that this trend in the near future will be intensified. Therefore, activation of human resources, including seigniorial human resources, becomes necessary. The main task of the elderly persons is to adapt to the changing conditions of their life, and modify everyday behaviour according to their own, changing with time, needs. Social activity is an indisputable factor with major influence on the health and psychophysical condition of the elderly persons. Maintaining high physical, mental and social activity is one of the factors predicting a longer life expectancy, allows elderly people to maintain autonomy and independence, and thus contributes to the improvement of their quality of life.

Celem artykułu jest ukazanie zorganizowanej formy aktywności społecznej seniorów w środowisku lokalnym na przykładzie lubelskiego Oddziału PCK w ramach realizacji projektu „CZAS na 5”. Współczesne społeczeństwo staje się społeczeństwem „starzejącym się”. Obecnie ten proces mocno dynamizuje się, a wskaźniki demograficzne wskazują, że ten trend w najbliższym czasie będzie się nasilał. Dlatego konieczne jest aktywizowanie zasobów ludzkich, w tym senioralnych. Podstawowym zadaniem człowieka starszego jest przystosowanie się do zmieniających się warunków życia i modyfikowanie ich do własnych, zmieniających się z wiekiem, potrzeb. Aktywność społeczna jest niekwestionowanym czynnikiem wpływającym na zdrowie i kondycję psychofizyczną człowieka. Zachowanie wysokiej aktywności fizycznej, umysłowej i społecznej stanowi jeden z czynników prognozujących dłuższe trwanie życia, umożliwia starszym ludziom zachowanie autonomii i niezależności, a tym samym przyczynia się do poprawy jakości ich życia.

Solidarity between generations in the public pension systems for this analysis is related to the force in the PAYG pension systems contract between the generations. In the research, taking into account that the implementation of pension rights takes place in a long space of time, and benefits in the PAYG system is financed by the generation of economically active, the validity of the contract between the generations has been used to determine the obligation to pay contributions during the activity to be able to exercise the right to receive benefits after cessation of employment. This design of pension systems based on the principle of apportioning indicates a direct relationship between paying the premium, and the collection of performance. It is very important that solidarity between generations is associated with the redistributive function of the state, which in turn implies taking into account the interests of all citizens in the position of having to distribution of goods and impose the burden of the public.

Solidarność między pokoleniami w publicznych systemach emerytalnych dla niniejszej analizy związana jest z obowiązującą w repartycyjnych systemach emerytalnych umową między pokoleniami. W perspektywie badawczej – biorąc pod uwagę, że realizacja prawa do emerytury odbywa się w dłuższej przestrzeni czasowej, a świadczenia w systemie repartycyjnym są finansowane przez pokolenie aktywne zawodowo – obowiązywanie umowy między pokoleniami zostało użyte dla określenia obowiązku opłacania składek w czasie aktywności zawodowej, by móc skorzystać z prawa do pobierania świadczenia po zaprzestaniu zatrudnienia. Taka konstrukcja systemów emerytalnych opartych o zasadę repartycji wskazuje na bezpośrednią relację między płacącymi składkę a pobierającymi świadczenia. Jest to o tyle ważne, że solidarność między pokoleniami związana jest z redystrybucyjną funkcją państwa, co z kolei implikuje uwzględnienie interesów wszystkich obywateli w sytuacji konieczności podziału dóbr i narzucania obciążeń publicznoprawnych.

The article discusses the relationship between the phenomena clash of cultures and dialogue of cultures. The paper presents the basic theoretical findings on the issue of clash of cultures in the social sciences, and pointed out some examples of the importance of research on the collision of cultures. Also it emphasized tolerance and dialogue aspects of the clash of cultures, which served to discuss the presence of the discussed issues on the basis of communication and intercultural education and in circulation outside the scientific community. Attention was also drawn to the results of clash of cultures, implying a relationship with the dialogue of cultures. Complement argument is the presentation of a concrete example clash of culture – Polishness with Sovietness in 1939–1941 in the eastern territories of the Second Polish Republic, and the like were present in the elements providing for a possible dialogue.

W artykule zostały omówione związki między zjawiskami zderzenia kultur i dialogu kultur. Zaprezentowano w nim podstawowe ustalenia teoretyczne dotyczące problematyki zderzenia kultur w naukach społecznych, wskazano wybrane przykłady i znaczenie badań nad zderzeniami kultur. Ponadto został zaakcentowany tolerancyjny i dialogotwórczy aspekt zderzenia kultur, czemu posłużyło omówienie obecności poruszanej problematyki na gruncie komunikacji i edukacji międzykulturowej oraz w obiegu pozanaukowym. Zwrócono również uwagę na rezultaty zderzenia kultur implikujące związek z dialogiem kultur. Uzupełnieniem wywodu jest prezentacja konkretnego przykładu zderzenia kulturowego – polskości z sowieckością w latach 1939–1941 na ziemiach wschodnich II RP i tego, jak były w nim obecne elementy świadczące o możliwości podjęcia dialogu międzykulturowego.

