Introduction: This article explores the intersection between Atkinson’s notion of disobedient pedagogies and experience-oriented aesthetic education, using poetry slam as an example to illustrate their shared potential to foster open-ended and unconventional learning. It challenges traditional frameworks of aesthetic education that privilege canonical knowledge and technical proficiency, proposing instead an approach grounded in a post-Kantian understanding of aesthetic engagement as an embodied and relational mode of encountering the world.Research Aim: The study aims to explore how disobedient pedagogies intersect with experience-oriented aesthetic education to promote learning that is dynamic, participatory, and ethically attuned. Poetry slam serves as a practical example, demonstrating how such pedagogical approaches can facilitate transformative (aesthetic) experiences through unpredictability, risk-taking, and relational engagement.Evidence-based Facts: Atkinson’s disobedient pedagogies frame learning as a largely unpredictable event that resists prescriptive standards and fosters exploration and responsiveness to learners’ diverse learning styles. Experience-oriented aesthetic education shifts attention from the transmission of cultural knowledge toward sensorial and socially embedded modes of engagement. Poetry slam – rooted in democratic and performative practice – encourages participants to engage with ambiguity, construct meaning collectively, and express individuality within a shared (aesthetic) experience.Summary: This paper argues that integrating disobedient pedagogies into experience-oriented aesthetic education reconceptualizes learning as a co-constructed and anti‐transference process. Poetry slam situates this process within a lived aesthetic encounter, creating spaces where learners engage intellectually, aesthetically, and ethically through performance and dialogue. Such a framework redefines aesthetic education as a site of creative and ethical becoming.

Wprowadzenie: Artykuł analizuje związek między koncepcją nieposłusznych pedagogii Denisa Atkinsona a zorientowaną na doświadczenie edukacją estetyczną, wykorzystując slam poetycki jako przykład ilustrujący ich wspólny potencjał w kształtowaniu otwartego i niekonwencjonalnego uczenia się. Tekst kwestionuje tradycyjne ujęcia edukacji estetycznej, które uprzywilejowują wiedzę kanoniczną i biegłość techniczną, proponując zamiast tego podejście oparte na postkantowskim rozumieniu zaangażowania estetycznego jako ucieleśnionego i relacyjnego sposobu doświadczania świata.Cel badań: Celem pracy jest przeanalizowanie, w jaki sposób nieposłuszne pedagogie łączą się z edukacją estetyczną zorientowaną na doświadczenie, wspierając uczenie się, które ma charakter dynamiczny, partycypacyjny i etyczny. Slam poetycki stanowi tu przykład praktyczny, ukazujący, w jaki sposób takie podejścia pedagogiczne mogą umożliwiać transformacyjne (estetyczne) doświadczenia poprzez nieprzewidywalność, ryzyko i relacyjne zaangażowanie.Stan wiedzy: Koncepcja nieposłusznych pedagogii Atkinsona ujmuje uczenie się jako w dużej mierze nieprzewidywalne zdarzenie, które opiera się preskryptywnym standardom, sprzyjając eksploracji i wrażliwości na zróżnicowane style uczenia się. Edukacja estetyczna zorientowana na doświadczenie przesuwa uwagę z przekazywania wiedzy kulturowej ku zmysłowym i społecznie osadzonym formom zaangażowania. Slam poetycki — zakorzeniony w demokratycznej i performatywnej praktyce — zachęca uczestników do konfrontowania się z niejednoznacznością, wspólnego konstruowania znaczeń oraz wyrażania indywidualności w ramach wspólnego (estetycznego) doświadczeniaPodsumowanie: Artykuł argumentuje, że integracja nieposłusznych pedagogii z edukacją estetyczną zorientowaną na doświadczenie prowadzi do rekontekstualizacji uczenia się jako procesu współtworzonego i antytransmisyjnego. Slam poetycki osadza ten proces w żywym doświadczeniu estetycznym, tworząc przestrzeń, w której uczący się angażują się intelektualnie, estetycznie i etycznie poprzez performans i dialog. Tak ujęta edukacja estetyczna staje się przestrzenią twórczego i etycznego stawania się.

Introduction: Artificial Intelligence (AI) shows significant potential in English Language Teaching (ELT); however, its use presents diverse challenges, highlighting a gap in systematic reviews that have not yet fully synthesised these issues and their associated remedies.Research Aim: Guided by PRISMA guidelines and Okoli’s (2015) four-phase framework, this study critically reviews literature on AI-related risks and associated remedial strategies in ELT, with a focus on higher education contexts.Evidence-based Facts: From an initial corpus of 350 studies, twenty peer-reviewed articles (2023–2024) were selected based on relevance, citation impact, and indexing in high-impact journals. A deductive thematic analysis informed by eleven predefined categories was conducted using reflexive thematic analysis (RTA) principles through MAXQDA 24. The synthesis indicates uneven conceptualisations of AI-related risks across studies. Ethical concerns, particularly academic integrity threats and risks linked to rapid AI adoption, dominate the literature and set the context for other challenges. These are closely followed by technical limitations and pedagogical shifts that involve insufficient digital literacy, teacher readiness, assessment-related constraints, and issues of access and equity. Learner responses vary in motivation, engagement, critical thinking, and emotional factors, although AI is generally associated with increased autonomy and participation. Skill development remains inconsistent across language domains. Proposed remedies cover pedagogical, ethical, technological, and governance dimensions, including training development, but remain largely conceptual with limited evidence of effectiveness.Summary: AI integration in ELT is still formative, characterised by fragmented evidence and limited synthesis of risks and responses. Stronger empirical inquiry and integrated frameworks are required for effective implementation.

Wprowadzenie: Sztuczna inteligencja (AI) wykazuje znaczący potencjał w nauczaniu języka angielskiego jako języka obcego (ELT); jednak jej wykorzystanie wiąże się z różnorodnymi wyzwaniami, co ujawnia lukę w przeglądach systematycznych, które nie zsyntetyzowały jeszcze w pełni tych zagadnień oraz powiązanych z nimi strategii zaradczych.Cel badań: Kierując się wytycznymi PRISMA oraz czteroetapowym modelem Okoliego (2015), niniejsze badanie dokonuje krytycznego przeglądu literatury dotyczącej ryzyk związanych z AI oraz powiązanych strategii zaradczych w ELT, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu szkolnictwa wyższego.Stan wiedzy: Spośród początkowego zbioru 350 badań wybrano dwadzieścia recenzowanych artykułów (2023–2024) na podstawie ich adekwatności, wpływu cytowań oraz indeksowania w czasopismach o wysokim współczynniku wpływu. Zastosowano dedukcyjną analizę tematyczną opartą na jedenastu wcześniej zdefiniowanych kategoriach, wykorzystując zasady refleksyjnej analizy tematycznej (RTA) w programie MAXQDA 24. Synteza wskazuje na nierówne konceptualizacje ryzyk związanych z AI w różnych badaniach. Kwestie etyczne, w szczególności zagrożenia dla integralności akademickiej oraz ryzyka związane z szybkim wdrażaniem AI, dominują w literaturze i wyznaczają kontekst dla innych wyzwań. Następnie pojawiają się ograniczenia techniczne oraz zmiany pedagogiczne obejmujące niewystarczającą kompetencję cyfrową, gotowość nauczycieli oraz ograniczenia w ocenianiu, a także problemy dostępu i równości. Reakcje studentów są zróżnicowane w zakresie motywacji, zaangażowania, krytycznego myślenia i czynników emocjonalnych, choć AI ogólnie wiąże się ze wzrostem autonomii i uczestnictwa. Rozwój umiejętności pozostaje niespójny w różnych obszarach językowych. Proponowane rozwiązania obejmują wymiary pedagogiczne, etyczne, technologiczne i zarządcze, w tym rozwój szkoleń, jednak pozostają one głównie koncepcyjne i mają ograniczone potwierdzenie empiryczne.Podsumowanie: Integracja AI w ELT pozostaje na etapie formacyjnym, charakteryzując się rozproszonymi dowodami i ograniczoną syntezą ryzyk oraz reakcji. Konieczne są silniejsze badania empiryczne oraz zintegrowane ramy wdrażania.

Introduction: By the late twentieth century, research on parenthood had increasingly focused on fatherhood, a shift initiated largely by Lamb (1987). His work explored biological, social, and individual aspects of the paternal role. Despite this growing interest, studies on fathers serving prison sentences remain scarce compared with extensive research on motherhood in isolation and rehabilitation programs for mothers. At the same time, attachment theory, desistance concepts and the Risk, Need and Responsivity, as well as Good Lives Models emphasize the role of family bonds, particularly parent-child relationships, in promoting change, responsibility, and social reintegration.Research Aim: This study aimed to synthesize existing research on fatherhood in prison contexts and to identify key directions, gaps, and future perspectives. A systematic review based on PRISMA standards was used to ensure transparency, reliability, and replicability.Evidence-based Facts: Searches in Google Scholar, Scopus, and ScienceDirect confirmed the lack of earlier systematic reviews on this topic. The final analysis included 27 studies, revealing three central areas: fathers’ functioning in isolation (identity and relationships with children), family and social reintegration after release, and parenting attitudes and practices, which remain least explored. Most works were qualitative and descriptive, with limited assessment of program effectiveness. Nevertheless, they offered valuable theoretical and practical insights, enabling a critical overview of the field.Summary: Findings show the ongoing marginalization of fatherhood compared with motherhood studies, while highlighting the growing importance of engaged fatherhood. Further biographical and applied research is needed to strengthen and evaluate rehabilitation initiatives. The evident gap and the proven impact of father–child bonds on resocialization justify systematic development of this area in theory and practice.

Wprowadzenie: Pod koniec XX wieku w badaniach nad rodzicielstwem nastąpił zwrot ku ojcostwu, zapoczątkowany m.in. przez Michaela Lamba (1987). Analizy obejmowały nie tylko wymiar biologiczny, ale też społeczne i indywidualne aspekty roli ojca. Mimo rozwoju tej tematyki, brakowało badań nad ojcami odbywającymi karę pozbawienia wolności, szczególnie w zestawieniu z licznymi analizami macierzyństwa w izolacji i programami resocjalizacji dla matek. Tymczasem teoria przywiązania, koncepcje desystencji oraz modele Risk–Need–Responsivity i Good Lives Model podkreślają wagę więzi rodzinnych w procesie zmiany, odpowiedzialności i readaptacji.Cele badań: Celem analizy było zebranie badań nad ojcostwem w izolacji penitencjarnej, wskazanie głównych kierunków i luk oraz możliwych perspektyw. Zastosowano systematyczny przegląd według standardów PRISMA, co zapewniło rzetelność i powtarzalność.Stan wiedzy: Wyszukiwania w Google Scholar, Scopus i ScienceDirect potwierdziły brak wcześniejszych systematycznych przeglądów tej problematyki. Do analizy zakwalifikowano 27 publikacji, z których wyłoniły się trzy główne nurty: funkcjonowanie ojców w izolacji (tożsamość, relacje z dziećmi), reintegracja rodzinna i społeczna po odbyciu kary oraz postawy i praktyki wychowawcze, najsłabiej rozpoznane. Dominowały badania jakościowe i opisowe, rzadko oceniające skuteczność programów wsparcia, jednak dostarczyły one cennych wskazówek teoretycznych i praktycznych.Podsumowanie: Analiza ukazała marginalizację ojcostwa wobec badań nad macierzyństwem, a zarazem rosnące znaczenie zaangażowanego rodzicielstwa. Wyniki wskazały na konieczność dalszych badań, w tym biograficznych i aplikacyjnych, które mogłyby wspierać rozwój i ewaluację programów resocjalizacyjnych. Luka badawcza oraz znaczenie więzi ojciec–dziecko jednoznacznie uzasadniają potrzebę pogłębiania tej problematyki w nauce i praktyce.

Introduction: Women with physical disabilities need specialist assistance and support. Access to a measurement instrument that captures the specific needs and experiences of women with physical disabilities will contribute to improving the design and delivery of specialist care and support services tailored to this group. Pregnancy and Motherhood Evaluation Questionnaire by Panuccio et al. (2022) is used to assess the importance of disability for the course of pregnancy and motherhood among women with physical disabilities.  Research Aim: Evaluate the psychometric properties of the Polish version of PMEQ among women with physical disability.  Method: Research was conducted among 101 women with acquired physical disability. The primary structure of the questionnaire is not similar to the original version – the confirmatory factor analysis did not confirm its three-factor structure in the Polish group. On this basis, it was decided to propose the author’s own version of the tool.    Results: The conducted analyses allowed for extracting a 5-factor structure, which explained 58.36% of the variance in the results.  Conclusions: The empirical data obtained indicate satisfactory reliability, stability, and validity of the presented scale.

Wprowadzenie: Kobiety z niepełnosprawnością ruchową wymagają specjalistycznej opieki i wsparcia. Dostęp do narzędzia pomiarowego, które pozwala uchwycić specyficzne potrzeby i doświadczenia kobiet z niepełnosprawnościami fizycznymi, przyczyni się do poprawy projektowania oraz świadczenia specjalistycznych usług opieki i wsparcia dostosowanych do tej grupy. Narzędzie Pregnancy and Motherhood Evaluation Questionnaire (Panuccio i in., 2022) służy do oceny znaczenia niepełnosprawności dla przebiegu ciąży i macierzyństwa wśród kobiet z niepełnosprawnością ruchową. Cel badań: Ocena właściwości psychometrycznych polskiej wersji Kwestionariusza Oceny Ciąży i Macierzyństwa w grupie kobiet z niepełnosprawnością ruchową.Metoda: Badanie zostało przeprowadzone wśród 101 kobiet z wrodzoną i nabytą niepełnosprawnością ruchową. Podstawowa struktura kwestionariusza nie jest zbliżona do wersji oryginalnej – zastosowana konfirmacyjna metoda analizy czynnikowej nie potwierdziła jej trzyczynnikowej struktury w grupie polskiej. Na tej podstawie zdecydowano się zaproponować własną wersję narzędzia. Wyniki: Przeprowadzone analizy pozwoliły na wyodrębnienie 5-czynnikowej struktury wyjaśniającej 58,36% wariancji wyników.Wnioski: Uzyskane dane empiryczne wskazują na satysfakcjonującą rzetelność, stabilność i trafność prezentowanego narzędzia.

Introduction: Ambivalent attitudes towards disability and people with disabilities constitute a complex area of tension between declared affirmation and entrenched prejudices. The coexistence of positive and negative social attitudes is revealed in public discourses and in everyday interpersonal interactions, influencing the way we perceive and treat the Other. Recognizing ambivalence and understanding the significance of its mechanisms is crucial for identifying exclusion processes and, importantly, designing educational activities that foster social sensitivity that leads to inclusion.Research Aim: The aim of the article is to identify and systematize the mechanisms that condition ambivalent attitudes toward the phenomenon of disability, based on an analysis of theoretical approaches and previous empirical research findings. The aim of the study is to analyze and explain the ways in which ambivalence toward disability and persons with disabilities manifests itself in educational practice.Evidence-based Facts: The state of the art regarding ambivalent attitudes indicates that the coexistence of affirmation and prejudice is a common phenomenon, documented in psychological, sociological, and pedagogical literature. Research shows that declared positive attitudes often coexist with hidden or unconscious beliefs that devalue people with disabilities. This phenomenon is driven by such theories as that of ambivalent attitudes, social differentiation, as well as mechanisms of stereotyping, ableism, and infrahumanization. Numerous analyses also confirm that ambivalence is reinforced by cultural narratives, a lack of reliable knowledge, and entrenched models of social differentiation.Summary: Ambivalent attitudes toward disability mask the gap between declared acceptance and entrenched prejudices that influence the upbringing and education processes. Research findings indicate that such attitudes perpetuate stereotypes and hinder creation of an inclusive environment. Understanding and reflecting on these perspectives is crucial for designing pedagogical practices that support the equality and empowerment of students with disabilities, particularly in the context of inclusive educational practices.

Wprowadzenie: Ambiwalentne postawy wobec niepełnosprawności i osób z niepełnosprawnościami stanowią złożony obszar napięć między deklarowaną afirmacją a utrwalonymi uprzedzeniami. Współwystępowanie pozytywnych i negatywnych postaw społecznych ujawnia się w dyskursach publicznych oraz w codziennych interakcjach międzyludzkich, wpływając na sposób postrzegania i traktowania Innego. Rozpoznanie ambiwalencji i zrozumienie znaczenia jej mechanizmów jest kluczowe dla wyjaśniania procesów wykluczania i co ważne projektowania działań edukacyjnych sprzyjających kształtowaniu wrażliwości społecznej, która prowadzi do inkluzji.Cel badań: Celem artykułu jest identyfikacja oraz usystematyzowanie mechanizmów warunkujących ambiwalentne postawy wobec fenomenu niepełnosprawności, dokonane w oparciu o analizę ujęć teoretycznych oraz dotychczasowych wyników badań empirycznych. Celem badań jest analiza oraz wyjaśnienie sposobów przejawiania się ambiwalencji wobec niepełnosprawności i osób z niepełnosprawnościami w praktyce pedagogicznej.Stan wiedzy: Stan wiedzy dotyczący ambiwalentnych postaw wskazuje, że współistnienie afirmacji i uprzedzeń jest zjawiskiem powszechnym i udokumentowanym w literaturze psychologicznej, socjologicznej oraz pedagogicznej. Badania pokazują, że deklarowane pozytywne nastawienie często współwystępuje z ukrytymi lub nieuświadomionymi przekonaniami deprecjonującymi osoby z niepełnosprawnościami. Zjawisko to wyjaśniane jest m.in. poprzez teorię ambiwalentnych postaw, różnicowanie społeczne, mechanizmy stereotypizacji, ableizmu i infrahumanizacji. Liczne analizy potwierdzają również, że ambiwalencja jest wzmacniana przez kulturowe narracje, brak rzetelnej wiedzy oraz utrwalone modele społecznego różnicowania. Podsumowanie: Ambiwalentne postawy wobec niepełnosprawności odsłaniają rozdźwięk między deklarowaną akceptacją a utrwalonymi uprzedzeniami, oddziałującymi na proces wychowania i edukacji. Wyniki badań wskazują, że takie postawy podtrzymują stereotypy i utrudniają tworzenie środowiska sprzyjającego inkluzji. Ich zrozumienie i podjęcie refleksji są kluczowe dla projektowania działań pedagogicznych wspierających równość i podmiotowość uczniów z niepełnosprawnościami, szczególnie w kontekście edukacyjnych praktyk włączających.

Introduction: The increase in migration has made education in multicultural contexts one of the key challenges facing contemporary schools. The presence of a significant number of students with migration experience makes work in culturally diverse environments a daily reality for many teachers. Teachers’ assimilative and pluralistic attitudes toward multiculturalism determine their instructional and educational decisions and shape a climate that is either conducive or detrimental to integrating with migration experience.Research Aim: The aim of this study was to determine the level of assimilative and pluralistic attitudes toward multiculturalism among teachers who work with foreign students, to identify which of these attitudes predominates, and to examine whether the level of these attitudes varies depending on teachers’ demographic characteristics.Method: To identify teachers’ attitudes toward multiculturalism, a modified version of the Multicultural Ideology Scale developed by Berry, Kalin, and Taylor (1977) was employed. The scale is designed to examine attitudes toward cultural diversity in ethnically and culturally diverse societies.Results: The results suggest slight predominance of assimilative attitudes over pluralistic attitudes. No significant demographic differences were identified. Item-level analyses showed strong support for statements emphasising integration and those promoting intercultural awareness.Conclusions: The findings reveal the complexity of teachers’ attitudes toward multiculturalism and highlight the importance of the institutional context for school practice. A slight but statistically significant predominance of assimilative attitudes was identified, alongside a persistently high level of acceptance of pluralistic attitudes. Absence of significant differences between demographic groups and parallel presence of both types of attitudes point to the need for systemic measures aimed at strengthening teachers’ intercultural competences.

Wprowadzenie: Wzrost migracji sprawia, że edukacja w warunkach wielokulturowości staje się jednym z kluczowych wyzwań współczesnej szkoły. Obecność znacznej liczby uczniów z doświadczeniem migracyjnym powoduje, że praca w środowisku zróżnicowanym kulturowo staje się codziennym doświadczeniem wielu nauczycieli. Postawy asymilacyjne oraz pluralistyczne nauczycieli wobec wielokulturowości determinują podejmowane decyzje dydaktyczne i wychowawcze oraz kształtują klimat sprzyjający bądź niesprzyjający integracji uczniów z doświadczeniem migracyjnym.Cel badań: Celem niniejszego badania było określenie poziomu postaw asymilacyjnych i pluralistycznych wobec wielokulturowości wśród nauczycieli pracujących z uczniami cudzoziemskimi, ustalenie, które z nich wykazują przewagę oraz sprawdzenie, czy poziom badanych postaw różnicuje się w zależności od cech demograficznych nauczycieli.Metoda: Do określenia postaw nauczycieli wobec wielokulturowości zastosowano zmodyfikowaną wersję Skali Ideologii Wielokulturowej (Multicultural Ideology Scale) autorstwa Berry’ego, Kalina i Taylora (1977), służącej do badania postaw wobec różnorodności kulturowej w społeczeństwach zróżnicowanych etnicznie i kulturowo.Wyniki: Stwierdzono niewielką przewagę postaw asymilacyjnych nad pluralistycznymi. Natomiast nie stwierdzono istotnych różnic w zakresie postaw związanych z cechami demograficznymi badanych. Analiza szczegółowa wskazała wysokie poparcie zarówno dla twierdzeń asymilacyjnych dotyczących integracji, jak i pluralistycznych akcentujących edukację międzykulturową.Wnioski: Wyniki badania pokazują złożoność postaw nauczycieli wobec wielokulturowości oraz znaczenie kontekstu instytucjonalnego dla pracy szkolnej. Zidentyfikowano niewielką, lecz statystycznie istotną przewagę postaw asymilacyjnych, przy jednoczesnym utrzymywaniu się wysokiego poziomu akceptacji dla postaw pluralistycznych. Brak istotnych różnic między grupami demograficznymi oraz równoległe funkcjonowanie obu typów postaw wskazują na konieczność podejmowania systemowych działań ukierunkowanych na wzmacnianie kompetencji międzykulturowych nauczycieli.

Introduction: The well‑being of special educators is a key factor that influences the quality of their work and the effectiveness of the support provided to learners with special educational needs. One psychological resource that may promote well‑being is passion, conceptualised in two forms: harmonious and obsessive. However, there is still a lack of research that would examine how passion relates to the well‑being of special educators and which additional factors may shape this relationship.Research Aim: The aim of the study was to determine the association between harmonious and obsessive passion and well‑being among special educators, and to examine whether perceived occupational stress moderates these relationships.Method: The study was conducted with the use of a cross‑sectional design and included 277 special educators working in mainstream and special schools. Data were collected using standardised instruments: the Psychological Well‑Being Questionnaire, the Passion Scale, and the Perceived Occupational Stress Questionnaire. Associations between the variables were examined through correlation analyses and moderation analyses (PROCESS macro, model 1).Results: Correlational analyses showed that harmonious passion was significantly and positively associated with well‑being among special educators, regardless of their workplace setting, whereas no significant correlations were found between obsessive passion and well‑being. The moderation analysis revealed that occupational stress moderated the relationship between harmonious passion and well‑being, but this effect occurred only among special educators working in mainstream schools. The positive association between harmonious passion and well‑being was present only among individuals who reported low levels of perceived occupational stress.Conclusions: The findings highlight the importance of fostering harmonious passion and reducing occupational stress to strengthen the psychological well‑being of special educators, particularly those who work in mainstream educational settings.

Wprowadzenie: Dobrostan pedagogów specjalnych stanowi kluczowy czynnik wpływający na jakość ich pracy oraz efektywność wsparcia udzielanego uczniom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Jednym z psychologicznych zasobów mogących sprzyjać dobrostanowi jest pasja, ujmowana w dwóch formach: pasji harmonijnej i obsesyjnej. Wciąż jednak brakuje badań wyjaśniających, w jaki sposób pasja wiąże się z dobrostanem pedagogów specjalnych oraz jakie czynniki mogą dodatkowo oddziaływać na tę relację.Cel badań: Określenie związku między pasją harmonijną i obsesyjną a dobrostanem u pedagogów specjalnych oraz sprawdzenie, czy postrzegany stres zawodowy pełni funkcję moderatora tych zależności.Metoda badań: Badanie zrealizowano w schemacie przekrojowym, obejmując 277 pedagogów specjalnych pracujących w szkołach ogólnodostępnych i specjalnych. Dane zebrano za pomocą standaryzowanych narzędzi: Kwestionariusza Dobrostanu Psychologicznego, Skali Pasji oraz Kwestionariusza Postrzeganego Stresu Zawodowego. Zależności między zmiennymi analizowano z wykorzystaniem korelacji oraz analiz moderacji (makro PROCESS, model 1).Wyniki: Analizy korelacyjne wykazały, że pasja harmonijna była istotnie i pozytywnie związana z dobrostanem u pedagogów specjalnych (niezależnie od ich miejsca pracy), istotnych korelacji nie stwierdzono natomiast między pasją obsesyjną a dobrostanem. Analiza moderacji ujawniła, że stres zawodowy moderował związek między pasją harmonijną a dobrostanem, lecz efekt ten wystąpił wyłącznie w grupie pedagogów specjalnych pracujących w szkołach ogólnodostępnych. W tej grupie badanych pozytywna relacja między pasją harmonijną a psychologicznym dobrostanem utrzymywała się jedynie u osób z niskim poziomem postrzeganego stresu zawodowego.Wnioski: Wyniki ujawniają znaczenie wspierania pasji harmonijnej oraz redukowania stresu zawodowego w celu wzmacniania psychologicznego dobrostanu u pedagogów specjalnych, szczególnie pracujących w szkołach ogólnodostępnych.

Introduction: School violence represents a complex social and public health problem with serious consequences for students, families, and society. Schools, and particularly teachers, play a central role in creating and maintaining safe, inclusive, and high-quality learning environments. Addressing aggressive and disruptive behaviour effectively requires teachers to possess appropriate professional competencies and a strong sense of self-efficacy that support positive outcomes.Research Aim: The aim of this qualitative research was to explore teachers’ perceptions of their self-efficacy in addressing school violence and incidents of aggressive or disruptive behaviour.Method: Twenty primary education teachers working in Thessaloniki, Greece, participated in semi-structured interviews. The research focused on teachers’ perceived roles, strategies employed, challenges faced, and solutions proposed to enhance effectiveness in promoting safe school environments. Data were analysed using thematic analysis.Results: Teachers perceived their role as crucial and emphasized self-efficacy as a key factor contributing to positive outcomes. Empathy, positive teacher-student relationships, gender equality, trust, and professional experience enhanced effectiveness. Strategies included socioemotional learning, democratic classroom practices, dialogue, proactive pedagogical interventions, and collaboration with parents and school leadership. Challenges involved varying levels of self-efficacy, classroom intolerance, limited cooperation, and curriculum gaps. Participants stressed the need for specialized professional development, improved school-family communication, school-based interventions, and collaboration with psychologists and social workers.Conclusions: The findings highlight teachers’ pivotal role in fostering safe, inclusive, and democratic learning environments, with important implications for educational policy, professional development, and pedagogical practice.

Wprowadzenie: Przemoc szkolna stanowi złożony problem społeczny oraz zdrowia publicznego, który niesie ze sobą poważne konsekwencje dla uczniów, rodzin oraz całego społeczeństwa. Szkoły, a w szczególności nauczyciele, odgrywają kluczową rolę w tworzeniu i utrzymywaniu bezpiecznego, włączającego oraz wysokiej jakości środowiska uczenia się. Skuteczne reagowanie na zachowania agresywne i destrukcyjne wymaga od nauczycieli posiadania odpowiednich kompetencji zawodowych oraz silnego poczucia własnej skuteczności, które sprzyja osiąganiu pozytywnych rezultatów edukacyjnych i wychowawczych.Cel badań: Celem niniejszego badania jakościowego było zbadanie postrzegania przez nauczycieli własnej skuteczności w radzeniu sobie z przemocą szkolną oraz incydentami zachowań agresywnych lub destrukcyjnych w środowisku szkolnym.Metoda: Dwudziestu nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej pracujących w Salonikach w Grecji wzięło udział w półustrukturyzowanych wywiadach. Badanie koncentrowało się na postrzeganych przez nauczycieli rolach, stosowanych strategiach, napotykanych wyzwaniach oraz proponowanych rozwiązaniach mających na celu zwiększenie skuteczności w promowaniu bezpiecznego środowiska szkolnego. Dane zostały przeanalizowane z wykorzystaniem analizy tematycznej.Wyniki: Nauczyciele postrzegali swoją rolę jako kluczową i podkreślali znaczenie poczucia własnej skuteczności dla osiągania pozytywnych rezultatów. Empatia, pozytywne relacje nauczyciel–uczeń, równość płci, zaufanie oraz doświadczenie zawodowe wzmacniały efektywność działań. Strategie obejmowały edukację społeczno-emocjonalną, demokratyczne praktyki klasowe, dialog, proaktywne interwencje pedagogiczne oraz współpracę z rodzicami i dyrekcją szkoły. Wyzwania dotyczyły zróżnicowanego poziomu skuteczności, nietolerancji w klasie, ograniczonej współpracy oraz luk programowych. Uczestnicy podkreślali potrzebę specjalistycznego doskonalenia zawodowego, poprawy komunikacji szkoła–rodzina, interwencji szkolnych oraz współpracy z psychologami i pracownikami socjalnymi.Wnioski: Wyniki badania podkreślają kluczową rolę nauczycieli w tworzeniu bezpiecznych, włączających i demokratycznych środowisk uczenia się oraz wskazują na istotne implikacje dla polityki edukacyjnej, rozwoju zawodowego i praktyki pedagogicznej.

Introduction: The physical space of a school, understood as a visible dimension of organisational culture, contributes to the learning environment. One of its important, yet often marginalised components is colour (the colours of walls, furnishings, and teaching materials), which can influence stimulation, mood, and cognitive processes.Research Aim: The aim of this article is to review and synthesise the results of empirical research on the impact of colours (warm and cold, with varying saturation and brightness) on emotional, social, and cognitive functioning of students, as well as to indicate implications for conscious management of educational space.Evidence-based Facts: The collected research shows that colour can modify attention, memory, and task performance, but the effects depend on the context (task type and difficulty, colour parameters, lighting) and the characteristics of the subjects (age, gender, individual reactivity, and preferences). In many studies, cool shades (especially blue and green) were associated with calmness, improved well-being, and support for longer concentration, while warm colours (e.g., reds and yellows) were more often associated with increased arousal and better performance on simple and detail-oriented tasks. At the same time, the results are not always consistent, and some studies have methodological limitations (e.g., small samples, lack of control groups).Summary: Colour schemes should be treated as a tool for designing the learning environment and an element of shaping school culture. The choice of colours should be consistent with teaching objectives and student needs, and design decisions should be based on evidence and supplemented by further, well-controlled research.

Wprowadzenie: Przestrzeń fizyczna szkoły, rozumiana jako widoczny wymiar kultury organizacyjnej, współtworzy warunki uczenia się. Jednym z jej istotnych, a często marginalizowanych komponentów jest kolorystyka (barwy ścian, wyposażenia i materiałów dydaktycznych), która może wpływać na pobudzenie, nastrój oraz przebieg procesów poznawczych.Cel badań: Celem artykułu jest przegląd i syntetyczne uporządkowanie wyników badań empirycznych dotyczących wpływu barw (ciepłych i zimnych, o zróżnicowanym nasyceniu i jasności) na funkcjonowanie emocjonalne, społeczne i poznawcze uczniów, a także wskazanie implikacji dla świadomego zarządzania przestrzenią edukacyjną.Stan wiedzy: Zebrane badania pokazują, że kolor może modyfikować uwagę, pamięć i jakość wykonania zadań, jednak efekty zależą od kontekstu (rodzaj i trudność zadania, parametry barwy, oświetlenie) oraz cech badanych (wiek, płeć, indywidualna reaktywność i preferencje). W wielu pracach chłodne odcienie (zwłaszcza niebieskie i zielone) wiązano z wyciszeniem, lepszym samopoczuciem i wsparciem dłuższej koncentracji, natomiast barwy ciepłe (np. czerwienie i żółcie) częściej łączono ze wzrostem pobudzenia oraz lepszym wykonaniem zadań prostych i zorientowanych na szczegóły. Jednocześnie wyniki nie zawsze są spójne, a część badań ma ograniczenia metodologiczne (np. małe próby, brak grup kontrolnych).Podsumowanie: Kolorystykę warto traktować jako narzędzie projektowania środowiska uczenia się i element kształtowania kultury szkoły. Dobór barw powinien być spójny z celami dydaktycznymi i potrzebami uczniów, a decyzje projektowe warto opierać na dowodach oraz uzupełniać dalszymi, dobrze kontrolowanymi badaniami.

Introduction: The article addresses mental health of children and adolescents, which constitutes a key element of social and educational development. Contemporary challenges – such as academic pressure, difficulties in peer relationships, and the influence of digital media – contribute to the intensification of mental health crises, which calls for particular attention from the education system and social policy.Research Aim: The aim of the article was to analyse mental health problems among young people in Poland, identify their scale and risk factors, and draw conclusions regarding possible systemic and educational solutions. An attempt was made to answer the following questions: how do school, family, and the peer environment influence students’ mental health and well-being, and what systemic and educational measures can support young people in coping with mental health crises?Evidence-based Facts: The analysis is based on the literature on students’ mental health and well-being, as well as research reports such as Rozmawiaj z Klasą [Talk to Your Classmates] (Fundacja Szkoła z Klasą, 2022), Młode Głowy [Young Minds] (Fundacja UNAWEZA, 2023), and reports of the Children and Youth Council of the Republic of Poland (2023). The findings indicate low level of students’ self-esteem, sense of loneliness, lack of trust in teachers, as well as insufficient parental involvement. The studies show that a school system burdened with bureaucracy and an extensive core curriculum often does not foster relationship-building and can be a source of additional stress. The reports emphasize the need for psychoeducational interventions.Summary: Students’ mental health requires priority treatment. Key actions include development of psychoeducation, increased accessibility of psychological support, strengthening teachers’ competencies, and greater parental involvement. Further research on the well-being of the youngest groups – preschool and early primary school children, which have so far been rarely addressed – is also essential.

Wprowadzenie: W artykule podjęto tematykę zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, które stanowi kluczowy element rozwoju społecznego i edukacyjnego. Współczesne wyzwania, a więc presja szkolna, trudności w relacjach rówieśniczych oraz oddziaływanie mediów cyfrowych sprzyjają nasilaniu kryzysów psychicznych, co wymaga szczególnej uwagi ze strony systemu edukacji i polityki społecznej.Cel badań: Celem artykułu była analiza problemów psychicznych młodych osób w Polsce, identyfikacja ich skali oraz czynników ryzyka, a także wyciągnięcie wniosków dotyczących możliwych rozwiązań systemowych i edukacyjnych. Podjęto próbę odpowiedzi na pytania: w jaki sposób szkoła, rodzina i środowisko rówieśnicze wpływają na kondycję psychiczną uczniów i ich dobrostan oraz jakie działania systemowe i edukacyjne mogą wspierać młodych ludzi w radzeniu sobie z kryzysami?Stan wiedzy: Podstawą analizy jest literatura dotycząca zdrowia psychicznego i dobrostanu uczniów, a także raporty badawcze: Rozmawiaj z Klasą (Fundacja Szkoła z Klasą, 2022), Młode Głowy (Fundacja UNAWEZA, 2023) oraz Rady Dzieci i Młodzieży RP (2023). Wnioski wskazują na niski poziom samooceny uczniów, poczucie osamotnienia, brak zaufania do nauczycieli, a także niewystarczające zainteresowanie rodziców. Badania dowodzą, że szkoła przeciążona biurokracją i podstawą programową często nie sprzyja budowaniu relacji i bywa źródłem dodatkowego stresu. Raporty podkreślają potrzebę działań psychoedukacyjnych.Podsumowanie: Zdrowie psychiczne uczniów wymaga traktowania priorytetowego. Kluczowe działania to: rozwój psychoedukacji, zwiększenie dostępności pomocy psychologicznej, wzmacnianie kompetencji nauczycieli oraz większe zaangażowanie rodziców. Niezbędne są również dalsze badania nad dobrostanem najmłodszych grup przedszkolnej i wczesnoszkolnej, dotąd rzadko uwzględnianych.

Introduction: The executive aspects of the Self, as a system responsible for self-control, behavior regulation and effective achievement of goals, may serve as predictors of self-esteem, because the effectiveness of self-regulatory processes fosters the experience of efficacy, competence and congruence between behavior and internal standards, which in turn strengthens global self-evaluation.Research Aim: The aim of the study was to determine the relationships between youth self-esteem and selected psychological resources and such dispositions that determine the executive aspects of the Self as: basic hope, personal competence, coping strategies, and social adjustment.Method: The study included 590 pupils of Youth Educational Centres and Youth Sociotherapy Centres, and pupils of secondary schools aged 13-18.             Results: Conducted analyses show the predictive role of personal competence (the dimension of strength), coping (active, emotion-focused, and coping humor), basic hope (the dimension of belief in the benevolence of the world), and social adaptation in shaping the self-esteem of young people.Conclusions: The research provides important data on the mechanisms of self-image development during adolescence. The conclusions can be used to construct preventive programs and educational, rehabilitation, and therapeutic impacts in the field of making young people's self-esteem more positive and realistic.