The article is the presentation of the initial analysis of the results of research on the level of medicalization of nursing students’ opinions towards selected conditions, behaviors, and natural biological processes, which are being medicalized. The study group seemed interesting to us, because it consists of people undergoing both medical training and shaped in the spirit of the holistic paradigm of nursing care, which should lead them to thinking about human and his problems not only in medical terms, but also in psychological and social. On the basis of six being medicalized conditions, behaviors, and natural biological processes (depression, compulsive buying, erectile dysfunction, childbirth, osteoporosis and obesity) we assessed the degree of medicalization of opinions of respondents. Depending on the example of the problem, the results are very different. Nursing students, on the one hand, have a very medicalised view of osteoporosis (more than 60% consider it as a disease), and on the other hand, rarely define depression in this way (depression as neurological disease is treated by only 17% of them). Moreover, by comparing the responses of students in the first year (undergraduate) and in the second year (MA), we concluded that the nursing studies rather reinforce medicalization of opinions of respondents. We have also come to the conclusion that reliance on the closed-ended questions does not give satisfactory effects: results they are too ambiguous and it is impossible to explain the internal contradictions in the responses of the respondents. 

Artykuł jest efektem pierwszych analiz wyników badań nad stopniem zmedykalizowania poglądów studentów pielęgniarstwa wobec wybranych stanów, zachowań i naturalnych procesów biologicznych poddawanych współcześnie medykalizacji. Badana grupa wydała się nam interesująca, ponieważ składa się z osób zarówno poddawanych szkoleniu medycznemu, jak i kształtowanych w duchu holistycznego paradygmatu opieki pielęgniarskiej, który powinien skłaniać ich ku myśleniu o człowieku i jego problemach zarówno w kategoriach medycznych, psychologicznych, jak i społecznych. Na podstawie sześciu współcześnie medykalizowanych stanów, zachowań i naturalnych procesów biologicznych (depresji, zakupoholizmu, zaburzeń erekcji, porodów, osteoporozy i otyłości) dokonaliśmy oceny stopnia zmedykalizowania postaw respondentów. W zależności od przykładu medykalizowanego problemu, wyniki są bardzo różne. Studenci pielęgniarstwa z jednej strony patrzą w bardzo zmedykalizowany sposób na osteoporozę (ponad 60% uważa ją za chorobę), a z drugiej strony rzadko w ten sposób definiują depresję (depresję jako chorobę neurologiczną rozumiało jedynie 17% z nich). Ponadto, porównując odpowiedzi studentów I roku studiów I stopnia i II roku studiów II stopnia, uznaliśmy, że studia pielęgniarskie raczej sprzyjają medykalizacji postaw badanych. Jednocześnie doszliśmy do wniosku, że opieranie się na pytaniach zamkniętych nie daje zadowalających wyników, ponieważ są one niejednoznaczne i nie da się na ich podstawie wyjaśnić wewnętrznych sprzeczności w odpowiedziach badanych.

There has been a lot of changes in the provision of care for women during the perinatal period and newborns since the early 90s past century. These changes are an example occurring in parallel to the process of medicalization and the tendency to demedicalization. The aim of this paper is to characterize the changes in perinatal care after the political transformation and to analyse these changes from the perspective of the theory of medicalization. In this article I describe the perinatal care present in Poland at the beginning of the 21st century. I analyse three effects of medicalization: increasing number of unjustified medical interventions, ignoring the needs of childbearing women and reducing the role of midwives. I assert that we observe two contradictory tendencies. On the one hand, the medicalization of perinatal care is promoted by physicians. On the other hand, the demedicalization has its advocates among women and midwives. The question then arises whether these tendencies are exclusive or they are an example of democratization in the field of perinatal care, which are increasingly influenced by active in civil society, various pressure groups.

Od początku lat 90. XX w. nastąpiło wiele zmian w zakresie świadczenia opieki nad kobietą w okresie okołoporodowym oraz nad noworodkiem. Zmiany te są przykładem występującej równolegle do procesu medykalizacji tendencji do demedykalizacji. Celem artykułu jest przedstawienie zmian w zakresie opieki okołoporodowej po transformacji ustrojowej oraz analiza tych przeobrażeń z perspektywy teorii medykalizacji. W pracy staram się scharakteryzować opiekę okołoporodową w Polsce na początku XXI w. w odniesieniu do trzech skutków medykalizacji, tj. rosnącej liczby nieuzasadnionych interwencji medycznych, nieuwzględniania potrzeb rodzących oraz ograniczenia roli położnych. Stawiam tezę, że obserwujemy dwie sprzeczne tendencje. Z jednej strony medykalizacja opieki okołoporodowej jest promowana przez lekarzy, z drugiej demedykalizacja ma swoich zwolenników i zwolenniczki wśród kobiet i położnych. Powstaje zatem pytanie, czy te tendencje wzajemnie się wykluczają czy też stanowią przykład demokratyzacji również w zakresie opieki okołoporodowej, na którą coraz większy wpływ mają aktywne w społeczeństwie obywatelskim różne grupy nacisku.

Friendship, love, a close relationship with another person – at the certain stage of life these concepts affect almost every one of us. It is worth to highlight, that our relationships with other people can provide a valuable piece of information not only about ourselves, but also about the state or condition of our society. Social reality is a field where a variety of processes and transformations takes place and along with them follows the change of the nature of close interpersonal relationships. Western societies are udeniably headed towards generalized individualization, where individuals are freed from the rigid social structures and claim the right to greater autonomy, independence and self-reliance in creating their own identity. How do the above transformations contribute to the aspect of intimate relationships? Does intimacy finds itself in “a state of siege” and the relationship with another person appears as a source of stress and tension? Are contemporary transformations of intimacy cause an opportunity or rather a chance to create more expressive and fulfilling relationships than in the past?

Przyjaźń, miłość, bliski związek z drugą osobą to pojęcia, które na pewnym etapie życia dotyczą niemal każdego z nas. Warto zaznaczyć, iż to, jak wyglądają nasze relacje z innymi ludźmi, może dostarczyć cennych informacji nie tylko o nas samych, ale też może wiele powiedzieć o kondycji naszego społeczeństwa. Rzeczywistość społeczna jest polem, na którym zachodzą liczne procesy i przemiany, a wraz z nimi zmienia się charakter bliskich więzi międzyludzkich. Społeczeństwa zachodnie niewątpliwie zmierzają w stronę zgeneralizowanej indywidualizacji, gdzie jednostka wyzwala się spod skostniałych struktur społecznych i rości sobie prawo do coraz większej autonomii, niezależności i samodzielności w tworzeniu własnej tożsamości. Jak zatem przytoczone powyżej przekształcenia przekładają się na aspekt relacji intymnych? Czy obecnie intymność faktyczne znalazła się w „stanie oblężenia”, a związek z drugą osobą jawi się jako źródło napięć i stresów? Czy współczesne przemiany intymności stwarzają raczej szansę na zawieranie bardziej wyrazistych i pełniejszych więzi niż kiedykolwiek w przeszłości?

In this article were presented proposals of Murray Newton Rothbard, one of the main representatives of libertarianism, on the police and the courts – services which are regarded by many as necessary to maintain within the equally necessary – in their opinion – the state. As we know, the state does not have its own money, in addition to those taken from their citizens by force in the form of taxes. Rothbard solutions are thus intended to prevent coercion, both on the side of using the services and those who provide these services. Due to the nature of libertarian ideas, which are characterized by simplicity and a strong emphasis on the element of freedom, this article is contained in the short form and does not indicate the specific imperatives of action.

W artykule zostały przedstawione propozycje Murraya Newtona Rothbarda – jednego z głównych przedstawicieli libertarianizmu – na temat policji i sądów, czyli służb, które przez wielu są uważane jako konieczne do utrzymywania porządku w ramach równie koniecznego – ich zdaniem – państwa. Jak wiadomo, państwo nie posiada własnych pieniędzy, oprócz tych, które przymusem odbiera obywatelom w postaci podatków. Rozwiązania Rothbarda mają za zadanie uniknąć przymusu zarówno po stronie korzystających z usług, jak i tych, którzy te usługi świadczą. Ze względu na charakter libertariańskich poglądów, które cechuje prostota i silny nacisk na element wolności, artykuł ten zawiera się w krótkiej formie i nie wskazuje konkretnych imperatywów działania.

The article is intended to present a mistaken perception of older people in modern Western culture. Excessive adherence to the new patterns and disregard for the traditions lead to the wrong perception of the time of senility. Modern philosophical literature about the old age does not contain any critical approaches to this distortion, on the contrary – it seems to have this distortion multiplicated. However the earthy, clear-hearted approach to the old age can be found in the works of the ancient philosophers, in particular by Cicero and Schopenhauer. Both of them seem to rationally evaluate the advantages and disadvantages of the old age. Therefore in this article they are the guides in search for the proper balance between the society and the elder persons as well as the attitude of the elderly persons to themselves. In the conclusion the article states that senility can be not a worse period than the previous ones, if follows a wisely lived life and when there’s no unreasonable demand of preserving the attributes of youth in it.

Artykuł ma na celu przedstawienie opatrznego postrzegania osób starszych we współczesnej kulturze zachodniej. Przesadne hołdowanie nowym wzorcom i lekceważenie tradycji prowadzi do niewłaściwego postrzegania okresu starości. Współczesna literatura filozoficzna na temat starości nie zawiera krytycznych ujęć tego wypaczenia i sama, jak się zdaje, to wypaczenie powiela. Trzeźwe spojrzenie na starość znajdujemy natomiast u filozofów dawniejszych, szczególnie w dziełach Schopenhauera i Cycerona. Obaj zdają się racjonalnie oceniać wady i zalety starości. Są oni w artykule przewodnikami w szukaniu właściwego stosunku zarówno społeczeństwa do osób starszych, jak i osób starszych do siebie samych. Konkluzją artykułu jest twierdzenie, iż starość może być okresem nie gorszym niż wcześniejsze, o ile następuje po mądrze przeżytym życiu i jeśli nie wymagamy od niej nonsensownie, by zachowywała cechy młodości.

In my paper I present Richard Rorty’s new solution to the problem of validation of human believes and the possibility of obtaining a sort of salvation. Salvation was offered by religion, then philosophy and science. Rorty criticizes all of those efforts, because of the circle in reasoning. And then proposes radical rejecting the old perspective (“pushing off the ladder”) with its zone of knowledge, and accepts instead the imperative of autocreation that is demand of not being a copy of anyone or anything.

W artykule przedstawiam propozycję Richarda Rorty’ego dotyczącą rozwiązania problemu uprawomocnienia ludzkich przekonań o świecie, wraz z możliwością osiągnięcia swoistego zbawienia. Zbawienie wpierw proponowała religia, potem filozofia, a następnie nauka. Rorty krytykuje wszystkie te próby, twierdząc, iż są oparte na błędach w argumentacji. Proponuje radykalne zaniechanie starej perspektywy (tak religijnej, jak naukowej czy filozoficznej) na korzyść prób autokreacji, których celem jest niebycie kopią czegoś lub kogoś innego.