Wprowadzenie: Wykonawcze aspekty „Ja” jako system odpowiedzialny za samokontrolę, regulację zachowania i skuteczną realizację celów, mogą pełnić funkcję predyktorów samooceny, ponieważ efektywność procesów samoregulacyjnych sprzyja doświadczaniu sprawstwa, kompetencji i zgodności działania z własnymi standardami, co wtórnie wzmacnia globalną ocenę siebie.            Cel badań: Celem badań było sprawdzenie związków samooceny młodzieży z wybranymi zasobami i dyspozycjami psychologicznymi określającymi wykonawcze aspekty Ja, takimi jak: nadzieja podstawowa, kompetencja osobista, różne sposoby radzenia sobie oraz społeczne przystosowanie.Metoda badań: Badaniami objęto 590 wychowanków Młodzieżowych Ośrodków Wychowawczych i Młodzieżowych Ośrodków Socjoterapii oraz uczniów ogólnodostępnych szkół ponadpodstawowych w wieku 13-18 lat.Wyniki: Przeprowadzone analizy wykazały predykcyjną rolę kompetencji osobistej (wymiar siła), radzenia sobie (aktywnego, skoncentrowanego na emocjach i za pomocą humoru), nadziei podstawowej (wymiar przekonanie o przychylności świata) oraz społecznego przystosowania w kształtowaniu samooceny młodzieży.Wnioski: Badania dostarczają ważnych danych na temat mechanizmów rozwoju obrazu siebie w okresie adolescencji. Wnioski mogą posłużyć do konstruowania programów profilaktycznych oraz oddziaływań wychowawczych, resocjalizacyjnych i terapeutycznych w zakresie wzmacniania i urealniania samooceny młodzieży.

Introduction: The modern educational landscape is saturated with excessive amounts of information, which contributes to the phenomenon of educational information overload. An individual's susceptibility to this phenomenon may be influenced by various personal factors, including the level of cognitive abilities.Research Aim: The aim of this study was to determine the relationship between students' cognitive abilities and their tendency to experience educational information overload in three dimensions: cognitive, affective, and decision-making.Method: The study involved 637 participants from different educational stages (primary school, secondary school, and university). The Raven’s Progressive Matrices Test was used to measure cognitive abilities and a proprietary Educational Information Overload Scale (SEPI) was applied to assess overload intensity in the three dimensions. Data were analyzed using the Chi-square test, Cramér’s V coefficient, and Pearson’s C correlation.Results: Statistical analysis results indicate a significant relationship between cognitive ability levels and susceptibility to information overload (p < 0.01). People with higher cognitive abilities were less likely to experience high levels of emotional and decision-making overload, but this relationship was not revealed in the cognitive dimension. Cognitive abilities can act as a filter, enabling effective selection and processing of information.Conclusions: Above-average cognitive abilities may serve as a protective buffer against the negative effects of information excess in educational environments. High intellectual efficiency can support effective functioning in conditions of “infomass,” and there may also be a tendency to reduce the risk of educational information overload syndrome.

Wprowadzenie: Współczesna rzeczywistość edukacyjna obfituje w nadmiar informacji, co sprzyja występowaniu zjawiska edukacyjnego przeciążenia informacyjnego. Na poziom podatności jednostki na to zjawisko wpływać mogą różne czynniki indywidualne, w tym poziom zdolności poznawczych.Cel badań: Celem niniejszego badania było określenie związku między poziomem zdolności poznawczych uczniów i studentów a ich skłonnością do doświadczania edukacyjnego przeciążenia informacyjnego w trzech wymiarach: poznawczym, afektywnym i decyzyjnym.Metoda badań: W badaniu wzięło udział 637 osób z różnych etapów edukacyjnych (szkoła podstawowa, szkoła średnia, szkoła wyższa). Zastosowano Test Matryc Ravena do pomiaru zdolności poznawczych oraz autorską Skalę Edukacyjnego Przeciążenia Informacyjnego (SEPI), umożliwiającą ocenę nasilenia przeciążenia w trzech wymiarach. Dane analizowano przy użyciu testu Chi², współczynnika V Cramera oraz korelacji Pearsona C.Wyniki: Wyniki analizy statystycznej wskazują na istotny związek pomiędzy poziomami zdolności poznawczych a skłonnością do przeciążenia informacyjnego (p < 0,01). Osoby o wyższych zdolnościach poznawczych rzadziej doświadczały wysokiego poziomu przeciążenia w wymiarze emocjonalnym i decyzyjnym, lecz ta zależność nie została ujawniona w wymiarze poznawczym. Zdolności poznawcze mogą pełnić funkcję filtra, umożliwiającego skuteczną selekcję i przetwarzanie informacji.Wnioski: Ponadprzeciętne zdolności poznawcze mogą pełnić rolę bufora ochronnego przed negatywnym wpływem nadmiaru informacji w środowisku edukacyjnym. Wysoka sprawność intelektualna może wspierać efektywne funkcjonowanie w warunkach „infomasy”, a także może pojawiać się tendencję do ograniczania ryzyka wystąpienia syndromu edukacyjnego przeciążenia informacyjnego.

Introduction: This paper examines how educational context, social relationships, and teaching methods influence preschool children's daily use of a second language.Research Aim: The systematic review aims to confirm the theory that an experiential and motor approach is fundamental in second language acquisition.Evidence-based Facts: After a thorough bibliographic search, fifteen articles were carefully analyzed that show how learning through bodily and multisensory experiences is beneficial for children.Summary: The examined studies recognize the effectiveness of learning through multisensory bodily experience and movement. Among the various educational contexts, the Montessori learning environment is suitable for an early approach to second language acquisition.

Wprowadzenie: Niniejszy artykuł skupia się na roli drugiego języka w codziennym życiu dzieci w wieku przedszkolnym oraz na wpływie, jaki wywierają na niego kontekst edukacyjny, relacje społeczne i różne metody nauczania.Cel badań: Systematyczny przegląd ma na celu potwierdzenie teorii, zgodnie z którą podejście oparte na doświadczeniu i motoryce ma fundamentalne znaczenie w przyswajaniu drugiego języka.Stan wiedzy: Po dokładnym przeszukaniu literatury przedmiotu przeanalizowano piętnaście artykułów, które pokazują, jak korzystne dla dzieci jest uczenie się poprzez doświadczenia fizyczne i wielozmysłowe.Podsumowanie: Badania potwierdzają skuteczność uczenia się poprzez wielozmysłowe doświadczenia cielesne i ruch. Spośród różnych kontekstów edukacyjnych środowisko edukacyjne Montessori nadaje się do wczesnego podejścia do przyswajania drugiego języka.

Introduction: Research on adult children, caregivers for their ageing parents, demonstrates an intricate character of their life situation. Long-term care, especially for a sick parent lacks systematic and institutional support and creates numerous challenges related to one’s family life as well as occupational and social roles.Research Aim: Two research objectives were adopted: the first is to examine and determine the level of life satisfaction among adult children caring for their elderly and/or ill parents, and the second is to identify the relationships between the level of life satisfaction and selected sociodemographic variables.Method: The study was conducted with the help of a diagnostic survey using a standardised research tool, that is the Satisfaction with Life Scale (the SWLS), and a questionnaire designed by the authors.Results: Satisfaction with life among carers for their parents was rather low. The statistical analysis did not prove any significant correlation between the carer’s age, gender, education, or duration of the care provided and their life satisfaction. However, significant differences were determined depending on the place of residence, professional activity of the carer, their self-assessment of health, or the amount of time devoted to caregiving.Conclusions: There is an urgent need to create a diverse network of support for informal carers. It is recommended to create and promote dedicated applications and online platforms helping to provide care, and to strengthen hybrid and formal care offered by the state (including dissemination of information about availability of such forms of support). It is also important to provide help, both psychological and medical, to individual carers.

Wprowadzenie: Badania naukowe nad dorosłymi dziećmi pełniącymi rolę opiekunów nieformalnych wobec starzejących się rodziców ujawniają złożony charakter ich sytuacji życiowej. Długotrwała opieka zwłaszcza nad chorym rodzicem pozbawiona systematycznego i instytucjonalnego wsparcia, wiąże się z licznymi wyzwaniami zarówno rodzinnymi, zawodowymi, jak i społecznymi.Cel badań: Przyjęto dwa cele badawcze: pierwszym jest zbadanie i określenie poziomu satysfakcji z życia dorosłych dzieci opiekujących się starszymi i/lub chorymi rodzicami, a drugim jest ustalenie zależności pomiędzy poziomem satysfakcji a wybranymi zmiennymi socjodemograficznymi.Metoda badań: Badania przeprowadzono za pomocą sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem standaryzowanego narzędzia badawczego - Skali Satysfakcji z Życia (SWLS), oraz kwestionariusza własnej konstrukcji.Wyniki: Satysfakcja z życia wśród opiekunów rodziców kształtowała się na dość niskim poziomie. Analiza statystyczna nie wykazała istotnej korelacji pomiędzy wiekiem, płcią, poziomem wykształcenia, długością sprawowanej opieki. Wykazano natomiast istotne różnice w satysfakcji z życia osób opiekujących się rodzicami w zależności od miejsca zamieszkania, aktywności zawodowej opiekuna, jego samooceny stanu zdrowia czy czasu sprawowanej opieki.Wnioski: Istnieje pilna potrzeba tworzenia zróżnicowanej sieci wsparcia dla opiekunów nieformalnych. Promowanie specjalnych aplikacji i platform internetowych pomagających w realizowaniu opieki oraz wzmocnienie opieki hybrydowej i formalnej ze strony państwa (w tym także rozpowszechnianie informacji o istnieniu takich form wsparcia). Ważna jest również pomoc indywidualna –w tym psychologiczna oraz medyczna dla opiekunów. 

Introduction: Non-formal education of older adults in Poland is characterized by a high diversity of programs, institutions, methods, and forms of instruction. Absence of coherent standards and a unified vision means that the didactic approaches in this field require in-depth analysis and systematization.Research Aim: The study aimed to identify dominant concepts and didactic models employed by educators working with older adults and to determine which approaches guide their decisions when designing and delivering classes.Method: The grounded theory methodology was applied. A total of 17 interviews were conducted with instructors representing cultural and social institutions engaged in supporting and activating older adults.Results: The analysis revealed heterogeneity in didactic practices. Two dominant orientations were identified: modernist approaches, focused on adaptation and development of practical skills, and humanistic approaches, supporting social integration, personal development, and self-actualization. Elements of recreational and culture-forming activities were also observed. Two distinct teaching styles emerged: a structural style, based on instruction, and a more flexible style, encouraging active participation. In practice, educators combined both, creating hybrid configurations. Instructors positioned themselves along a continuum between expert and facilitator roles, negotiating their position vis-à-vis the group. Conclusions: The developed typology organizes the ways in which senior education is conceptualized and points to directions for further research on optimizing non-formal education and developing consistent guidelines for educational practice.

Wprowadzenie: Edukacja pozaformalna osób starszych w Polsce charakteryzuje się dużą różnorodnością oferty, instytucji, metod i form pracy. Brak spójnych standardów i jednolitej wizji sprawia, że podejścia dydaktyczne w tym obszarze wymagają pogłębionej analizy i systematyzacji.Cel badań: Celem badania było zidentyfikowanie dominujących koncepcji i modeli dydaktycznych stosowanych przez edukatorów pracujących z seniorami oraz określenie, jakie podejścia kierują ich decyzjami przy projektowaniu i prowadzeniu zajęć.Metoda badań: Zastosowano metodologię teorii ugruntowanej. Przeprowadzono 17 wywiadów z instruktorami reprezentującymi instytucje kulturalne i społeczne zajmujące się wsparciem oraz aktywizacją seniorów.Wyniki: Analiza ukazała heterogeniczność praktyk dydaktycznych. Zidentyfikowano dwa dominujące nurty: podejścia modernistyczne, ukierunkowane na adaptację i rozwój umiejętności praktycznych oraz podejścia humanistyczne, wspierające integrację społeczną, rozwój osobisty i samorealizację. Ujawniono także obecność elementów rekreacyjnych i kulturotwórczych. Wyłoniły się dwa style pracy: strukturalny, oparty na instruktażu oraz bardziej elastyczny, sprzyjający aktywnemu uczestnictwu; w praktyce edukatorzy łączyli oba podejścia, tworząc konfiguracje hybrydowe. Instruktorzy lokowali się między rolą eksperta a facylitatora, negocjując swoją pozycję wobec grupy.Wnioski: Opracowana typologia porządkuje sposoby rozumienia edukacji seniorów i wskazuje kierunki dalszych badań nad optymalizacją edukacji pozaformalnej oraz tworzeniem spójnych wytycznych dla praktyki edukacyjnej.

Introduction: Language education plays a pivotal role in the process of active ageing, serving as an effective tool for social integration and a means of counteracting social exclusion of older adults. Foreign language learning not only stimulates cognitive engagement but also strengthens seniors’ social capital by fostering interpersonal relationships, promoting self-development, and enabling meaningful participation in community life.Research Aim: The aim of this study is to explore older adults' experiences of language learning – particularly English – in non-formal settings, focusing on how participation in language courses influences their social inclusion, development of interpersonal relationships, and active engagement in society.Method: Data were collected through focus group interviews with 25 older adults attending English language courses at Universities of the Third Age in Kielce and Warsaw. The study employed reflexive thematic analysis to investigate participants’ motivations, experiences, and perceptions of language learning in later life.Results: The findings reveal that older learners are primarily motivated by the desire for social interaction, meaningful leisure, and self-expression. Language learning is perceived as a socially enriching experience that enhances confidence, reduces isolation, and fosters a sense of belonging within peer groups. A classroom is described not only as a place of learning but as a safe social space that supports emotional well-being and community engagement.Conclusions: In the context of demographic change and ongoing age-related social challenges, language education emerges as a powerful instrument for promoting social participation, relational well-being, and psychological resilience among older adults. These findings underscore the importance of recognising the social dimensions of later-life language learning as integral to holistic approaches to active ageing.

Wprowadzenie: Edukacja językowa odgrywa kluczową rolę w procesie aktywnego starzenia się, stanowiąc skuteczne narzędzie integracji społecznej i przeciwdziałania wykluczeniu osób starszych. Nauka języka obcego nie tylko stymuluje aktywność poznawczą, ale przede wszystkim wzmacnia kapitał społeczny seniorów poprzez budowanie relacji międzyludzkich, wspieranie rozwoju osobistego oraz umożliwienie znaczącego uczestnictwa w życiu społecznym.Cel badania: Celem niniejszego badania jest zbadanie doświadczeń osób starszych związanych z nauką języków obcych — w szczególności angielskiego — w nieformalnych formach edukacji, ze szczególnym uwzględnieniem tego, jak udział w kursach językowych wpływa na ich integrację społeczną, rozwój relacji interpersonalnych oraz aktywne uczestnictwo w życiu społecznym.Metoda badań: Dane zebrano za pomocą wywiadów fokusowych z 25 osobami starszymi uczęszczającymi na kursy języka angielskiego na Uniwersytetach Trzeciego Wieku w Kielcach i Warszawie. Do analizy motywacji, doświadczeń i postrzegania nauki języka w późniejszym wieku zastosowano refleksyjną analizę tematyczną.Wyniki: Wypowiedzi uczestników wskazują, że głównym czynnikiem motywującym do nauki języka obcego była potrzeba interakcji społecznej, wartościowe spędzanie czasu wolnego oraz chęć wyrażania siebie. Uczestnicy postrzegali naukę języka jako doświadczenie wzbogacające społecznie, zwiększające pewność siebie, zmniejszające poczucie izolacji i wzmacniające poczucie przynależności do grupy rówieśniczej. Klasa językowa została określona nie tylko jako miejsce nauki, lecz również jako bezpieczna przestrzeń społeczna, sprzyjająca dobrostanowi emocjonalnemu i zaangażowaniu we wspólnotę.Wnioski: W kontekście zmian demograficznych i wyzwań związanych z wiekiem, edukacja językowa jawi się jako skuteczne narzędzie wspierania uczestnictwa społecznego, relacyjnego dobrostanu i odporności psychicznej osób starszych. Wyniki badania podkreślają konieczność dostrzegania społecznego wymiaru edukacji językowej jako istotnego elementu holistycznych strategii wspierających aktywne starzenie się.

Introduction: Traumatic events may become central to an individual’s identity and life narrative. The Centrality of Event Scale (CES), originally developed by Berntsen and Rubin (2006), is widely employed to assess this phenomenon.Research Aim: To evaluate the psychometric properties of the Polish version of the CES among individuals with spinal cord injury.Method: Two versions of the scale were examined: the original CES-20, comprising three subscales, and the shortened CES-7, which provides a general measure of event centrality. Psychometric analyses included assessments of dimensionality, reliability, and validity.Results: The findings indicated that only the Polish CES-7-SCI demonstrated satisfactory psychometric indicators. The short version revealed a unidimensional structure, high internal consistency (Cronbach’s α = .87), and evidence of validity.Conclusions: The Polish CES-7-SCI is a reliable and valid instrument for measuring traumatic event centrality in individuals with spinal cord injury, whereas the CES-20 did not meet psychometric standards in this sample.

Wprowadzenie: Traumatyczne wydarzenia mogą stać się centralnym elementem tożsamości jednostki oraz narracji jej życia. Skala Centralności Zdarzenia (SCZ), opracowana przez Berntsen i Rubina (2006), jest szeroko stosowanym narzędziem do oceny tego zjawiska.Cel badania: Ocena właściwości psychometrycznych polskiej wersji Skali Centralności Zdarzenia w grupie osób z urazem rdzenia kręgowego.Metoda: Analizie poddano dwie wersje skali: oryginalną SCZ-20, obejmującą trzy podskale oraz skróconą SCZ-7, która dostarcza ogólnego wskaźnika centralności zdarzenia. Badanie obejmowało ocenę struktury czynnikowej, rzetelności oraz trafności narzędzia, z wykorzystaniem analizy czynnikowej eksploracyjnej i konfirmacyjnej, a także współczynników rzetelności oraz korelacji.Wyniki: Uzyskane wyniki wskazują, że jedynie polska wersja SCZ-7 charakteryzuje się satysfakcjonującymi wskaźnikami psychometrycznymi. Skrócona wersja SCZ wykazała jednowymiarową strukturę, wysoką spójność wewnętrzną (α Cronbacha = .87) oraz potwierdzoną trafność.Wnioski: Polska wersja SCZ-7 jest rzetelnym i trafnym narzędziem do pomiaru centralności traumatycznego zdarzenia u osób z urazem rdzenia kręgowego, podczas gdy SCZ-20 nie spełniła wymogów psychometrycznych w tej próbie.