Now, in Spain it is commemorating the VIIth Centenary of the death of Ramon Llull, with the declaration of the period 2015–2016 as Llull Year by the Diocese of Mallorca, the Government of Catalonia and the Spanish Senate. Ramon Llull struggled to accurately define the concepts and tried to test them with logical arguments for an interfaith dialogue on issues of moral, doctrinal and political order with possible partners. This way he conceived his Art as a “method of methods”, i.e. as a logical device capable of rationally explain the fundamental truths of Christianity, with reference to the philosophical arguments of authors such as Plato, Aristotle, al-Ghazali, Anselm of Canterbury, Richard of St. Victor, Petrus Hispanus, Avicenna, Mateo Plateari and Constantine the African.

Actualmente se conmemora en España el VII Centenario de la muerte de Ramon Llull, con la declaración del periodo 2015–2016 como Año Llull por parte de la Diócesis de Mallorca, del Gobierno de Cataluña y del Senado español. Ramon Llull se esforzó en definir los conceptos con precisión e intentó probarlos con argumentos lógicos para hacer posible un diálogo interreligioso sobre temas de orden moral, doctrinal y político con sus interlocutores. En este sentido concibió su Art como un “método de métodos”, es decir, como un aparato lógico capaz de explicitar racionalmente las verdades fundamentales del cristianismo tomando como referencia los argumentos filosóficos de autores como Platón, Aristóteles, Algazel, Anselmo de Canterbury, Ricardo de San Víctor, Petrus Hispanus, Avicena, Mateo Plateari y Constantino el Africano.

tytuł i abstrakt w języku oryginalnym artykułu

Nowadays the mankind is facing a crisis of political, social, cultural and anthropological spheres. This crisis is the consequence of the hegemony of our civilization’s pattern that subordinates the nature and the human being to the only logic of profit. This article poses the question of the cultural function of the philosophy in this context. The presented reflections attempt to answer this question first by explaining that philosophy should realize itself as the wisdom of serving both existence and co-existence. From this awareness comes its cultural function that can be defined as the triple task, which include not only the elements of criticism and alternative proposals to the crisis, but also the motivation or stimulation of the modern human being to become a resisting subject who engages in the fight for proper co-existence with the nature and the neighbourhood.

Ante la crisis política, social, cultural y también antropológica por la que atraviesa la humanidad hoy como consecuencia de la hegemonía de un modelo de civilización que somete a la naturaleza y al hombre a la lógica del lucro, el presente trabajo se pregunta por la función cultural que puede y debe asumir la filosofía en ese contexto. Las reflexiones que desarrollamos intentan responder a esa pregunta explicando, primero, que la filosofía debe tomar conciencia de su tradición como sabiduría para la vida y la convivencia; y, desde esa toma de conciencia, procurar, segundo, definir su función cultural hoy como una triple tarea que comprende los momentos de la crítica, de la propuesta de alternativas ante la crisis, pero también la de motivar o animar al hombre actual para que sea un sujeto que resiste y que se compromete en la lucha por una buena convivencia con la naturaleza y con sus semejantes.

Tytuł i abstrakt w języku oryginalnym artykułu

John Rawls is one of the most important contemporary political philosophers. His monumental work aims to provide a reasoned and reasonable response to the issue of justice, assuming a critical perspective and taking away from metaphysical to introduce their reflections in the public sphere. However, his proposal has been criticized mainly by an apparent contradiction between the aim pursued by Rawls and the effects produced by implementing partners’ postulates tolerance. Therefore, Rawls’s proposal is insufficient to develop tolerance in the context of a complex and fragmented society.

John Rawls es uno de los más importantes filósofos políticos contemporáneos. Su monumental obra pretende dar una respuesta razonada y razonable frente al tema de la justicia, asumiendo una perspectiva crítica y tomando distancia de consideraciones metafísicas para introducir sus reflexiones en la esfera de lo público (la política). Sin embargo, su propuesta, ha sido objeto de crítica principalmente por una aparente contradicción entre el fin perseguido por Rawls y los efectos que se producen al implementar los postulados asociados a la tolerancia. Por lo mismo, la propuesta de Rawls resulta insuficiente para desarrollar la tolerancia en el marco de una sociedad compleja y atomizada.

Tytuł i abstrakt w języku oryginalnym artykułu

The article is an attempt of a diagnosis and criticism of the state of the contemporary education, in particular in Poland but not only, as at the level of the lower education as – but to a lesser extent – higher education. It is made in view of the declined through all the cases in the public sphere crisis, with whom a native system of education is today faced. The author of this text collects and enumerates some key, in his opinion, reasons of that crisis, trying to avoid in its description easy labelling, radicalism or utopianism. The author’s criticism is raised in particular by: lack of a far-reaching, non-particularist and nonpoliticized vision of the educational system in Poland; permanent, experimentative, ad hoc and superficial reformism as well as following from it instability and – as a consequence of it – disfunctionality of the system and bodies responsible for education; paralysing and thus patologizing the education, uncritical (or [too] less reflective) attitude towards bureaucratization, standardization and some different control systems. The article puts also a question if the crisis of the contemporary education that also consists of the crisis of the contemporary pedagogy as science. Consequently it culminates in a question if the solutions and strategies applied to the contemporary education, infected by the crisis, do not transmute into their antipedagogic opposite.

Prezentowany artykuł ma charakter diagnozy i krytyki stanu współczesnej edukacji, szczególnie w Polsce, tak na poziomie szkolnictwa niższego, jak i – choć w mniejszym zakresie – szkolnictwa wyższego. Czyni się to w kontekście odmienianego przez wszystkie przypadki w domenie publicznej kryzysu, z jakim boryka się współcześnie rodzimy system oświaty. Autor tekstu zbiera i enumeruje newralgiczne, jego zdaniem, motywy owego kryzysu, starając się w jego opisie unikać łatwego etykietowania, radykalizmu czy utopijności. Jego krytykę budzą zwłaszcza: brak dalekosiężnej, niepartykularystycznej i niespolityzowanej wizji systemu edukacji w Polsce; ciągłe, eksperymentatorskie, doraźne i powierzchowne reformatorstwo i wynikająca z niego niestabilność, a w konsekwencji dysfunkcjonalność systemu i organów odpowiadających za oświatę; paraliżujące, a w efekcie patologizujące edukację bezkrytyczne (lub [za] mało refleksyjne) nastawienie na jej biurokratyzację, standaryzację i systemy kontroli. Artykuł stawia też pytanie, czy na kryzys współczesnej edukacji nie składa się również kryzys współczesnej pedagogiki jako nauki. W rezultacie kulminuje on w pytaniu, czy rozwiązania i strategie stosowane we współczesnej edukacji, zakażone kryzysem, nie przeobrażają się przypadkiem w swoje antypedagogiczne przeciwieństwo.

In the article the author describes factors and social and economical consequences of the constantly increasing number of Ukrainian students in Poland. In the academic year 2014/2015 Ukrainians constituted more than 50,6% of all foreigner students in Poland. This process has been called the “ukrainization” of the polish universities. The factors which have an impact on the increasing number of Ukrainian students are the opportunity to make a European diploma, not stable political and economical situation in Ukraine, corruption in Ukrainian universities. The “ukrainization” of the Polish universities, in one hand, is an antidote for the consequences of bad demography and is a part of wider process of the internalization of higher education in Poland. In the other hand, the increasing number of students from Ukraine makes some of Polish students do feel being discriminated because of – in their opinion – Ukrainians are treated by teachers with a bigger tolerance because of the lower level of knowing Polish language and because of the situation in Ukraine in 2014–2015. Also Polish students are against the government’s financial support for the Ukrainians who arrived from the Eastern Ukraine. The written paper is based on government statistics, articles published by “Perspektywy” Foundation and other articles on the subject. 

W artykule zostały przedstawione czynniki sprzyjające zwiększającemu się napływowi Ukraińców na studia do Polski oraz społeczno-ekonomiczne konsekwencje tego procesu. W roku akademickim 2014/2015 Ukraińcy stanowili 50,6% ogółu studentów cudzoziemców na polskich uczelniach. Zjawisko to zostało określone w mediach mianem „ukrainizacji”. Czynnikami, które mają wpływ na podjęcie decyzji o przyjeździe do Polski coraz większej liczby studentów z Ukrainy, są m.in. możliwość zdobycia europejskiego dyplomu, niestabilna sytuacja polityczna i ekonomiczna na Ukrainie w latach 2013–2015 oraz zjawisko korupcji na ukraińskich uczelniach wyższych. Z jednej strony „ukrainizacja” polskich uczelni stanowi antidotum na konsekwencje niżu demograficznego i jest częścią szerszego procesu umiędzynarodowienia szkolnictwa wyższego w Polsce, a z drugiej – część polskich studentów deklaruje, że czują się dyskryminowani, gdyż w ich opinii wykładowcy traktują studentów z Ukrainy ulgowo ze względu na słabą znajomość języka polskiego i sytuację polityczno-ekonomiczną na Ukrainie. Polscy studenci deklarują również sprzeciw wobec finansowania studiów dla Ukraińców z publicznych pieniędzy. Opracowanie powstało w oparciu o dane statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego, artykuły udostępnione przez Fundację „Perspektywy” i inne opracowania z danego obszaru.

This paper presents two arguments, which have not yet been formulated: 1) European nations did not arise as a product of “nationalism” but are the result of an asynchronous, deep identity crisis, occurring in Europe with modernization processes, which questioned old social relations and value systems. New proto-civil society (strictly speaking: his protagonists) has been formed later as a nation, whereas the concept of a nation had been existing for a long time before and with positive connotations, 2) authorities and administrative systems, which in today’s world is defined in English as “nations” are the product of a phenomenon known as “nationalism” and not fall into the same category as bearing the same name communities in Europe. Vague and ambiguous concept of “nationalism” is used incorrectly as a tool of causal analysis of the processes the formation of European nations. This leads to distortion of European history and to unproductive and leading astray discussion about the nature and meaning of an idea called “nationalism”. When examining the phenomenon of nations in Europe, it is necessary to check the origin of the concepts and possible areas of use.

W artykule przedstawiono dwie tezy, które nie zostały dotąd w nauce sformułowane: 1) europejskie narody nie powstały jako produkt „nacjonalizmu”, lecz są następstwem występującego w Europie – jako zjawisko towarzyszące modernizacji – asynchronicznego, głębokiego kryzysu tożsamości, w toku którego poddano w wątpliwość stare zależności i systemy wartości. Nowe protoobywatelskie społeczeństwo (mówiąc dokładnie: jego protagoniści) ukształtowało się następnie jako „naród”, przy czym pojęcie „naród” istniało już od wczesnych czasów nowożytnych i miało pozytywne konotacje, 2) administracja i jednostki władzy, które w obecnym świecie określa się po angielsku jako nations, są produktem fenomenu zwanego nationalism i nie należą do tej samej kategorii, co noszące to samo miano wspólnoty w Europie. Niejasne i wieloznaczne pojęcie nationalism  jest mylnie stosowane jako instrument przyczynowej analizy procesów powstawania europejskich narodów. Prowadzi to do deformacji obrazu europejskiej historii oraz do nieproduktywnych i wiodących na bezdroża dyskusji o charakterze i sensie fenomenu o nazwie nationalism. Przy badaniu zjawiska narodów w Europie konieczne jest sprawdzanie pochodzenia pojęć i możliwych obszarów ich stosowania.