Introduction: Challenging behaviors are not a common phenomenon only in groups of children with developmental disorders. They also pertain to children within the normal developmental range. Due to the nature of the problem and its occurrence, it seems crucial to understand challenging behaviors that may pose a threat to the children themselves and their surroundings. Research Aim: The aim of the research was to show any differences in the level of challenging behaviors in a group of developmentally normal children and in a group of children with autism spectrum disorders, as well as to determine the differences in their severity. Method: The research procedure utilized the observation method. The study involved 77 children from public elementary schools, public kindergartens, a non-public special kindergarten, and non-public kindergartens in the Podkarpackie Voivodeship. To measure challenging behaviors, the BPI-S – The Behavior Problems Inventory for Individuals with Intellectual Disabilities – Short Form, authored by Rojahn (development of the Polish version of the questionnaire: Lew-Koralewicz and Łaba-Hornecka) was used. The BPI-S questionnaire was completed by teachers; children's participation in the study was indirect. Results: A significant difference between the examined groups occurred in the area of stereotyped behaviors. No statistically significant difference was noted in the area of self-injurious behaviors and aggressive/destructive behaviors. In the group of typically developing children, aggressive/destructive behaviors were of moderate intensity. Meanwhile, in children with autism spectrum disorders, the same behaviors were characterized by low intensity. Conversely, the intensity of self-injurious behaviors in both groups was mostly moderate.Conclusions: The presented research findings provide a significant basis for undertaking systematic studies in this problematic area. Challenging behaviors are a barrier to learning and an obstacle to internalizing appropriate social behaviors. Issues of such behavior should be viewed globally, and actions should be taken that will comprehensively support both developmentally typical children and children with autism spectrum disorders and their families.

Wprowadzenie: Zachowania trudne nie są zjawiskiem powszechnym tylko w grupie dzieci z zaburzeniami rozwoju. Dotyczą one również dzieci w normie rozwojowej.  Ze względu na istotę problemu i jego występowanie kluczowe wydaje się poznanie zachowań trudnych, które mogą stanowić zagrożenie dla samego dziecka oraz jego otoczenia.Cel badań: Celem badań było ukazanie ewentualnych różnic w poziomie zachowań trudnych w grupie dzieci w normie rozwojowej i w grupie dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu oraz określenie różnic w ich nasileniu. Metoda badań: W postępowaniu badawczym wykorzystano metodę obserwacji. Badaniami objęto 77 dzieci ze szkół podstawowych ogólnodostępnych, przedszkoli publicznych, niepublicznego przedszkola specjalnego oraz przedszkoli niepublicznych w województwie podkarpackim. W celu pomiaru zachowań trudnych wykorzystano BPI-S - Inwentarz Problemów Behawioralnych dla Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną - wersja skrócona, autorstwa Johannes Rojahn (opracowanie wersji polskiej kwestionariusza: Aneta Lew-Koralewicz, Agnieszka Łaba-Hornecka). Kwestionariusz BPI-S wypełniany był przez nauczycielki, a udział dzieci w badaniu był pośredni.Wyniki: Istotna różnica między badanymi grupami wystąpiła w zakresie zachowań stereotypowych. Brak istotnej statystycznie różnicy  odnotowano w zakresie zachowań autoagresywnych i zachowań agresywnych/destrukcyjnych. W grupie dzieci w normie rozwojowej zachowania agresywne/destrukcyjne, były o umiarkowanym nasileniu. Podczas gdy u dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu te same zachowania cechowały się słabym nasileniem. Z kolei nasilenie zachowań autoagresywnych w obydwu grupach było w większości umiarkowane.

Introduction: The increasing presence of artificial intelligence (AI) in education and daily life has created new opportunities and challenges for students. Despite growing interest, little is known about how middle and high school students in different countries use AI academically and personally. This study addresses this gap by examining the extent, purposes, and perceptions of AI use among Czech and Polish students, highlighting cross-national differences and the need for educational strategies that support ethical and effective AI engagement.Research Aim: The aim of this quantitative study was to compare how students in grades 5–8 in Poland, grades 6–9 in the Czech Republic, and high school students (aged 11 to 19) use AI in both academic and personal contexts.Method: The research was conducted through a questionnaire survey in May and June 2025, with 335 respondents (171 from the Czech Republic and 164 from Poland).Results: Czech students used AI more frequently and intensively for educational purposes than their Polish peers. Significant differences were found in usage frequency, purposes, sharing AI-generated outputs with classmates, feelings of guilt related to AI use in studying, and perceptions of AI as a supportive educational tool. Polish students tended to be more cautious, using AI only when necessary. Chi-square tests confirmed several statistically significant differences between the groups.Conclusions: The findings highlight the importance of systematically integrating AI into school curricula and emphasizing ethical AI use, critical thinking, and awareness of artificial intelligence in both countries. 

Wprowadzenie: Rosnąca obecność sztucznej inteligencji (AI) w edukacji i życiu codziennym stwarza nowe możliwości i wyzwania dla uczniów. Mimo rosnącego zainteresowania, niewiele wiadomo o tym, jak uczniowie klas 5–8 w Polsce oraz klas 6–9 w Czechach i uczniowie szkół średnich korzystają z AI w nauce i w życiu osobistym. Niniejsze badanie wypełnia tę lukę, analizując zakres, cele i postrzeganie korzystania z AI wśród czeskich i polskich uczniów, podkreślając różnice międzykrajowe oraz potrzebę strategii edukacyjnych wspierających etyczne i skuteczne wykorzystanie AI.Cel badań: Celem tego badania ilościowego było porównanie, jak uczniowie klas 5–8 w Polsce, klas 6–9 w Czechach oraz szkół średnich (w wieku od 11 do 19 lat) korzystają z AI zarówno w kontekście akademickim, jak i osobistym.Metoda: Badanie przeprowadzono w maju i czerwcu 2025 roku za pomocą ankiety, w której wzięło udział 335 respondentów (171 z Czech i 164 z Polski).Wyniki: Czescy uczniowie korzystali z AI częściej i intensywniej w celach edukacyjnych niż ich polscy rówieśnicy. Istotne różnice zaobserwowano w częstotliwości użytkowania, celach korzystania, dzieleniu się wynikami generowanymi przez AI z rówieśnikami, odczuwaniu poczucia winy przy używaniu AI w nauce oraz postrzeganiu AI jako narzędzia wspierającego edukację. Polscy uczniowie byli bardziej ostrożni, korzystając z AI tylko wtedy, gdy było to konieczne. Testy chi-kwadrat potwierdziły kilka statystycznie istotnych różnic między grupami.Wnioski: Wyniki podkreślają znaczenie systematycznej integracji AI do programów nauczania oraz konieczność zwracania uwagi na etyczne korzystanie z AI, rozwijanie myślenia krytycznego i zwiększanie świadomości dotyczącej sztucznej inteligencji w obu krajach.

Introduction: Artificial intelligence (AI) is the capability of machines to mimic human abilities such as reasoning, learning, planning, or creativity. Its dynamic and rapid development exerts a significant impact on the field of educational psychology.Research Aim: The text aims to discuss how AI modifies the approach to cognitive processes, motivation, performance assessment, personalization of learning, etc., as well as to present the latest empirical findings, offer a theoretical framework for rethinking the roles of a teacher, learner, and student in digital learning environments, and emphasize the psychological aspects of education. The paper outlines a new paradigm of an “adaptive learning system” that integrates AI technologies with psychological principles of effective learning.Evidence-based Facts: AI technologies contribute to changing traditional educational paradigms. The rise of AI in education brings new opportunities as well as major challenges. From a psychological point of view, the implications concern individualization of learning, students’ self-regulation, the emotional climate of learning, and the relationship between a pupil, student, and teacher. Ethical reflections must focus on the issues of transparency of algorithms, privacy, equality of access, and responsibility for decision-making. To avoid the risk of dehumanizing education, the human dimension in education needs to be preserved so that individuals are raised and educated as beings in their full complexity.Summary: AI can be a valuable tool but its use must be guided by respect for the psychological needs of students and the ethical principles of the educational process.

Wprowadzenie: Sztuczna inteligencja (AI, artificial intelligence) to zdolność maszyn do naśladowania takich ludzkich umiejętności, jak rozumowanie, uczenie się, planowanie czy kreatywność. Szybki i dynamiczny rozwój AI wywiera znaczący wpływ na dziedzinę psychologii edukacyjnej.Cel badań: Celem niniejszej publikacji jest ukazanie, w jaki sposób AI zmienia podejście do procesów poznawczych, motywacji, oceny wyników, personalizacji uczenia się itp., a także przedstawienie wyników najnowszych badań empirycznych, zaproponowanie ram teoretycznych do ponownego przemyślenia ról nauczyciela, ucznia i studenta w cyfrowym środowisku edukacyjnym oraz podkreślenie psychologicznych aspektów edukacji. W artykule zaprezentowano nowy paradygmat „adaptacyjnego systemu uczenia się”, który integruje technologie AI z psychologicznymi zasadami skutecznego uczenia się.Stan wiedzy: Technologie AI przyczyniają się do zmiany tradycyjnych paradygmatów edukacyjnych. Pojawienie się AI w edukacji niesie ze sobą nowe możliwości i poważne wyzwania. Z psychologicznego punktu widzenia implikacje dotyczą indywidualizacji uczenia się, samoregulacji uczniów, emocjonalnego klimatu uczenia się oraz relacji między uczniem, studentem i nauczycielem. Refleksja etyczna musi koncentrować się na kwestiach przejrzystości algorytmów, prywatności, równości dostępu i odpowiedzialności za podejmowane decyzje. Aby uniknąć ryzyka dehumanizacji edukacji, należy zachować jej ludzki wymiar, tak aby jednostki były wychowywane i kształcone z poszanowaniem ich pełnej złożoności.Podsumowanie: AI może stanowić cenne narzędzie, ale jej wykorzystanie musi przebiegać z uwzględnieniem psychologicznych potrzeb uczniów i etycznych zasad procesu edukacyjnego.

Introduction: In a rapidly changing world, where children are faced with an overload of information from an early age, developing critical thinking is becoming a key task for education. This applies not only to young people but also to early school education, where critical thinking can be developed in various teaching areas, including mathematics education.Research Aim: The study aimed to examine how the use of non-standard text tasks develops selected components of critical thinking in third-grade primary school pupils. The study focused on such elements of critical thinking as analysis, synthesis, reasoning, evaluation and problem solving.Method: The study consisted of a pedagogical experiment in a pre-test – intervention – post-test format, involving 73 pupils from three third-grade primary school classes. An original diagnostic test containing six text tasks (two standard and four non-standard) was used, completed twice: before and after a series of ten mathematics lessons focused on solving unusual text tasks.Results: After the experiment, a clear improvement in the pupils' skills was observed. They were much better at solving non-standard tasks – they more often noticed missing, redundant, or contradictory data and responded appropriately to such problems. The quality of solutions to standard tasks also improved, and key components of critical thinking were developed.Conclusions: The results confirm effectiveness of non-standard text tasks as a tool for developing critical thinking in early school education. Introducing such tasks into mathematics classes not only allows pupils to better understand the problem contained in the task, but also enables them to improve their logical thinking skills.

Wprowadzenie: W dynamicznie zmieniającym się świecie, w którym dzieci już od najmłodszych lat zmierzają się z nadmiarem informacji, rozwijanie myślenia krytycznego staje się kluczowym zadaniem edukacji. Dotyczy to nie tylko młodzieży, ale także uczniów edukacji wczesnoszkolnej, gdzie myślenie krytyczne można kształtować w różnych obszarach nauczania, w tym w toku edukacji matematycznej.Cel badań: Celem badania było sprawdzenie, w jaki sposób zastosowanie niestandardowych zadań tekstowych rozwija wybrane komponenty myślenia krytycznego u uczniów trzeciej klasy szkoły podstawowej. Badanie koncentrowało się na takich składowych myślenia krytycznego, jak analiza, synteza, wnioskowanie, ocenianie i rozwiązywanie problemów.Metoda badań: Stanowił ją eksperyment pedagogiczny w układzie pre-test – interwencja – post-test, obejmujący 73 uczniów z trzech klas trzecich szkół podstawowych. Wykorzystano autorski test diagnostyczny zawierający 6 zadań tekstowych (dwa standardowe i cztery niestandardowe) rozwiązywany dwukrotnie – przed i po cyklu 10 lekcji matematyki ukierunkowanych na rozwiązywanie nietypowych zadań tekstowych.Wyniki: Po zakończeniu eksperymentu zaobserwowano wyraźny postęp w umiejętnościach uczniów. Znacznie lepiej radzili sobie oni z rozwiązywaniem zadań niestandardowych – częściej dostrzegali brakujące, zbędne lub sprzeczne dane i właściwie reagowali na takie problemy, potrafili je identyfikować. Poprawiła się także jakość rozwiązań zadań standardowych oraz rozwinęły się kluczowe komponenty myślenia krytycznego. Wnioski: Wyniki potwierdzają skuteczność niestandardowych zadań tekstowych jako narzędzia rozwijania myślenia krytycznego w edukacji wczesnoszkolnej. Wprowadzenie takich zadań do zajęć matematycznych pozwala uczniom nie tylko lepiej rozumieć zawarty w zadaniu problem, ale także umożliwia doskonalenie umiejętności logicznego myślenia.

Introduction: Children's literature plays a crucial role in developing imagination and aesthetic sensitivity in children. Its linguistic imagery inspires creative activity, particularly in artistic forms. Drawings executed by children based on the texts they have heard reflect their understanding of content, emotions, and symbolism. In the era of integrated education, it is important to seek methods that develop students’ artistic potential through interdisciplinary activities.Research Aim: The aim of this study was to determine the impact of integrating children's literature with art education on the level of artistic creativity among second-grade students.Method: A “pre-post” pedagogical experiment was conducted with a group of 13 students (age: 8 years). Participants engaged in a series of 10 lessons during which children's works were read, followed by children creating illustrations inspired by the content. The study used an artistic test (three drawing tasks), portfolio analysis, and observation.Results: Increase in the quality of work was observed in terms of composition (better arrangement, proportions), iconography (more details, text references), and colours (richer colours). Students demonstrated greater individuality of style and engagement.Conclusions: Integration of literature and art supports children’s artistic development. Classes inspired by literary texts stimulate creativity, enhance motivation, and support development of visual language. An interdisciplinary approach should be more frequently applied in early school education.

Wprowadzenie: Literatura dziecięca odgrywa kluczową rolę w rozwijaniu wyobraźni i wrażliwości estetycznej dziecka. Jej obrazy językowe inspirują do twórczej aktywności, m.in. w formie plastycznej. Rysunki wykonywane przez dzieci na podstawie wysłuchanych tekstów odzwierciedlają ich rozumienie treści, emocji i symboliki. W dobie edukacji zintegrowanej ważne jest poszukiwanie metod, które rozwijają potencjał artystyczny ucznia poprzez działania interdyscyplinarne.Cel badań: Celem badania było określenie oddziaływania integracji literatury dziecięcej z zajęciami plastycznymi na poziom twórczości plastycznej uczniów klasy II.Metoda badań: Przeprowadzono eksperyment pedagogiczny typu „przed–po” w grupie 13 uczniów (wiek: 8 lat). Uczestniczyli oni w cyklu 10 lekcji, podczas których czytano utwory dziecięce, a następnie dzieci tworzyły ilustracje inspirowane ich treścią. W badaniu wykorzystano test plastyczny (trzy zadania rysunkowe), analizę portfolio oraz obserwację.Wyniki: Zaobserwowano wzrost poziomu prac w zakresie kompozycji (lepsze rozmieszczenie, proporcje), ikonografii (więcej detali, odniesień do tekstu) i kolorystyki (bogatsze barwy). Uczniowie wykazywali większą indywidualność stylu i zaangażowanie.Wnioski: Integracja literatury i sztuki wspiera rozwój artystyczny dziecka. Zajęcia inspirowane tekstami literackimi pobudzają kreatywność, wzmacniają motywację i sprzyjają rozwojowi języka wizualnego. Podejście interdyscyplinarne powinno być częściej stosowane w edukacji wczesnoszkolnej.

Introduction: The primary objective of this project was to identify the areas of change future educators, as creators of educational environments, should implement within preschool education at the onset of their professional careers. Contemporary preschool teachers possess considerable autonomy in executing their professional responsibilities. Their initial preparation for the profession encompasses, among other aspects, specialized knowledge, interpretive competencies for understanding educational contexts, and the capacity to initiate change.Research Aim: The study aimed to identify specific areas of change novice teachers should implement in the operations of a preschool facility. It was hypothesized that students –future early childhood and elementary school educators – would articulate their knowledge, observations, experiences, thoughts, and assessments having completed 1) the coursework in preschool and early school pedagogy and 2) their teaching practice in preschool settings.Method: This research project employed an interpretive paradigm within a qualitative framework. Written statements served as primary research material for detailed content analysis. Triangulation of quantitative and qualitative analyses was a key aspect of the research design. The study included 98 female students of preschool and early school pedagogy from three academic centres.Results: In their written statements, the surveyed individuals proposed numerous educational changes that, in their view, a novice teacher/preschool creator could implement.Conclusions: Through content analysis, it was determined that the areas of proposed change pertain to: modifications in educational methods and content, a deeper understanding of a child's perspective and well-being, arrangement of preschool space, organizational adjustments, and creation of new roles and tasks for teachers.

Wprowadzenie: Kluczowym elementem projektu było poznanie obszarów zmian, jakie powinien wprowadzić w edukacji przedszkolnej młody nauczyciel/ kreator przestrzeni edukacyjnych na starcie pracy zawodowej Współczesny nauczyciel przedszkola ma szeroką autonomię w zakresie realizacji zadań zawodowych. Wstępne przygotowanie do zawodu obejmuje m.in. wiedzę profesjonalną, kompetencje interpretacyjne pozwalające na rozumienie sytuacji edukacyjnych i umiejętności wprowadzania zmian.Cel badań: Celem badań było określenie obszarów zmian, jakie powinien wprowadzić młody nauczyciel w pracy placówki przedszkolnej. Założono, że studentki-przyszłe młode nauczycielki wychowania przedszkolnego i edukacji w klasach I-III zaprezentują własną wiedzę, spostrzeżenia, doświadczenia, przemyślenia i oceny po zajęciach na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna i zrealizowanych praktykach w przedszkolach.Metoda badań: Zrealizowany projekt badawczy mieści się w paradygmacie interpretatywnym, w perspektywie jakościowej. Materiałem badawczym do szczegółowych analiz treści były wypowiedzi pisemne studentek. Ważnym elementem badań było zastosowanie triangulacji analiz ilościowo- jakościowych. W badaniach wzięło udział 98 studentek kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna z trzech ośrodków akademickich.Wyniki: Badane osoby w wypowiedziach pisemnych podawały wiele propozycji zmian edukacyjnych, które ich zdaniem może/powinien wprowadzić młody nauczyciel/ kreator przedszkola.Wnioski: W drodze analiz treści stwierdzono, że obszary odnoszą się do: zmiany w metodach i treściach edukacyjnych, rozumienia perspektywy dziecka i jego dobrostanu, aranżacji przestrzeni przedszkola, zmian organizacyjnych oraz kreowania nowych ról i zadań nauczyciela.