The process of aging in most societies in Europe is observed. Individual states face the challenges of providing care to increasing number of elderly people. Traditionally, the most important care-giver is family. In many countries, including Poland, an increase of female migrants is observed, what is one of the factor influencing the decline of care-capital in families. The article discusses the problem of changes of care-giving systems in aging Europe in the context of migration processes. The authors ask questions concerning the range and form of the participation of migrants who live in transnational social space in caring for elderly members of their families.

W Europie obserwuje się proces starzenia się większości społeczeństw. Państwa stoją przed trudnym wyzwaniem zapewnienia opieki coraz większej populacji ludzi starych. Tradycyjnie najważniejszym dawcą opieki jest rodzina. W wielu krajach, w tym w Polsce, obserwuje się wzrost liczby emigrujących kobiet, co jest jednym z czynników wpływających  na zmniejszenie kapitału opiekuńczego rodzin. Artykuł podejmuje problem zmian kierunku świadczeń opiekuńczych w starzejącej się Europie w kontekście procesów migracyjnych. Stawia pytania o zakres i formę udziału migrantów funkcjonujących w transnarodowej przestrzeni społecznej w opiece nad starymi członkami rodzin. 

Acts of heroes and acts of saints are also called supererogatory acts. An act is supererogatory if several conditions are fulfilled. These conditions elaborates J.O. Urmson whose article has stimulated many discussions about extracurricular actions. Other understanding of saints and heroes shows S. Wolf who speaks of moral saints quite unfavorably. Both Wolf and Urmson unquestionably agree on the characteristics of moral acts of the saints. The problem that the author of this article focuses on refers to obligation of supererogation.

Czyny bohaterskie i czyny święte są w etyce nazywane również czynami supererogacyjnymi. O czynach supererogacyjnych możemy mówić wówczas, gdy spełnionych jest kilka warunków. Omawia je szczegółowo J.O. Urmson, którego artykuł stał się przyczynkiem do licznych dyskusji na temat czynów nadobowiązkowych. Inne pojmowanie świętych i bohaterów przedstawia w swojej pracy S. Wolf, która o moralnych świętych wyraża się dość niepochlebnie. Zarówno Wolf, jak i Urmson bezdyskusyjnie zgadzają się co do charakterystyki czynów moralnych świętych. Problem, na jakim koncentruje się autorka niniejszego artykułu, dotyczy obowiązywalności czynów supererogacyjnych. 

The following is a brief description of several examples of the critical and feminist thought prevailing during the Spanish Enlightenment. To bring its particular features into sharper focus we first compare it with the feminist thought that evolved during the French Enlightenment, and then with Spanish non-feminist Enlightenment thought. By looking at these examples we will show how this feminist thought focused very specifically on the notion of subject, which was itself shaped by the drive to bring about a new model of state and society. 

En lo que sigue se bocetarán varios ejemplos del pensamiento crítico y feminista propio de  la Ilustración española. Para perfilar mejor sus características, por un lado, se contrastará con el pensamiento feminista elaborado en el marco de la Ilustración francesa. Por otro lado, se contrastará con el pensamiento ilustrado español no feminista.  Así mismo, con ayuda de esos ejemplos se mostrará cómo ese pensamiento feminista se centró muy especialmente  en la noción de sujeto, la cual se iba forjando al tiempo que se pretendía instaurar un nuevo modelo de Estado y de sociedad. 

The article contains the analysis of selected issues of cognitive problems and application research of employers; the issues concern the demand for work of people with higher education. The results of research project (conducted by the author in 2001–2011 on the territory of Lublin Province) constitute the source materials. The aim of the work which was based on the analysis of theoretical, methodological basis and empirical studies was to define the importance of the studies of employers during collecting information of the demand for work. Particular attention was focused on the description of the specificity of survey research. The author showed that there were many determinants of the process of projection and implementation of the studies of employers which played important role in formation their cognitive and application values. They include both methodological aspects (influence of social-professional features of respondents on the formed message) and the context of social problems. It is, mainly, the issue of increasing level of unemployment among people with higher education, especially among university or college graduates. 

Artykuł zawiera analizę wybranych problemów poznawczych i aplikacyjnych badań pracodawców, których przedmiotem jest zapotrzebowanie na pracę osób z wyższym wykształceniem. Zasadniczy materiał źródłowy stanowią rezultaty cyklu projektów badawczych wykonanych przez autorkę w latach 2001–2011 na terenie województwa lubelskiego. Celem rozważań, które oparto na analizie podstaw teoretycznych, metodologicznych i empirycznych badań własnych, było określenie znaczenia badań pracodawców w procesie budowania wiedzy na temat popytu na pracę. Szczególną uwagę poświęcono omówieniu specyfiki badań surveyowych. Wykazano, że występuje szereg determinant procesu projektowania i realizacji badań pracodawców, które odgrywają istotną rolę w kształtowaniu ich wartości poznawczej i aplikacyjnej. Należą do nich aspekty metodologiczne, w tym oddziaływanie cech społeczno-zawodowych respondentów na formowany przekaz, oraz kontekst problemów społecznych. Głównie jest to kwestia wzrastającego poziomu bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem, zwłaszcza w wypadku absolwentów uczelni. 

It has been very rare to start analyzing the post-communist transformation from the Solidarity movement. Neither the conceptual achievements, nor the social dimension of this popular collective experience has been treated as a valuable resource for the new post-communist project. Historical sociology can provide inspiration in the form of methodological proposals and stimulate reflection by giving a framework of interpretation to explain the processes. Extending the model by incorporating the perspective of vast social processes of modern history of Western Europe will enrich the interpretations of Polish social and cultural change since 1980. 

Do historycznego punktu startowego przemian ustrojowych, jakim był ruch Solidarności, sięga się w refleksji nad polską transformacją bardzo rzadko. Ani dorobek koncepcyjny, ani wymiar społeczny tego fenomenu nie został zaliczony do wartościowych zasobów nowego projektu ustrojowego. Wyjaśnienie natury tych procesów przez osadzenie ich w kontekście historycznym jest elementem niezbędnym do zrozumienia zmiany systemowej. Socjologia historyczna może dostarczyć inspiracji w postaci propozycji metodologicznych i może pobudzać rodzimą refleksję nad wychodzeniem z komunizmu przez proponowanie ram interpretacyjnych i sposobów wyjaśniania tych wydarzeń. Poszerzenie perspektywy przez włączenie modelowych procesów społecznych z nowożytnej historii Europy Zachodniej wzbogaci interpretacje naszych przemian społecznych i kulturowych od 1980 r. 

In the 6th and the 7th decade of the 20th century, American psychiatry, torn by internal disputes and external criticism, was experiencing a deep crisis. As a result of the revolutionary paradigm shift (the abandonment of psychoanalysis and psychotherapy for the biological concept of mental disorders and pharmacotherapy) psychiatry managed to turn into a generously financed from public and corporate resources, dynamically developing medical discipline whose subject of study are diseases of the brain.Moreover, the new medicalised psychiatry spread all over the world. The success of American psychiatry and its “flagship” achievement – the classification of mental disorders (DSM), is the result of meeting the expectations of neoliberal, globalized economy and greater compatibility with the interests of pharmaceutical companies (for which psychiatric drugs are one of the main sources of profits). Modern psychiatry and DSM will also be shown as a part of Wallerstein’s “geoculture” that supports and legitimizes the domination of capital from the center of the capitalist world-system. Therefore, the aim of this article is to present the global dominance of an American psychiatry as a synergistic effect of cooperation between American psychiatrists and pharmaceutical companies, which has led to export of the American nosology of mental disorders.

Rozdzierana wewnętrznymi sporami i zewnętrzną krytyką amerykańska psychiatria w szóstej i siódmej dekadzie XX w. przeżywała głęboki kryzys. Na skutek rewolucyjnej zmiany paradygmatu (porzucenia psychoanalizy i psychoterapii na rzecz biologicznych koncepcji zaburzeń psychicznych i farmakoterapii) zdołała się zamienić w hojnie finansowaną ze środków publicznych i korporacyjnych, dynamicznie rozwijającą się dyscyplinę medyczną, której przedmiotem badań są choroby mózgu. Co więcej, nowa, zmedykalizowana psychiatria rozprzestrzeniła się na cały świat. U podłoża sukcesu amerykańskiej psychiatrii i jej „flagowego” dokonania – klasyfikacji zaburzeń psychicznych (DSM), leży „wyjście naprzeciw” potrzebom neoliberalnej, zglobalizowanej gospodarki i większa „kompatybilność” z interesami korporacji farmaceutycznych, dla których leki psychiatryczne stanowią jedno z głównych źródeł zysków. Co więcej, można się również pokusić o ukazanie współczesnej psychiatrii i DSM jako elementu Wallersteinowskiej „geokultury” wspierającej i legitymizującej dominację kapitału pochodzącego z centrum kapitalistycznego systemu-świata. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie dominacji amerykańskiej psychiatrii oraz próba jej ujęcia jako synergicznego efektu współpracy firm farmaceutycznych z amerykańskimi psychiatrami, która doprowadziła do eksportu amerykańskiej nozologii zaburzeń psychicznych.

In 1900 José Rodó’s Ariel, an essay inspired by William Shakespeare’ The Tempest, was published and gained a lot of recognition among Latin American intellectuals. In 1971 Roberto Fernández Retamar disagreed with Rodó in his essay titled Caliban. In Retamar’s opinion Latin America’s symbol is not associated with spirituality and culture Ariel but Caliban, a slave who in the end turns against his master. In this context Caliban became a very interesting figure for postcolonial writers, who related him with their concept of the Other. This new way of thinking about the relationship between Tempest’s characters had a great impact on the idea of what it means to be Latin American, postcolonial and subaltern. 