Introduction: The article discusses the topic of the evolution of the role of a teacher, who becomes a guide and partner in the teaching-learning process in relations with the student.Research Aim: The aim of this article is to analyse the role of a teacher as a tutor and coach in school education with consideration of the main competencies essential for playing these roles and of the benefits derived from the implementation of this form of personalised education. Evidence-based Facts: The research was based on a literature review of the subject. The analysis focuses on ways to define tutoring and coaching in the context of a teacher’s work. The evolutionary role of a teacher was discussed in the new approach. In relation to the student, teachers become guides and partners in the teaching-learning process. Key competencies are ethical, diagnostical, social and emotional, as well as communicative. These are essential for effectively performing the role of a tutor and coach and are presented in this article. Summary: Results of multiple literature reviews indicate that personalised education positively impacts the development of students in cognitive, emotional, as well as social spheres. Conclusions include a suggestion that teachers should strive to adopt the role of a tutor and coach in order to effectively support students in their development and to prepare them for the challenges of the modern world. Recommendations outline the need for teacher training in the scope of ethical, diagnostical, social and emotional, as well as communicative competencies.

Wprowadzenie: W artykule podjęto problematykę zmieniającej się roli nauczyciela w kontekście współczesnych wyzwań edukacyjnych oraz potrzeby indywidualizacji procesu nauczania.Cel badań: Celem artykułu jest analiza roli nauczyciela jako tutora i coacha w edukacji szkolnej, z uwzględnieniem specyficznych kompetencji niezbędnych do pełnienia tych ról oraz korzyści płynących z wdrożenia takiej formy edukacji spersonalizowanej Stan wiedzy: Badania opierają się na przeglądzie literatury przedmiotu oraz analizie teorii pedagogicznych dotyczących tutoringu i coachingu. W artykule omówiono ewolucję roli nauczyciela, który w nowym podejściu, w relacji z uczniem staje się przewodnikiem i partnerem w procesie nauczania-uczenia się. Przedstawiono również kluczowe kompetencje tj. kompetencje etyczne, diagnostyczne, społeczne i emocjonalne oraz komunikacyjne niezbędne do skutecznego pełnienia roli tutora i coacha. Podsumowanie: Wyniki przeglądu literatury wskazują, że taka forma edukacji spersonalizowanej pozytywnie wpływa na rozwój uczniów, zarówno w sferze poznawczej, emocjonalnej, jak i społecznej. We wnioskach zawarto sugestię, że nauczyciele powinni dążyć do przyjęcia ról tutora i coacha, aby skuteczniej wspierać uczniów w ich rozwoju i przygotowaniu do wyzwań współczesnego świata. Rekomendacje obejmują konieczność kształcenia nauczycieli w zakresie kompetencji etycznych, diagnostycznych, społecznych i emocjonalnych oraz komunikacyjnych.

Introduction: Traditional aesthetic education has focused on appreciating art and cultivating refined taste, relying primarily on classical aesthetic theories and canonical works. Contemporary currents in aesthetics challenge Kantian assumptions, expanding the discipline’s scope to include everyday, embodied, and relational experiences that shape perception, ethical awareness, and social responsibility. These developments should be reflected in aesthetic education.   Research Aim: This article aims to examine the ethical challenges emerging in experience-oriented aesthetic education, which moves beyond the traditional art-centered approach. The research question is: what ethical challenges arise in this framework, and how can they be addressed responsibly in pedagogical practice? This article serves as an introduction to further, more in-depth analyses.   Evidence-based Facts: Contemporary aesthetics, inspired by Dewey, Berleant, Saito, and Shusterman, understands aesthetic experience as participatory and inclusive, encompassing everyday life and relational engagement. Aesthetic education built on these principles fosters reflective thinking, empathy, and ecological responsibility through multisensory experiences. At the same time, it generates new ethical challenges, including respecting individual experiences, balancing personal and transpersonal values, avoiding overly intrusive interventions, and preventing instrumentalization of aesthetic experiences. Educators working within this approach must create open, dialogical spaces that accommodate diverse perspectives.Summary: Experience-oriented aesthetic education promotes holistic learning, values everyday experiences, and cultivates ethical awareness and social responsibility. It requires careful attention to ethical tensions, such as respecting student autonomy and maintaining the integrity of aesthetic experiences. It emphasizes inseparability of aesthetic and ethical development, positioning education as a space for nurturing reflective, sensitive, and responsible individuals.

Wprowadzenie: Tradycyjna edukacja estetyczna skupia się na docenianiu sztuki i kształtowaniu wyrafinowanego smaku, opierając się głównie na klasycznych teoriach estetycznych i dziełach kanonicznych. Współczesne nurty w estetyce kwestionują kantowskie założenia, poszerzając pole zainteresowań dyscypliny o codzienne, cielesne i relacyjne doświadczenia, które kształtują percepcję, świadomość etyczną i odpowiedzialność społeczną. Zmiany te powinny znaleźć swoje odbicie w edukacji estetycznej. Cel badań: Celem artykułu jest przemyślenie etycznych wyzwań, które pojawiają się w edukacji estetycznej zorientowanej na doświadczenie, odchodzącej od tradycyjnego podejścia skoncentrowanego na sztuce. Pytanie badawcze brzmi: jakie etyczne wyzwania powstają w tym podejściu i jak można je odpowiedzialnie rozwiązać w praktyce pedagogicznej? Niniejszy artykuł stanowi wstęp do dalszych, pogłębionych analiz. Stan wiedzy: Współczesna estetyka, inspirowana myślą Deweya, Berleanta, Saito i Shustermana, traktuje doświadczenie estetyczne jako partycypacyjne i inkluzywne, obejmujące codzienne życie oraz relacje z otoczeniem. Edukacja estetyczna oparta na tych założeniach rozwija refleksyjne myślenie, empatię i odpowiedzialność ekologiczną poprzez wielozmysłowe doświadczenia. Jednocześnie generuje nowe wyzwania etyczne, związane z kwestiami: szacunku dla indywidualnych doświadczeń, równoważenia wartości osobistych i ponadindywidualnych, unikania nadmiernie inwazyjnych interwencji oraz zapobiegania instrumentalizacji doświadczeń estetycznych. Nauczyciele działający w proponowanym nurcie muszą tworzyć otwarte, dialogiczne przestrzenie uwzględniające różnorodność perspektyw.Podsumowanie: Edukacja estetyczna zorientowana na doświadczenie wspiera holistyczne uczenie się, docenia codzienne doświadczenia oraz rozwija świadomość etyczną i odpowiedzialność społeczną. Wymaga jednak uważnego podejścia do etycznych napięć, takich jak respektowanie autonomii ucznia czy zachowanie integralności doświadczeń estetycznych. Podkreśla nierozerwalność rozwoju estetycznego i etycznego, czyniąc edukację przestrzenią kształtowania refleksyjnych, wrażliwych i odpowiedzialnych jednostek.

Introduction: The contemporary approach to health increasingly emphasizes the importance not only of biological and environmental factors, but also of an individual's psychological resources. In this context, concepts such as forgiveness and resilience are becoming particularly important, as they are increasingly considered to be essential resources for individuals in the areas of health and education.Research Aim: The aim of this article is to present how the concepts of forgiveness and resilience are operationalized as resources that support individuals in maintaining their health, quality of life, and well-being. Secondly, in the further part of the paper, we will present the implications and possibilities of using these constructs in the development of educational and therapeutic programs.Evidence-based Facts: Analysis of the constructs of forgiveness and resilience allows them to be considered key resources in health education. Both support positive adaptation processes, reduce the negative effects of stress, and enable an individual's psychosocial development, even in the face of serious adversity. At the same time, it should be emphasized that despite the growing number of studies, empirical knowledge about the mechanisms of development and determinants of forgiveness and resilience in the context of health education remains limited.Summary: The constructs analyzed may become one of the areas subject to analysis in health education, not only because of their role in intervention and educational activities, but also because of their established position in empirical research.

Wprowadzenie: Współczesne podejście do zdrowia coraz częściej uwypukla znaczenie nie tylko czynników biologicznych i środowiskowych, ale również psychologicznych zasobów jednostki. W obliczu kryzysów indywidualnych, dynamicznych zmian społecznych, coraz wyraźniej dostrzega się, że zdrowie człowieka wymaga holistycznego ujęcia i integracji pojęć z nauk medycznych czy psychologii. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają pojęcia takie jak przebaczenie oraz resilience, które coraz częściej rozpatrywane są jako istotne zasoby jednostki w obszarze zdrowotnym czy edukacyjnym. Cel badań: Celem artykułu jest przedstawienie operacjonalizacji pojęć przebaczenia i resilience jako zasobów wspierających jednostkę w utrzymaniu zdrowia, jakości życia i dobrostanu. Refleksja ta ma istotne znaczenie nie tylko w obszarze teorii, ale i praktyki pedagogiki zdrowia, która stoi przed wyzwaniem tworzenia programów edukacyjnych i wychowawczych uwzględniających psychologiczne wymiary zdrowia człowieka. Po drugie, w dalszej części pracy przedstawimy implikacje i możliwości wykorzystania tych konstruktów w budowaniu programów edukacyjno-terapeutycznych.Stan wiedzy: Analiza konstruktów przebaczenia i resilience pozwala uznać je za kluczowe zasoby w pedagogice zdrowia. Oba wspierają procesy pozytywnej adaptacji, redukują negatywne skutki stresu oraz umożliwiają jednostce rozwój psychospołeczny nawet w obliczu poważnych przeciwności losu. Jednocześnie należy podkreślić, że mimo rosnącej liczby badań, wiedza empiryczna na temat mechanizmów rozwoju i uwarunkowań przebaczenia i resilience w kontekście edukacji zdrowotnej nadal pozostaje ograniczona.Podsumowanie:  Analizowane konstrukty mogą stać się jednym z obszarów poddawanych w pedagogice zdrowia analizie nie tylko ze względu na ich rolę w działaniach interwencyjnych i edukacyjno-wychowawczych, ale także na ugruntowaną pozycję wykazywaną w badaniach empirycznych.

Introduction: Although social visibility of people with disabilities is growing, people still have little knowledge about them. Film bridges this gap, strongly influencing social perception of disability. As a universal language of our time, it does it most quickly and attractively; it addresses a wide range of topics in the boldest way. It appeals to both intellect and emotions. Therefore, it is crucial to analyse film material in various ways, comparing its message to research findings and verifying whether it is reliable, up-to-date, and consistent with current guidelines for portraying people with disabilities in the media.Research Aim: Identification, description, and analysis of film frames for constructing an image of a young person with CP in selected feature films.Method: The research utilized frame analysis, based on Palczewski's original theoretical model. This allowed for identification of film frames that describe the situation of the protagonist with CP. Interpretative media frames are schemas that organize reality, at the same time determining how it should be perceived.           Results: The films analysed for the purposes of this paper were examined for presence of frames outlined by Palczewski. Study participants outlined the frames applicable to film representations of individuals with CP. According to the respondents, each film adhered to the assumptions of human interest and morality frames. In two films, the respondents recognised the conflict frame and one responsibility frame. Analogies were observed between the frames as well as assumptions of the disability models.Conclusions: Participant responses, supported by examples of situations presented in the films, allow to conclude that in the analysed films, regardless of the time and place of their production, people with CP are presented partially in the context of the same frames. The characters are able to speak up for themselves; they are active and persistent in pursuing their goals. When comparing assumptions of disability models to descriptions of individual frames, certain connections and relationships can be observed. Media messages should be subjected to constant, diverse, and systematic research.

Wprowadzenie: Mimo iż rośnie społeczna widzialność osób z niepełnosprawnością, ludzie mają wciąż jeszcze niewielką wiedzę na ich temat. Tę lukę zapełnia film, silnie wpływając na społeczną percepcję niepełnosprawności. Jako uniwersalny język epoki robi to najszybciej, najatrakcyjniej; najodważniej podejmuje różnorodną tematykę. Oddziałuje zarówno na intelekt, jak i na emocje. Dlatego tak ważne jest, aby materiał filmowy poddawać różnorodnym analizom odnosząc przekaz do wyników badań i sprawdzać, czy jest on rzetelny i zgodny z aktualnymi wytycznymi co do ukazywaniu osób z niepełnosprawnością w mediach.Cel badań: Identyfikacja, opis i analiza ram wizerunku młodej osoby z mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD) w wybranych filmach fabularnych.Metoda badań: Do badań wykorzystano analizę ramową zgodnie z autorskim modelem teoretycznym stworzonym przez Palczewskiego. Umożliwiło to identyfikację ram opisujących sytuację bohatera z MPD. Interpretacyjne ramy medialne są schematami, które porządkują rzeczywistość i jednocześnie narzucające sposób, w jaki ma być ona postrzegana.Wyniki: Poddane analizie filmy zostały przyporządkowane wymienionym przez Palczewskiego ramom. Respondentki, odpowiadając na pytania zakreśliły ramy, w które wpisują się wizerunki filmowe osób z MPD. Każdy z filmów, zdaniem badanych wpisywał się w założenia ramy ludzkiego interesu oraz moralności. W dwóch filmach dostrzegły ramę konfliktu, a w jednym ramę moralności. Zarysowały się analogie między ramami a założeniami modeli niepełnosprawności.Wnioski: Odpowiedzi uczestniczek badań, poparte przykładami sytuacji prezentowanych w filmach pozwalają stwierdzić, że w poddanych analizie obrazach, bez względu na czas i miejsce powstania osoba z MPD ukazywana jest częściowo w kontekście tych samych ram. Bohaterowie filmów potrafią wypowiadać się we własnych sprawach; są aktywni i wytrwali w dążeniu do realizacji postawionych celów. Porównując założenia modeli niepełnosprawności do opisu poszczególnych ram można zauważyć pewne powiązania i relacje. Przekaz medialny należy poddawać stałym, różnorodnym, systematycznym badaniom.

Introduction: The outbreak of World War I and transformation of the political situation in Europe made the prospect of Poland regaining independence increasingly realistic. This posed new challenges for Poles and compelled redefinition of such concepts as patriotism and citizenship. The debate on this subject was carried out in numerous periodicals, including women’s journals, such as Na Posterunku (1917–1919), an organ of the Women’s League of Galicia and Silesia, and later of the Polish Women’s League.Research Aim: The aim of this article is to show how, on the eve of regaining independence, the issues of girls’ civic education (its goals and methods of implementation) and the ideal of the Polish woman-citizen were presented in a women’s weekly, titled Na Posterunku, as well as how the idea emerged of introducing civic education as a school subject and as a component of extracurricular education.Evidence-based Facts: In recent years, Polish women’s press published on the eve of independence has been the subject of numerous studies. The journal Na Posterunku also attracted scholarly attention, yet its content and message were analyzed more in political contexts or in relation to the issue of women’s equality than pedagogy. Meanwhile, in the pages of Na Posterunku, in view of approaching independence, the question of women’s civic education – as a novelty – was raised: preparation of women to fulfill a new role, that of a conscious citizen of the reborn state. This issue has not yet been discussed in the scholarly literature and will be addressed in this article.Summary: Civic education was a subject of press debate at the threshold of independence. It was understood that the period of partitions had shaped a specific notion of patriotism; however, with the emergence of an independent Polish state, it became necessary to give it a new meaning and link it with the concept of citizenship. The Na Posterunku weekly took part in this discourse. It promoted civic attitudes among women and the ideal of the Polish woman-patriot. It also presented the goals and methods of implementing civic education.

Wprowadzenie: Wybuch I wojny światowej i przeobrażenia sytuacji politycznej w Europie sprawiły, że odzyskanie przez Polskę niepodległości stawało się realne. Stawiało to przed Polakami nowe wyzwanie i zmuszało do redefinicji takich pojęć jak patriotyzm oraz obywatelskość. Dyskusja na ten temat prowadzona była na łamach licznych pism, w tym kobiecych, takich jak np. pismo „Na Posterunku”(1917-1919) będące organem Ligi Kobiet Galicji i Śląska, a potem Ligi Kobiet Polskich.Cel badań: Celem artykułu jest ukazanie, w jaki sposób w przededniu odzyskania niepodległości kwestie wychowania obywatelskiego dziewcząt (jego cele i drogi realizacji) oraz ideał Polki-obywatelki były przedstawiane na łamach tygodnika dla kobiet „Na Posterunku”, a także w jaki sposób rodziła się myśl o konieczności wprowadzenia wychowania obywatelskiego jako przedmiotu do szkół oraz jako elementu oświaty pozaszkolnej.Stan wiedzy: W ostatnich latach polska prasa kobieca ukazująca się u progu niepodległości doczekała się szeregu opracowań. Zainteresowanie badaczy budziło również czasopismo „Na Posterunku”, jednak analizowano jego treść i przekaz bardziej w kontekście politycznym lub w powiązaniu z kwestią równouprawnienia kobiet niż pedagogicznym. Poświęcono też sporo opracowań wychowaniu obywatelskiemu w okresie II Rzeczypospolitej, nie analizowano jednak szczegółowo jego początków przypadających na lata wojenne, ani roli jaką w tym zakresie odegrała prasa kobieca.Podsumowanie: Wychowanie obywatelskie stanowiło przedmiot dyskusji prasowej u progu niepodległości. Zdawano sobie bowiem sprawę, że okres zaborów wytworzył swoiste rozumienie patriotyzmu, jednak wraz z rodzącym się niepodległym państwem polskim koniecznym było nadanie mu innego sensu i połączenie z pojęciem obywatelskości. W dyskursie na ten temat brał udział tygodnik „Na Posterunku”. Na jego łamach propagowano wśród kobiet postawy obywatelskie oraz ideał Polki-patriotki. Przedstawiano sposoby realizacji i cele wychowania obywatelskiego.