Dla Retamara wszyscy Latynoamerykanie byli w głębi duszy „Kalibanami”. Badacze ze szkoły postkolonialnej preferowali szersze spojrzenie na symboliczne znaczenie tej postaci. Analizując podejście Szekspira do kwestii języka, wiedzy, seksualności i władzy, widzimy wyraźnie, że w swojej sztuce zawarł wszystkie te kwestie, na które szkoła postkolonialna zwraca najwięcej uwagi. Badacze latynoamerykańscy mieli niewątpliwie znaczący wkład w to, jakimi torami podążyły postkolonialne interpretacje Burzy. Zafascynowani jej bohaterami i ich wzajemnymi relacjami, nieustannie próbowali odnosić fikcyjny świat Burzy do tego rzeczywistego. José Rodó i Roberto Retamar położyli na tym polu największe zasługi – pierwszy nie wiedząc, do czego doprowadzi jego twórczość, drugi zaś świadomie, w duchu rodzącej się myśli postkolonialnej.

José Ortega y Gasset’s philosophy, regardless of its actual specific weight and a diversity of opinions which are delivered about it, does not stop occupying the following generations of researchers’ attention, not losing in attractiveness and seeming to be very current as well, and also universally important and significant. The vitalism of this philosophy, thanks to combining it with ratio, stands above a mediocrity of overview, protecting successfully against a superficial judgement and melting into impressive aphoristics. Life – both object and subject of Ortega’s philosophy, marked by ambivalence and complexity, with necessity makes the same as it the philosophy distilled from it. To the substantial attributes of life at Ortega belong communality, on the one hand, and loneliness on the other. There is a numerous of premises which are a sign of the communion dimension of life. There are so many arguments, however, for the lonely character of it. The main issue the article is concentrated on is a thesis that Ortega y Gasset belongs to the biggest-ever and the most interesting philosophers of loneliness, developing or even more – bringing to a culmination of the centuries-old tradition of struggling with existential determination of the essence of loneliness, that leads to acknowledgment of loneliness as an essential attribute of the human life.

Filozofia José Ortegi y Gasseta, niezależnie od jej rzeczywistego ciężaru gatunkowego i opinii, jakie na jej temat krążą, nie przestaje zajmować uwagi kolejnych pokoleń badaczy, nie tracąc na atrakcyjności i wydając się przy tym niezwykle aktualną, a do tego uniwersalnie ważną i doniosłą. Witalizm tej filozofii, dzięki pożenieniu go z ratio, wybija ją ponad przeciętność oglądu, chroniąc udanie przed powierzchownym sądem i rozpływaniem się w efektownej aforystyce. Życie – zarazem przedmiot i podmiot Ortegowskiej filozofii, naznaczony ambiwalencją i złożonością – z konieczności taką samą czyni destylowaną z niego filozofię. Do zasadniczych określników życia należą u Ortegi wspólnotowość z jednej i samotność z drugiej strony. Istnieje wiele przesłanek świadczących o wspólnotowym wymiarze życia. Równie wiele jest jednak argumentów za tym, że ma ono raczej samotnościowy charakter. Tym, na czym przede wszystkim koncentruje się artykuł, jest teza, że Ortega y Gasset należy do największych w dziejach i najciekawszych filozofów samotności, rozwijających – a nawet więcej, i to znacznie – i doprowadzających do kulminacji wielowiekową tradycję zmagań z egzystencjalnym określaniem istoty samotności prowadzącej do uznania samotności za istotowy określnik egzystencji.

Initiatives undertaken by the Europeans on the newly discovered American lands were private, mainly economical and exploitive. As a result of alarming reports on the cruelties and injustices committed by colonizers, the Spanish state has undertaken the task of legal regulation of relationships of the colonizers with the inhabitants of the New World. A more advanced project of organization of the social and political life of the peoples of America was formulated by the Catholic Church. This project was implemented by religious orders; the social structures created by them were called “reductions”. The article applies to the socio-political utopian ideas in which this project was based, in particular in its version adopted by the Society of Jesus, as well as to their practical realization in Latin America.

Inicjatywy podejmowane przez Europejczyków na nowo odkrytych ziemiach amerykańskich miały charakter prywatny, głównie ekonomiczny i eksploatatorski. W wyniku niepokojących raportów o okrucieństwie i niesprawiedliwościach popełnianych przez kolonizatorów, hiszpańskie państwo podjęło zadanie prawnego uregulowania stosunków kolonizatorów z mieszkańcami Nowego Świata. Bardziej zaawansowany projekt zorganizowania życia społecznego i politycznego ludów Ameryki sformułował Kościół katolicki. Projekt ten był realizowany przez zakony, a tworzone przez nie struktury społeczne nosiły nazwę redukcji. Artykuł dotyczy zarówno utopijnych idei społeczno-politycznych, w których ten projekt był ugruntowany, w szczególności w jego wersji przyjętej przez Towarzystwo Jezusowe, jak i ich praktycznej realizacji w Ameryce Łacińskiej. 

In this paper we examine the reading that the Spanish philosopher María Zambrano will do of Nietzsche’s work, and in particular his influence on the composition of The Man and the Divine, especially in relation to the issues of “God is dead” and “The superman delirium”. Moreover our article takes stock of Nietzsche’s presence in the earlier work of the thinker, finally exposing her interpretation of the “madness” of Nietzsche from the complex symbolic relations that she establishes between Dionysus and Christ. 

Se examina en este trabajo la lectura que hace la filósofa española María Zambrano de la obra de Friedrich Nietzsche, y en particular su influjo en la redacción de El hombre y lo divinosobre todo en relación con las cuestiones del “Dios ha muerto” y “El delirio del superhombre”. Por otra parte se pasa revista a la presencia nietzscheana en los trabajos anteriores de la pensadora, para terminar con la exposición de su interpretación de la “locura” de Nietzsche a partir de las complejas relaciones simbólicas que establece entre Dionisos y Cristo.