Introduction: As demand for a professional approach to human resources in organizations has risen, requirements for specialists in this area have grown systematically. Due to multidimensional needs of people at work, as well as the rapid pace of changes in the environment, each “Era” (starting from the industrial revolution to the present day) affects the competency needs of individuals responsible for co-creating the working environment.Research Aim: The aim of the study was to identify key competencies of HR specialists working in Poland in the context of selected classic models outlined over the last several decades by HR practitioners and theoreticians, in terms of employers’ expectations.Method: A mixed study design (qualitative and quantitative) has been applied to the analysis of job offers addressed to HR specialists via the LinkedIn platform.Results: Conducted analyses showed that competencies prevailing in job offers for HR specialists in Poland were personal, such as communication skills, teamwork, diligence/conscientiousness, open-mindedness and adaptability, initiative, action-oriented mindset/self-reliance, as well as willingness to learn and develop. On the other hand, the following were listed among managerial competencies: work organization, data analysis and good judgement skills, as well as project management skills. The most frequently mentioned skills are digital competencies specific to the HR field: ERP systems, MS Office, project management, database systems, as well as tools for creating e-learning courses and supporting social media.Conclusions: Conducted analyses and comparison of study results obtained by representatives of other disciplines point to relative stability of the "set" of key competencies of HR professionals. The only modification consists in their position in the hierarchy of the current needs of the organisation. Therefore, in the case of HR specialists, we can speak about the process of consistent evolution of competency needs rather than about a series of revolutionary changes in overall characteristics of the profession.

Wprowadzenie: Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na profesjonalne podejście do zasobów ludzkich w organizacjach rosną systematycznie wymagania wobec specjalistów w tym obszarze. Każda z kolejnych „epok” od rewolucji przemysłowej do współczesności, ze względu na wielowymiarowość potrzeb ludzi w sytuacji pracy, a także dynamikę zmian w otoczeniu wpływa na potrzeby kompetencyjne osób odpowiedzialnych za współtworzenie środowiska pracy.Cel badań: Celem badania była identyfikacja kompetencji kluczowych specjalistów HR w Polsce w kontekście wybranych modeli klasycznych nakreślonych przez wybranych praktyków i teoretyków identyfikujących się z obszarem HR w kontekście oczekiwań pracodawców.Metoda badań: Badania o charakterze ilościowo-jakościowym zrealizowano w oparciu o analizę treści ofert zatrudniania skierowanych do specjalistów HR za pośrednictwem platformy LinkedIn. Wyniki: Wśród ofert pracy dla specjalistów HR w Polsce dominowały kompetencje osobiste: komunikatywność, współpraca w zespole, staranność/sumienność, otwartość i adoptowalność, inicjatywa, nastawienie na działania/samodzielność a także gotowość do uczenia się i rozwoju. Kierownicze: organizacji pracy, umiejętności analizy danych i oceny sytuacji oraz umiejętność zarządzania projektami. Najczęściej pojawiającymi się w ofertach pracy są kompetencje cyfrowe, dedykowane obszarowi HR: systemy ERP, znajomość pakietu Office, aplikacje do zarządzania projektami, systemy bazodanowe, oraz aplikacje do tworzenia kursów e-learningowych, aplikacje obsługujące sieci społecznościowe. Wnioski: Przeprowadzone analizy własne a także porównania wyników uzyskanych w badaniach zrealizowanych przez przedstawicieli innych dyscyplin, wskazują na względną stałość „zestawu” kompetencji kluczowych specjalistów HR. Modyfikacji ulega jedynie umiejscowienie ich w hierarchii uwzgledniającej aktualne potrzeby organizacji. Zatem w przypadku specjalistów HR możemy raczej mówić o stałej ewolucji potrzeb kompetencyjnych w kontekście oczekiwań zawodowych pracodawców niż o rewolucyjnych zmianach w charakterystyce profesji.

Introduction: Research indicates that a high percentage of Poles use psychoactive substances in a problematic manner, often combining several substances. Early diagnosis of the scale and predictors of this issue increases the chances of developing and implementing effective social prevention strategies.Research Aim: To determine the scale of risky psychoactive substance use (PSU) and to examine its associations with social status (sociodemographic, family, occupational, and economic factors).Method: The study used a diagnostic survey method – an online questionnaire consisting of 33 questions or question blocks, including the Risky Use Scale (RUS). A total of 1,265 individuals with diverse sociodemographic profiles took part in the survey. The analyses described in this article were based on 13 selected questions or blocks of questions.Results: Risky use of substances (alcohol and/or illegal psychoactive substances or medications used without medical indication) in the past 12 months was reported by 17.7% of respondents; 35% of them were likely struggling with addiction. Risky use was most common among: men (twice as often as women); individuals aged 18–25 (twice as often as those over 36); singles (three times more than the average for the sample and six times more than married individuals); and residents of medium-sized towns (half as often as other respondents). Fertility, economic, and occupational factors did not significantly differentiate risky use of psychoactive substances.Conclusions: Nearly one in five respondents reported risky use of psychoactive substances in the past year, particularly men, young adults, single individuals, and residents of rural and small urban areas (in terms of risky use) or large cities (in terms of suspected addiction).

Wprowadzenie: Badania wskazują, że wysoki odsetek Polaków używa substancji psychoaktywnych w sposób problemowy, często łącząc kilka substancji. Wczesna diagnoza skali i predyktorów tego problemu zwiększa szanse na opracowanie i wdrożenie skutecznej profilaktyki społecznej.Cel badań: określeni skali zjawiska ryzykownego używania (SPA) oraz ustalenie jego związków ze statusem społecznym (czynniki socjodemograficzne, rodzinne, zawodowe, ekonomiczne).Metoda badań: Metodę stanowił sondaż diagnostyczny – kwestionariusz ankiety online składający się z 33 pytań lub bloków pytań, w tym Skala Używania Ryzykownego (SUR). Przebadano 1265 osób o zróżnicowanym profilu socjodemograficznym. W analizach, których wyniki opisano w tym artykule wykorzystano 13 pytań lub bloków pytań.Wyniki: Ryzykowne używanie substancji (alkoholu i/lub innych nielegalnych SPA, albo leków używanych bez wskazań medycznych) w minionych 12 miesiącach dotyczy 17,7% respondentów; 35% z nich prawdopodobnie boryka się z uzależnieniem. Najczęściej dotyczy to: mężczyzn (2 razy częściej niż kobiet); osób w wieku 18-25 lat (2 razy częściej niż osoby powyżej 36 roku życia); singli (3 razy częściej niż średnia dla próby oraz 6 razy częściej niż małżonków); mieszkańców średnich miast (2 razy rzadziej niż pozostałych ankietowanych). Dzietność, czynniki ekonomiczne i zawodowe nie różnicują istotnie ryzykownego używania SPA. Wnioski: Prawie 1/5 respondentów używało SPA w ostatnich 12 miesiącach w sposób ryzykowny, szczególnie mężczyźni, młodzi dorośli, single oraz mieszkańcy wsi i małych miast (ryzykowne używanie) lub dużych miast (podejrzenie uzależnienia).

Introduction: Young’s (2003) concept assumes that early maladaptive schema is a broad, dominant motive or pattern composed of memories, emotions, physiological responses, and beliefs about oneself, other people, and the world. In recent years, there has been a growing focus on early maladaptive schemas as a core feature associated with eating psychopathology leading to overweight, obesity, and eating disorders.Research Aim: The aim of the study is to assess the interdependence of early maladaptive schemas with incorrect eating behaviours (habitual overeating, emotional overeating, diet restrictions). The research also aims to identify predictors of incorrect eating behaviours.Method: The study included 560 females between the ages of 19 and 25. The study measured severity of abnormal eating behaviour and Early Maladaptive Schemas by Young. The Polish adaptation of Young Schema Questionnaire (YSQ) and The Questionnaire of Eating Behaviour (QEB) were used in the study.Results: In relation to the overall Eating Behaviour Questionnaire and its subscales – emotional overeating, habitual overeating, and dietary restrictions – most schemas showed statistically significant associations and served as significant predictors in regression models.Conclusions: The result obtained shows important research tendencies and may indicate the direction of further scientific research linking Young's schema theory to abnormal eating u.

Wprowadzenie: Koncepcja Jeffreya Younga zakłada, że wczesny dezadaptacyjny schemat jest szerokim, dominującym motywem lub wzorcem, składającym się ze wspomnień, emocji, reakcji fizjologicznych i przekonań na temat siebie, innych ludzi i świata. W ostatnich latach coraz większy nacisk kładzie się na wczesne nieadaptacyjne schematy jako główną cechę związaną z psychopatologią odżywiania prowadzącą do nadwagi, otyłości i zaburzeń odżywiania.Cel badań: Celem badania jest ocena współzależności wczesnych nieadaptacyjnych schematów z nieprawidłowymi zachowaniami żywieniowymi (nawykowe objadanie się, emocjonalne objadanie się, restrykcje dietetyczne). Badanie ma również na celu identyfikację predyktorów nieprawidłowych zachowań żywieniowych.Metoda badań: W badaniu wzięło udział 560 kobiet w wieku od 19 do 25 lat. W badaniu mierzono nasilenie nieprawidłowych zachowań żywieniowych oraz wczesne nieadaptacyjne schematy wg koncepcji Jeffreya Younga. W badaniu wykorzystano polską adaptację Kwestionariusza Schematów Younga (YSQ) oraz Kwestionariusz Zachowań Związanych z Jedzeniem (KZZJ).Wyniki: W odniesieniu do ogólnego wyniku Kwestionariusza Zachowań Żywieniowych oraz jego podskal — emocjonalnego objadania się, nawykowego objadania się i restrykcji dietetycznych — większość schematów wykazała istotne statystycznie zależności i okazała się istotnymi predyktorami w modelach regresji.Wnioski: Uzyskany wynik wskazuje na istotne tendencje statystyczne pomiędzy badanymi zmiennymi i może wskazywać kierunek dalszych badań naukowych łączących teorię schematów Younga z nieprawidłowymi zachowaniami żywieniowymi.

Introduction: Social competence and daily living skills are essential for autistic students to function socially in university. There is a lack of research focused on this issue.Research Aim: The purpose of the study was to investigate the relationship between: 1) the level of social competence and daily living skills in autistic students at the beginning of their first year of study, and 2) their satisfaction with studying and their level of social competence, daily living skills, and educational needs.Method: The study was carried out using standardized tools to examine social competencies (PROKOS), educational needs (QEN), and the ‘I can do/I can’t’ questionnaire, as well as data obtained from interviews. Thirty-one respondents from two leading Polish universities were surveyed.Results: The key result is a negative correlation between social competence and daily living skills.Conclusions: This suggests that those who perform better in communication may experience less pressure to shape self-reliance and develop practical skills.

Wprowadzenie: Kompetencje społeczne i umiejętności życia codziennego są niezbędne studiującym osobom autystycznym do funkcjonowania społecznego w przestrzeni uczelni wyższej. Brakuje badań skoncentrowanych na tej problematyce.Cel badań: Celem badań było poznanie związku między: 1. poziomem kompetencji społecznych a umiejętnościami życia codziennego u studiujących osób autystycznych na początku pierwszego roku studiów oraz 2. ich zadowoleniem ze studiowania a poziomem kompetencji społecznych, umiejętnościami życia codziennego i potrzebami edukacyjnymi.Metoda badań: Badania wykonano wystandaryzowanymi narzędziami do badania kompetencji społecznych (PROKOS), potrzeb edukacyjnych (KPE) i ankietą “Potrafię/Nie potrafię” oraz pozyskując dane z wywiadów. Przebadano 31 osób z dwóch wiodących polskich uniwersytetów.Wyniki: Kluczowym wynikiem jest ujemna korelacja między kompetencjami społecznymi a umiejętnościami życia codziennego.Wnioski: Sugeruje to, że osoby lepiej radzące sobie w komunikacji mogą doświadczać mniejszej presji w zakresie kształtowania samodzielności i rozwijania umiejętności praktycznych.

Introduction: Authors of numerous publications released over the past several decades have emphasized the increasing importance and significance of different forms of non-formal learning, including extra-curricular and out-of-school activities that are expected to respond to the needs and expectations of pupils, and to promote development of their interests. This paper attempts to examine the currently available offer of complementary classes for primary school pupils and to describe the most frequently pursued ones.Research Aim: The purpose of the study was to learn about activities in which learners engage during their leisure time and to describe the extra-curricular and out-of-school activities addressed to primary school pupils. The study was intended to respond to the question of what extra-curricular and out-of-school activities have been organised and what the level of pupil attendance is.  Method: Diagnostic survey wasthe applied research design. It was addressed to primary school pupils attending grades 6 to 8and was administered online.  Our analyses included 868 questionnaires correctly completed by young respondents from four Polish provinces.Results: The study revealed two more or less equally numbered groups of pupils: active pupils, engaging in different non-compulsory activities and significant number of pupils not using any form of organised non-formal activities. Different types of activities extending the school curriculum as well as sports classes were the prevailing types of activities.Conclusions: The goal should be to make extra-curricular and out-of-school activities more varied to make them refer to formal education to a much smaller extent, and to reveal more areas of human activity. 

Wprowadzenie: W wielu różnych publikacjach, które ukazały się na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat autorzy podkreślają  stale wzrastającą wagę i znaczenie różnych form pozaformalnej nauki, w tym rolę zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych,  które mają odpowiadać na potrzeby i oczekiwania uczniów, wpisywać się w rozwój ich zainteresowań. Niniejszy tekst jest próbą przyjrzenia się obecnej ofercie zajęć uzupełniających dla dzieci szkół podstawowych oraz opisania najczęściej podejmowanych. Cel badań: Przeprowadzone badania miały na celu poznanie aktywności uczniów w ich wolnym czasie, opisanie oferty pozalekcyjnych i pozaszkolnych zajęć adresowanych do uczniów szkół podstawowych. Badania zmierzały do odpowiedzi na pytanie, jakie zajęcia pozalekcyjne organizowane są w szkołach i poza nimi oraz jaka jest w nich skala uczestnictwa uczniów?  Metoda badań: Badania miały charakter sondażu diagnostycznego adresowanego do uczniów szkół podstawowych z klas VI−VIII przeprowadzonego za pomocą ankiety internetowej.  Do analiz zostało zakwalifikowanych 868  prawidłowo wypełnionych ankiet młodych respondentów z czterech województw.Wyniki: Badania ukazały dwie mniej więcej jednakowo liczne grupy uczniów: aktywnych, angażujących się w różne działania pozaobowiązkowe oraz niekorzystających z żadnych form zorganizowanych zajęć pozaformalnych. Dominującymi aktywnościami badanych w ich czasie wolnym okazały się różne formy rozszerzające szkolne przedmioty obowiązkowe oraz zajęcia sportowe.Wnioski: Należy dążyć do tego aby oferta zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych była bardziej różnorodna, aby w mniejszym stopniu nawiązywała do edukacji formalnej, a w większym ukazywała różne inne obszary działalności ludzkiej.

Introduction: There is little debate that risk-taking behaviors during adolescence, such as substance use and delinquency, can lead to deleterious outcomes.Research Aim: This study examines how risk-taking behaviors affect academic success and also considers the relative influence of the family, peer, and school contexts. Method: Using data from a nationally representative sample of high school seniors.Results: Females and males are shown to have similar patterns of risk-taking behaviors, although males do report higher rates of marijuana use and delinquent acts.  However, risk-taking behaviors appear to be more influential upon males’ school performance, as compared to females.  Additionally, the family and peer contexts yield greater influence upon females’ grade performance, while the school contextual factors appear to affect females and males in a similar manner.  Family and peer contextual factors more readily affect males’ likelihood of pursuing a college degree. Conclusions: The gender and contextual patterns shown in the analyses suggest that the relationship between risk-taking and academic success is complex.  The findings of this study, along with its implications, are discussed within the ecodevelopmental perspective.

Wprowadzenie: Nie ulega wątpliwości, że ryzykowne zachowania w okresie dojrzewania, takie jak zażywanie substancji psychoaktywnych i przestępczość, mogą mieć szkodliwe skutki. Cel badań: Celem badania było sprawdzenie, w jaki sposób zachowania ryzykowne wpływają na sukcesy w nauce, a także uwzględnienie względnego wpływu kontekstu rodzinnego, rówieśniczego i szkolnego. Metoda badań: W badaniu tym wykorzystano dane pochodzące od reprezentatywnej próby uczniów ostatnich klas szkół średnich.Wyniki: Wykazano, że kobiety i mężczyźni wykazują podobne wzorce ryzykownych zachowań, chociaż mężczyźni częściej sięgają po marihuanę i popełniają przestępstwa. Jednakże zachowania ryzykowne wydają się mieć większy wpływ na wyniki chłopców w szkole niż dziewcząt. Ponadto kontekst rodzinny i rówieśniczy wywierają większy wpływ na wyniki dziewcząt w nauce, podczas gdy czynniki kontekstu szkolnego wydają się oddziaływać na dziewczęta i chłopców w podobny sposób.  Czynniki rodzinne i rówieśnicze mają większy wpływ na prawdopodobieństwo podjęcia przez mężczyzn studiów wyższych. Wnioski: Analizy uwzględniające płeć i wzorce kontekstowe wskazują, że związek między podejmowaniem ryzyka a sukcesami w nauce jest złożony.  Analiza wpływu i wzorce kontekstowe, że związek między ryzykiem a sukcesami w nauce jest uniwersalny.

Introduction: This article conducts a comparative analysis of legal frameworks that govern expression of students’ religious identity in public schools in Poland and the United States. Anchored in constitutional jurisprudence, statutory provisions, and administrative regulations, the study examines three analytically distinct dimensions of religious identity – intellectual, public, and private practice – through the lens of educational law.Research Aim: The research aim is to examine how constitutional principles, statutory provisions, and judicial interpretations in Poland and the U.S. define boundaries of the expression of students’ religious identity in schools in three selected psychosociological dimensions: intellectual dimension, public practice, and private practice. Examination of the Polish context will facilitate identification of current challenges to students’ freedom to express their religious identity at Polish public schools. The U.S. context will be utilized to formulate recommendations for Polish educational policymakers. Evidence-based Facts: Poland’s model, characterized by cooperative church-state relations and constitutionally embedded religious instruction, is contrasted with the American paradigm of strict separation under the First Amendment. The analysis highlights recent regulatory shifts in Poland that have attempted to marginalize religious education, prompting constitutional scrutiny and invalidation by the Constitutional Tribunal. In the U.S., evolving judicial interpretations – from Engel v. Vitale to Kennedy v. Bremerton – illustrate the tension between institutional neutrality and individual religious liberty.Summary: The findings underscore the need for legally coherent and procedurally sound mechanisms that balance pluralism, state neutrality, and protection of religious identity in Polish educational contexts. The article concludes with normative recommendations for policy refinement and calls for interdisciplinary empirical research to assess lived experiences of students navigating religious expression in public schools.

Wprowadzenie: Artykuł przeprowadza analizę porównawczą ram prawnych regulujących wyrażanie tożsamości religijnej uczniów w szkołach państwowych w Polsce i Stanach Zjednoczonych. Opierając się na orzecznictwie konstytucyjnym, przepisach ustawowych oraz regulacjach administracyjnych, badanie analizuje trzy odrębne aspekty tożsamości religijnej - intelektualny, publiczny i indywidualną praktykę - z perspektywy prawa oświatowego.Cel badań: Celem badań jest stwierdzenie, w jaki sposób zasady konstytucyjne, przepisy ustawowe oraz interpretacje sądowe w Polsce i USA definiują granice wyrażania religijnej tożsamości uczniów w szkołach w trzech wybranych wymiarach psychospołecznych: w wymiarze intelektualnym, w praktykach publicznych oraz indywidualnej praktyce. Analiza kontekstu polskiego umożliwi identyfikację obecnych wyzwań związanych z prawem uczniów do wyrażania swojej tożsamości religijnej w polskich szkołach publicznych. Kontekst amerykański zostanie wykorzystany do sformułowania rekomendacji dla polskich decydentów edukacyjnych.Stan wiedzy: Model Polski, charakteryzujący się współpracą między Kościołem a państwem oraz konstytucyjnie zagwarantowaną nauką religii, jest zestawiany z amerykańskim paradygmatem ścisłego rozdziału między państwem a Kościołem zgodnie z Pierwszą Poprawką do Konstytycji. Analiza podkreśla ostatnie zmiany regulacyjne w Polsce, które próbują marginalizować nauczanie religii, wywołując kontrolę konstytucyjną i unieważnienie przez Trybunał Konstytucyjny. W Stanach Zjednoczonych ewolucje w interpretacjach sądowych – od sprawy Engel przeciwko Vitale do Kennedy przeciwko Bremerton – ilustrują napięcie między neutralnością instytucjonalną a indywidualną wolnością religijną.Podsumowanie: Wyniki podkreślają potrzebę prawnie spójnych i proceduralnie prawidłowych mechanizmów, które równoważą pluralizm, neutralność państwa oraz ochronę tożsamości religijnej w polskim kontekście edukacyjnym. Artykuł kończy się normatywnymi rekomendacjami dotyczącymi doskonalenia polityki oraz wzywa do interdyscyplinarnych badań empirycznych mających na celu ocenę doświadczeń uczniów w zakresie wyrażania religii w polskich szkołach publicznych.

Introduction: This article synthesizes and exemplifies the current state of aid and support measures offered to war refugees from Ukraine. Readers are introduced to the forms of international protection granted to foreigners in Poland, and specific types of social assistance, educational support, medical care, and professional activity are characterized based on the review of statistical data and previously published studies. Throughout the Russo-Ukrainian war, statistics on the support offered have changed, sometimes leading to contradictory and inaccurate reports being released to the public.Research Aim: This paper examines the situation of aid and social support measures offered to refugees from Ukraine after three years of the ongoing armed conflict from the perspective of the Polish State as a necessary entity satisfying social needs and expectations. Statistical data collected over time on expenditures and the number of people who, thanks to this data, were able to meet specific life needs, were analysed.Evidence-based Facts: Poland has been one of the first European countries to take a series of aid and support measures for the refugees from Ukraine. The initial bottom-up social initiatives have transformed into an efficient aid scheme that has functioned despite the prolonged war until this day.Summary: Despite the lack of experience, Polish state and non-state entities responsible for managing migration policy have attempted to avoid the negative consequences resulting from a large influx of people due to the competitiveness of Polish and Ukrainian nationals on the labour market, and overloading the health care or the education system. Thanks to learning Polish, educational activities, creating and gradually developing job offers on the market, many women have taken up employment. 

Wprowadzenie: Artykuł stanowi syntetyzujący i egzemplifikujący opis działań pomocowych oraz wspierających wobec sytuacji ukraińskich uchodźców wojennych. Czytelnikom przybliżono zagadnienia dotyczące form ochrony międzynarodowej udzielanej cudzoziemcom na terenie Polski oraz scharakteryzowano konkretne rodzaje pomocy socjalnej, wsparcia edukacyjnego, opieki medycznej oraz aktywności zawodowej na podstawie przeglądu danych statystycznych i dotychczas opublikowanych opracowań. Na przestrzeni czasu trwania wojny rosyjsko-ukraińskiej statystyki dotyczące oferowanego wsparcia zmieniały się, wprowadzając do wiadomości publicznej niekiedy sprzeczne i nieprawdziwe doniesienia. Cel badań: Perspektywa badawcza przyjęta w niniejszej pracy jest oglądem sytuacji niesienia pomocy i wsparcia społecznego uchodźcom z Ukrainy po trzech latach trwania konfliktu zbrojnego z punktu widzenia Polski jako koniecznego podmiotu prawa zaspokajającego potrzeby oraz społeczne oczekiwania. Analizowane są zgromadzone na przestrzeni czasu dane statystyczne dotyczące wydatków oraz liczba osób, którym dzięki nim zaspokajano określone potrzeby życiowe. Stan wiedzy: Polska jest jednym z pierwszych krajów Europy, która podjęła szereg działań pomocowych na rzecz uchodźców z Ukrainy. Początkowy oddolny charakter inicjatyw społecznych przerodził się w sprawny system pomocowy, który funkcjonuje pomimo przedłużającej się wojny po dziś dzień.Podsumowanie: Mimo braku doświadczenia, polskie podmioty państwowe i pozapaństwowe odpowiedzialne za zarządzanie polityką migracyjną starają się unikać negatywnych konsekwencji wynikających z dużego napływu ludności w związku z konkurencyjnością obywateli obu narodów na rynku pracy, przeciążeniem opieki zdrowotnej czy systemu oświaty. Dzięki nauce języka polskiego, działaniom edukacyjnym, tworzeniu i sukcesywnemu rozwojowi ofert na rynku pracy wiele kobiet podjęło zatrudnienie.

Introduction: The 2022 Russian invasion of Ukraine led to a massive refugee crisis, placing major strain on European education systems. Poland, hosting the largest number of Ukrainian refugee students, faces significant challenges due to its rigid curricula, standardized testing, and monolingual policies. These systemic features hinder effective inclusion of refugee learners. Understanding teachers’ responses to this situation is vital to assessing the education system’s capacity for equity.Research Aim: This study explores how Polish teachers manage integration of Ukrainian refugee students within a rigid, monolingual system.Method: Using a qualitative approach, the study draws on fieldwork with in-depth, semi-structured interviews and classroom observations. This method provides insights into teachers’ strategies, linguistic obstacles, and assessment practices in daily school life.Results: Teachers frequently implement informal, individualized strategies to support refugee students, relying heavily on personal initiative. However, systemic issues – such as language barriers and limited institutional backing – often lead to assimilation rather than true inclusion.Conclusions: The findings point to the urgent need for systemic reform in Poland. Key recommendations include intercultural education, flexible assessments, and comprehensive teacher development. These steps are necessary to replace assimilationist practices with genuinely inclusive education.

Wprowadzenie: Masowa migracja przymusowa osób z Ukrainy po inwazji Rosji w 2022 roku wywarły ogromną presję na europejskie systemy edukacyjne. Polska, przyjmując największą liczbę ukraińskich uczniów, zmaga się z integracją w ramach systemu opartego na programach nauczania, standaryzacji i monolingwalizmie. Bariery te utrudniają rzeczywistą inkluzję. Kluczowe jest zrozumienie, jak nauczyciele reagują na te wyzwania.Cel badań: Celem badania jest analiza sposobów, w jakie polscy nauczyciele radzą sobie z integracją ukraińskich uczniów w opartym na transmisji wiedzy systemie nauczania.Metoda badań: Badanie jakościowe oparte było na badaniach terenowych, obejmujących pogłębione wywiady z nauczycielami i obserwacje lekcji. Umożliwiło to analizę strategii dydaktycznych, barier językowych i praktyk oceniania w codziennym kontekście szkolnym.Wyniki: Nauczyciele często stosują nieformalne, indywidualne strategie wspierania uczniów z doświadczeniem uchodźstwa, opierając się w dużej mierze na własnej inicjatywie. Jednak problemy systemowe – takie jak bariery językowe i ograniczone wsparcie instytucjonalne – często prowadzą do asymilacji, a nie rzeczywistej inkluzjiWnioski: Badanie podkreśla ograniczenia polskiej polityki edukacyjnej wobec uczniów z doświadczeniem uchodźstwa. Potrzebne są reformy: edukacja międzykulturowa, elastyczne ocenianie i rozwój kompetencji nauczycieli – kluczowe dla autentycznej inkluzji.

Introduction: In today's school, the changes that are taking place in society are being felt acutely. Nowadays, the number of students with various special educational needs who come to school has increased significantly. There are students with disabilities or children of foreigners who experience long-term burden of (untreated) disease. Teachers face many difficult situations, which involves emotional engagement. They have to make decisions about how to react to the stress they themselves are experiencing. If these ways of reacting allow them to solve the problem, there is an increase in their professional skills. In contrast, focusing on emotions and avoiding problems limits their professional development.Research Aim: The main objective of the study was to investigate emotions and response strategies to difficult situations, as indicated by elementary school teachers. Method: The study employed a quantitative strategy, using a diagnostic survey method. The surveyed teachers (100 individuals) were asked to indicate frequently and most frequently experienced emotions and ways they responded to difficult situations (a Likert scale was used here).Results: The analysis of the results was based on the transactional theory of stress (Lazarus & Folkman). The data obtained show that teachers most often indicated experiencing positive emotions, such as empathy and curiosity. They less often chose emotions indicating a sense of threat or indifference, and only occasionally emotions related to a sense of harm or loss. Respondents indicated that they use problem-solving-oriented strategies in stressful situations, most often in the form of seeking support and cooperation.Conclusions: The emotions associated with difficult situations at school most often indicated by teachers are positive. They lead to the search for solutions, which supports their professional development. Respondents also point to deficiencies in classroom equipment and salaries. The results of the study are to be used to organize support for teachers to work in diverse inclusive education classrooms.

Wprowadzenie: We współczesnej szkole odczuwa się zmiany, jakie zachodzą w społeczeństwie. Obecnie do szkoły częściej trafiają uczniowie z różnymi specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Są uczniowie z niepełnosprawnościami, przewlekle chorzy, dzieci cudzoziemców. Nauczyciel staje przed wieloma trudnymi sytuacjami, co wiąże się z emocjami. Musi podejmować decyzje dotyczące sposobu reakcji na przeżywany stres. Jeśli pozwalają mu one na rozwiązanie problemu, to następuje u niego podniesienie kwalifikacji zawodowych. Natomiast skupienie się na emocjach i unikanie problemów ogranicza jego rozwój profesjonalny.Cel badań: Głównym celem badań było zbadanie emocji oraz podejmowanych strategii reakcji na sytuacje trudne wskazywanych przez nauczycieli szkół podstawowych. Metoda badań: W badaniu zastosowano strategię ilościową, wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego. Poproszono badanych nauczycieli (100 osób) o wskazanie często i najczęściej przeżywanych emocji oraz sposobów reakcji na sytuacje trudne (zastosowano tu skalę Likerta).Wyniki: Analizy wyników dokonano w oparciu o transakcyjną teorię stresu Lazarusa i Folkman. Uzyskane dane pokazują, że nauczyciele najczęściej wskazywali na doświadczanie emocji pozytywnych, jak empatia i zaciekawienie, rzadziej wybierali emocje wskazujące na poczucie zagrożenia lub obojętności, sporadycznie na emocje związane z poczuciem krzywdy lub straty. Badani wskazywali, że w sytuacjach stresowych stosują strategie nakierowane na rozwiązywanie problemów, najczęściej mają one charakter poszukiwania wsparcia i współpracy. Wnioski: Najczęściej wskazywane przez nauczycieli są emocje pozytywne, które wiążą się z trudnymi sytuacjami w szkole. Prowadzą one do poszukiwania rozwiązań sytuacji trudnych, co wspiera rozwój profesjonalny nauczycieli. Badani wskazują na braki w wyposażeniu klas i wynagrodzeniu. Wyniki badań mają posłużyć do organizowania wsparcia nauczycieli w pracy w zróżnicowanych klasach edukacji włączającej.

Introduction: Development of local education systems requires strategic planning based on a good diagnosis and monitoring of changes. More and more local governments are developing their own strategic documents. Selection of educational indicators and access to data sources are some of the problems. Research Aim: The aim of the research was to diagnose the local education system for purposes of its development policy. The aim of the article is to present experiences related to the use of indicators from the Public Services Monitoring System (SMUP) for this purpose.   Method: Desk research analysis of public statistics, and reflexive practice. Results: Based on the indicators, a picture of Łódź education and its changes was obtained. The SMUP system allowed for comparing local and external data and tracking of trends over a selected period. Working with the indicators was helpful in formulating goals and directions for the Education Development Policy of the City of Łódź 2030+.Conclusions: Easily accessible and reliable SMUP indicators are a useful tool for local education development strategies. To facilitate and harmonize the work of local governments, the Ministry of Education (MEN) should establish which indicators from public statistics should be fed into the SMUP in the future. This will increase its usefulness.

Wprowadzenie: Rozwój lokalnej edukacji wymaga planowania strategicznego opartego na dobrej diagnozie i monitorowaniu zmian. Coraz więcej samorządów opracowuje własne dokumenty strategiczne. Jednym z problemów jest dobór wskaźników edukacyjnych i dostęp do źródeł danych. Cel badań: Celem badań była diagnoza lokalnego systemu edukacji dla potrzeb polityki jej rozwoju. Celem artykułu jest ukazanie doświadczeń z wykorzystania do tego celu wskaźników Systemu Monitorowania Usług Publicznych (SMUP).Metoda badań: Analiza desk research statystyk publicznych i refleksyjna praktyka.Wyniki: Na podstawie wskaźników uzyskano obraz łódzkiej oświaty i jej zmian. System SMUP pozwolił porównać dane lokalne i zewnętrzne, śledzić trendy w wybranym okresie. Praca na wskaźnikach była pomocna w formułowaniu celów i kierunków Polityki rozwoju edukacji miasta Łodzi 2030+.Wnioski: Łatwo dostępne i rzetelne wskaźniki SMUP są użytecznym narzędziem dla celów lokalnych strategii rozwoju edukacji. Aby ułatwić i uspójnić prace samorządów, resort edukacji powinien ustalić, jakie wskaźniki ze statystyk publicznych powinny w przyszłości zasilić SMUP. Zwiększy to jego użyteczność.

Introduction: The theoretical underpinnings of Gestalt pedagogy stem from the tenets of humanistic psychology and rely on a holistic concept of humans. They are embedded in the paradigms of Gestalt therapy, a therapeutic modality that dates back to the 1960s. The challenges of today’s fast-evolving world make it difficult to build healthy interpersonal relationships based on mutual respect. It seems to be a dying skill despite being critical to fostering healthy development of children’s and young people’s identity. Hence, it is necessary to explore the conditions for the educational process (upbringing and teaching) to be effective.Research Aim: The aim of this paper is to discuss the central tenets of Gestalt pedagogy. It delves into definitions of the education process and highlights selected principles that frame the way Gestalt schools operate. What is more, it considers an original profile of a teacher whose approach and skillset are embedded in Gestalt theory.Evidence-based Facts:  The concept of Gestalt pedagogy is fairly well covered by German literature. However, it continues to be a relatively obscure subject in Polish pedagogical community, with little consideration being given to its theory and practice. This calls for exploration of the concept and its core elements as part of a broader and ongoing effort to expand pedagogical knowledge and build an up-to-date understanding of educational phenomena.Summary: In order for the educational process to remain effective, it is essential to produce new knowledge in alignment with the challenges of today’s world. Given the state of contemporary educational reality, it is necessary to actively promote changes not only in the way the teaching process is organised, but also in how the concept is approached. It is also a must to abandon the traditional method of providing learners with raw knowledge (at every stage of the educational process) and a modicum of skills in favour of education as a process of self-exploration. 

Wprowadzenie: Teoretyczne podstawy pedagogiki Gestalt wiążą się z założeniami psychologii humanistycznej i holistycznej koncepcji człowieka. Nawiązują one do paradygmatów terapii w nurcie Gestalt, stworzonej w latach sześćdziesiątych XX wieku. Wyzwania współczesnego, dość szybko zmieniającego się świata, w dużym stopniu utrudniają budowanie zdrowych, opartych na szacunku relacji międzyludzkich. Umiejętność ta wydaje się zanikać choć jej kształtowanie u dzieci i młodzieży jest jednym z najistotniejszych czynników warunkujących prawidłowy rozwój ich tożsamości. Konieczne jest zatem przyglądanie się warunkom skuteczności procesu edukacyjnego (wychowawczego i dydaktycznego).Cel badań: Przedmiotem rozważań jest przedstawienie głównych założeń koncepcji pedagogiki Gestalt. Analizy dotyczą rozumienia procesu edukacji i prezentacji wybranych zasad organizujących pracę w szkole bazującej na pedagogice Gestalt. Deliberacja dotyczy również oryginalnej sylwetki nauczyciela opierającego swój warsztat pracy na idei teorii Gestalt.Stan wiedzy: Koncepcja pedagogiki Gestalt jest dość dobrze opisana głównie w niemieckiej literaturze przedmiotu. Na gruncie polskiej pedagogiki jest obszarem wciąż słabo rozpoznawalnym – zarówno w sensie teoretycznym, jak i praktycznym. Wskazane jest zatem zgłębienie jej idei i postulatów zgodnie z koniecznością ciągłego eksplorowania ogólnej wiedzy pedagogicznej i aktualizowania zjawisk edukacyjnych. Podsumowanie: Warunki skuteczności procesu edukacyjnego wymagają nieustannej aktualizacji wiedzy korespondującej z wyzwaniami świata. Kondycja współczesnej rzeczywistości edukacyjnej wymusza podjęcie działań wpierających zmiany w obszarze nie tylko organizacji procesu dydaktycznego, ale również w podejściu do rozumienia tego pojęcia, a także odejścia od tradycyjnego wyposażania uczniów w wiedzę (na każdym etapie edukacji) i czasami stosunkowo niewielkie umiejętności w stronę edukacji rozumianej jako proces poznawania siebie. 

Introduction: The Authorship of Their Own Lives (AOL) construct has undergone multi-threaded theoretical analyses, which have produced a diagnostic tool: The Authorship of Their Own Lives Scale (AOLS). Initially, this scale’s reliability was assessed and used in numerous diagnostic and comparative studies, which gradually became the source of inspiration for further research projects.Research Aim: The research aims to identify selected socio-demographic determinants of the Authorship of Their Own Lives and indicate the relationship between AOL and the respondents’ gender and age, their level of education, and place of residence.Method: The research uses the Authorship of Their Own Lives Scale (AOLS), which was developed on the basis of previous conceptual analyses, exploring the issues of well-being, self-determination, coherence, quality of life, and social support.Results: The research produced varied findings in specific aspects of the Authorship of Their Own Lives. An analysis using Cronbach’s alpha indicated that the Authorship of Their Own Lives Scale (AOLS) demonstrated satisfactory reliability. Statistical studies have revealed that gender and place of residence are linked to AOL, but with a weak effect. However, the age of the respondents and their level of education do not differentiate the Authorship of Their Own Lives.Conclusions: The obtained results are regarded as a preliminary step towards conducting multidimensional diagnostic and comparative analyses of the Authorship of Their Own Lives in various research settings. 

Wprowadzenie: Opracowany konstrukt autorstwa własnego życia (AWŻ) był poddany  wielowątkowym analizom teoretycznym. Na ich podstawie skonstruowano narzędzie diagnostyczne: Skalę autorstwa własnego życia (SAWŻ). Wstępnie oszacowano rzetelność Skali i zastosowano ją w licznych badaniach diagnostycznych i porównawczych, które sukcesywnie stają się inspiracją dalszych projektów badawczych.Cel badań: Celem badań jest rozpoznanie wybranych socjodemograficznych uwarunkowań autorstwa własnego życia i wykazanie związków między AWŻ a płcią, wiekiem życia badanych, ich wykształceniem oraz miejscem zamieszkania.Metoda badań: W badaniach zastosowano Skalę autorstwa własnego życia (SAWŻ), której opracowanie poprzedziły analizy koncepcyjne, rozpatrujące zagadnienia dobrostanu, samostanowienia, koherencji, jakości życia i wsparcia społecznego.Wyniki: Przeprowadzone badania wykazały zróżnicowane wyniki w poszczególnych aspektach autorstwa własnego życia. Analiza z zastosowaniem alfa Cronbacha pozwoliła wykazać satysfakcjonującą rzetelność skonstruowanej Skali autorstwa własnego życia (SAWŻ). Opracowania statystyczne udokumentowały, że płeć i miejsce zamieszkania są powiązane z AWŻ, ale efekt jest słaby. Natomiast wiek badanych i ich wykształcenie nie różnicuje autorstwa własnego życia.Wnioski: Uzyskane wyniki uznane zostały jako wstęp do podjęcia wielowymiarowych diagnostycznych i porównawczych analiz autorstwa własnego życia w różnych kontekstach badawczych.  

Introduction: As a personalistic dimension of education, dialogue is primarily about respecting human dignity and integrity. It plays a fundamental role in forming personality, interpersonal relationships, and social community. In the age of digital technology and digital media, dialogue is becoming particularly important, both in a personal context and in the sphere of media education. Contemporary challenges, such as individualism and digital isolation, highlight the need to develop conversational skills that will enable younger generations to build relationships based on respect, integrity, and responsibility.Research Aim: This article is a literature review, and its main source material consists of studies in the field of education and personalistic hermeneutics. Its aim is to analyse the role of dialogue in educational processes from the personalistic perspective, with particular emphasis on its impact on individual development, building interpersonal relationships, and counteracting the negative effects of digital isolation. The study aims to show how dialogue can serve as a tool supporting moral, social, and personal development, promoting independent, responsible thinking, as well as full development of human beings as physical, mental, and spiritual entities.Evidence-based Facts: Current research and studies emphasise the importance of dialogue as a fundamental method of communication and media education. It is emphasised that dialogue requires respect for the individual and for the truth, and that its scope extends beyond communication to include moral and social issues. The values of dialogue include justice, respect, trust, clarity, gentleness, prudence, and responsibility.Summary: Dialogue as a method, process, and attitude from a personalistic perspective focuses on the dignity and integrity of every human being and emphasises the right to freedom, self-determination, and self-possession. Furthermore, according to the personalistic concept, the role of dialogue in education is based on building authentic relationships between the educator and the educated, which are based on mutual respect, openness, and trust. Dialogue also serves as a tool to support moral, emotional, and intellectual development. It is a means of jointly seeking truth and such values as justice and respect, which promotes formation of social attitudes.

Wprowadzenie: Dialog jako personalistyczny wymiar edukacji to przede wszystkim uszanowaniem godności osoby ludzkiej oraz wierność prawdzie. Pełni zasadniczą rolę w kształtowaniu osobowości, relacji międzyludzkich oraz wspólnoty społecznej. W dobie cyfrowej technologii i mediów cyfrowych, znaczenie dialogu nabiera szczególnie istotnego znaczenia, zarówno w kontekście osobowym, jak i w sferze edukacji medialnej. Współczesne wyzwania, takie jak indywidualizm i cyfrowa izolacja, podkreślają konieczność kształtowania kompetencji dialogowych, które umożliwią młodym pokoleniom budowanie relacji opartych na szacunku, prawdzie i odpowiedzialności.Cel badań: Artykuł ma charakter przeglądowy, a jego ważnym tworzywem są opracowania z zakresu pedagogiki i hermeneutyki personalistycznej. Jego celem jest analiza roli dialogu w procesach edukacyjnych z perspektywy personalistycznej, ze szczególnym uwzględnieniem jego wpływu na rozwój osobowy, budowanie więzi międzyludzkich oraz przeciwdziałanie negatywnym skutkom cyfrowej izolacji. Badanie ma na celu ukazanie, jak dialog może służyć jako narzędzie wspierające rozwój moralny, społeczny i osobowy człowieka, na rzecz samodzielnego, odpowiedzialnego myślenia, z promocją pełnego rozwój człowieka jako istoty fizyczno-psychiczno-duchowej.Stan wiedzy: Obecne badania i opracowania podkreślają znaczenie dialogu jako fundamentalnej metody komunikacji i edukacji medialnej. Podkreśla się, że dialog wymaga szacunku dla osoby i prawdy, a jego działalność wykracza poza wymiar komunikacji, obejmując także kwestie moralne i społeczne. Wartości dialogu to sprawiedliwość, szacunek, zaufanie, jasność, łagodność, roztropność i odpowiedzialność. Podsumowanie: Dialog jako metoda, proces i postawa w perspektywie personalistycznej stawia w centrum godność i niepodważalność każdej osoby ludzkiej oraz akcentuje prawo do wolności, do samostanowienia i samoposiadania. Ponadto według koncepcji personalistycznej, rola dialogu w edukacji opiera się na budowaniu autentycznych relacji między wychowawcą a wychowankiem, które są oparte na wzajemnym szacunku, otwartości i zaufaniu. Dialog pełni również funkcję narzędzia wspierającego rozwój moralny, emocjonalny i intelektualny. Jest środkiem do wspólnego poszukiwania prawdy i wartości, takich jak sprawiedliwość czy szacunek, co sprzyja kształtowaniu postaw społecznych.

Introduction: Contemporary education operates in a complex socio-cultural, technological, and migratory reality that challenges previous models of knowledge transmission and classroom relationships. In response to these challenges, concepts that facilitate inclusive, dialogical, and critical approaches to education are being increasingly adopted. One such proposal is the theory of the Third Space by Bhabha (1994).Research Aim: This article aims to analyse the potential and demonstrate applicability of the Third Space concept in various areas of education, including intercultural, migration, language, inclusion, community, and teacher education. The author intends to identify the conditions under which the Third Space becomes an arena for educational and social transformation.Evidence-based Facts: The results of the research on the application of the Third Space theory to educational practices show its potential to break down hegemonic structures and to build an educational community in different domains: integrating students' school academic knowledge with their home knowledge for the development of differentiated competences, negotiating cultural identities and bridging linguistic and institutional barriers, or using one's own experiences as an educational resource. Its application in teacher education fosters democratisation of relationships by dispersing hierarchies and holding workshops simultaneously in universities and schools.Summary: Bhabha's (1994) concept of the Third Space is an analytical and practical tool that offers significant possibilities for transforming specific educational practices and the quality of their participants' relationships. It also makes it possible to redefine student and teacher roles, supports development of intercultural, communicative, and critical competences, and creates conditions for inclusive, emancipatory, and transformative education. The article presents a theoretical framework and practical solutions for designing dialogical learning environments in contemporary schools, without rejecting previous solutions, but rather enriching and developing them to create new qualities relevant to current needs.

Wprowadzenie: Współczesna edukacja funkcjonuje w realiach złożonych przemian społeczno-kulturowych, technologicznych i migracyjnych, które podważają dotychczasowe modele przekazu wiedzy i relacji w klasie. W odpowiedzi na te wyzwania coraz częściej sięga się po koncepcje umożliwiające inkluzyjne, dialogiczne i krytyczne podejścia do edukacji. Jedną z takich propozycji jest teoria Trzeciej Przestrzeni autorstwa Homi’ego K. Bhabhy (1994).Cel badań: Celem artykułu jest analiza potencjału i ukazanie aplikacyjnych możliwości koncepcji Trzeciej Przestrzeni w różnych obszarach edukacji: międzykulturowej, migracyjnej, językowej, inkluzyjnej, środowiskowej a także w kształceniu nauczycieli. Autorka zmierza do identyfikacji warunków, w jakich Trzecia Przestrzeń staje się areną transformacji edukacyjnej i społecznej.Stan wiedzy: Wyniki badań aplikowania teorii Trzeciej Przestrzeni do praktyk edukacyjnych ukazują jej potencjał do przełamywania hegemonicznych struktur oraz budowania wspólnoty edukacyjnej w różnych obszarach: integrowania szkolnej wiedzy akademickiej uczniów z ich wiedzą domową dla rozwijania zróżnicowanych kompetencji, negocjowania tożsamości kulturowych i niwelowania barier językowych oraz instytucjonalnych, czy wykorzystywania własnych doświadczeń jako zasobów edukacyjnych. Jej zastosowanie w edukacji nauczycieli sprzyja demokratyzacji relacji przez rozproszenie hierarchii i nabywanie warsztatu w uniwersytetach i szkołach jednocześnie.Podsumowanie: Koncepcja Trzeciej Przestrzeni Homi'ego Bhabhy stanowi narzędzie analityczne i praktyczne, oferujące znaczące możliwości transformacji konkretnych praktyk edukacyjnych i jakości relacji ich uczestników. Umożliwia też redefinicję ról ucznia i nauczyciela, wspiera rozwój kompetencji międzykulturowych, komunikacyjnych i krytycznych oraz tworzy warunki dla inkluzyjnej, emancypacyjnej i transformatywnej edukacji. Artykuł dostarcza ram teoretycznych i praktycznych rozwiązań dla projektowania dialogicznego środowiska uczenia się we współczesnych szkołach bez odrzucania wcześniejszych rozwiązań, ale je wzbogacając je i rozwijając, tworząc nowe jakości adekwatne do aktualnych potrzeb.

Introduction: The use of psychoactive substances (PAS) is associated with engaging in risky behaviours that violate legal, moral, and social norms. Constructing effective preventive interventions must be based on up-to-date knowledge of the scale, scope, and determinants of risky behaviours undertaken under the influence of psychoactive substances.Research Aim: The aim is to gain knowledge about the scale of risky behaviours undertaken under the influence of PAS during the 12 months preceding the study, and their determinants: sociodemographic factors and those related to the frequency of PAS use.Research Method: The method was a diagnostic survey – an online questionnaire containing 33 questions or question blocks, including a pilot version of the author’s tool: Substance Abuse Risk Behavior Inventory. A total of 1,265 adults were surveyed, and the analysis included data from 1,104 individuals who had used PAS in the past year.Results: The most common risky behaviours under the influence of PAS in the last 12 months included: performing household chores (34%), casual sexual intercourse (12%), performing professional duties (11%), driving motor vehicles (10%), reckless behaviour (9%), brawling in public places (9%), and disturbing the peace and public order (9%). A key risk factor is male gender. The factors contributing to 6–9 of the analyzed behaviours include: age (up to 35 years of age) and drinking alcohol at least several times a month.Conclusion: Dominant risky behaviours undertaken under the influence of PAS are: performing household and professional duties, casual sexual relations, driving motor vehicles, reckless behaviour, quarreling, and disrupting public order. These behaviours are most often undertaken by men, individuals up to 35 years of age, and those who drink alcohol at least several times a month.

Wprowadzenie: Odurzanie się substancjami psychoaktywnymi (SPA) wiąże się z podejmowaniem zachowań ryzykownych godzących w normy prawne, moralne i obyczajowe. Konstruowanie efektywnych oddziaływań profilaktycznych musi się opierać na aktualnej wiedzy o skali, zakresie i determinantach zachowań ryzykownych podejmowanych po użyciu substancji psychoaktywnych.Cel badań: Celem jest uzyskanie wiedzy o skali ryzykownych zachowań podejmowanych pod wpływem SPA w ciągu 12 miesięcy przed badaniem oraz ich uwarunkowaniach: socjodemograficznych i związanych z częstotliwością odurzania się SPA.Metoda badań: Metodę stanowił sondaż diagnostyczny – kwestionariusz ankiety online zawierający 33 pytania lub bloki pytań, w tym pilotażową wersję autorskiego narzędzia Inwentarz zachowań ryzykownych związanych z nadużywaniem substancji psychoaktywnych. Przebadano 1265 pełnoletnich osób, w bieżącej analizie uwzględniono dane 1104, które w ostatnim roku używały SPA.Wyniki: Najczęściej podejmowanymi ryzykownymi zachowaniami pod wpływem SPA w ciągu ostatnich 12 miesięcy były: wykonywanie obowiązków domowych (34%), „przygodne” stosunki seksualne (12%), wykonywanie obowiązków zawodowych (11%), prowadzenie pojazdów mechanicznych (10%), zachowania brawurowe (9%), awanturowanie się w miejscach publicznych (9%), zakłócanie spokoju i porządku publicznego (9%). Kluczowym czynnikiem ryzyka jest płeć męska. Czynnikami sprzyjającymi 6–9 analizowanych zachowań są: wiek (do 35 roku życia) oraz picie alkoholu co najmniej kilka razy w miesiącu.Wnioski: Dominującymi zachowaniami ryzykownymi, podejmowanymi w stanie odurzenia SPA są: wykonywanie obowiązków domowych i zawodowych, „przygodne” stosunki seksualne, prowadzenie pojazdów mechanicznych, zachowania brawurowe, awanturowanie i zakłócanie porządku publicznego. Podejmują je najczęściej mężczyźni, osoby do 35 roku życia, osoby pijące alkohol co najmniej kilka razy w miesiącu.

Introduction: The results of research on the psychosocial functioning of children and adolescents with facial and craniofacial defects indicate a generally complex situation of this group. Patients are rejected, discriminated against, have low self-esteem and low sense of self-worth. All this, in turn, leads to difficulties in undertaking and maintaining social interactions.Research Aim: The aim of the study is to identify the correlation between selected sociodemographic variables and self-efficacy among adolescents with facial and cranial malformations and their communication with peers. The research adopts two objectives. The first one is to identify the correlation between self-efficacy and peer communication in adolescents with craniofacial defects. The second one, in turn, is to assess the impact of selected sociodemographic variables on self-efficacy and peer communication in adolescents with facial and cranial defects.Research Method: The following methods are applied in the research: KompOs (the Personal Competence Scale adapted by Juczyński), SKAR (the Adolescent Peer Communication Scale by Napora) and a survey questionnaire.Results: Scores on the SKAR suggest that respondents showed slightly lower openness at the same time as perceiving greater difficulties in communication. In the conducted research, variables (age, gender, place of residence) do not significantly differentiate the overall sense of self-efficacy. No significant correlation was found between self-efficacy and communication between adolescents with facial and cranial deformities and their peers.Conclusion: The results of the analysis can provide a basis for designing future research in the area of communication of adolescents with facial and craniofacial defects in a peer group and their sense of self-efficacy. Research conducted to date in this area has shown positive results from the participation of people with this type of defect in interpersonal training.

Wprowadzenie: Wyniki badań nad funkcjonowaniem psychospołecznym dzieci i młodzieży z wadami twarzy i czaszki wskazują na ogólnie złożoną sytuację tej grupy. Zazwyczaj osoby te, są odrzucane, dyskryminowane, mają niską samoocenę i niskie poczucie własnej wartości. Wszystko to prowadzi do trudności w podejmowaniu i utrzymywaniu interakcji społecznych.Cel badań: Przyjęto dwa cele badawcze: pierwszym jest identyfikacja zależności między poczuciem własnej skuteczności a komunikacją rówieśniczą u nastolatków z wadami twarzoczaszki, a drugim jest określenie wpływu wybranych zmiennych socjodemograficznych na poczucie własnej skuteczności i komunikację z rówieśnikami nastolatków z wadami twarzy i czaszki.Metoda badań: W badaniu zastosowano następujące narzędzia KompOs (Skalę Kompetencji Osobistych w opracowaniu Juczyńskiego) i SKAR (Skalę Komunikacji Rówieśniczej Młodzieży Napory) oraz kwestionariusz własnej konstrukcji – ankietę.Wyniki: Wyniki w SKAR sugerują, że respondenci wykazali się nieznacznie niższą otwartością, jednocześnie odczuwając większe trudności w komunikacji. W przeprowadzonych badaniach zmienne (wiek, płeć, miejsce zamieszkania) nie różnicują istotnie ogólnego poczucia własnej skuteczności. Nie stwierdzono istotnych korelacji między poczuciem własnej skuteczności a komunikacją między nastolatkami z defektami twarzy i czaszki a ich rówieśnikami.Wnioski: Zaprezentowane wyniki badań mogą stanowić podstawę do zaprojektowania przyszłych badań w zakresie komunikacji nastolatków z defektami twarzy i twarzoczaszki w grupie rówieśniczej i ich poczucia własnej skuteczności. Badania przeprowadzone dotychczas w tym obszarze wykazały pozytywne rezultaty uczestnictwa osób z tego typu defektem w treningu interpersonalnym.

Introduction: Both mentalization and empathy are forms of social cognition. They allow us to understand what is going on inside another person. Empathy is a kind of "gift" in natural resources, the "glue of humanity" that motivates us to fully respect the experiences and attitudes of other people. Empathic and mentalizing resources can be used in education, therapy, social care, and resocialization.Research Aim: The aim of the article was to determine the level and characteristics of mentalization in a group of probation officers. Exploring this phenomenon is a "blank spot" in this professional group. The empathic orientation of probation officers performing probation measures was also assessed. The results of adult probation officers were compared with a group of social workers. It was examined how the ability and motivation to mentalize oneself and others were related to emotional-cognitive empathy.Research Method: The article will describe the results obtained on the basis of the Mentalization Scale (MentS) by Dimitrijević et al. – in the Polish adaptation by Jańczak. The level of empathy in its global dimension and in the scope of its syndromes reflecting the complexity of the phenomenon were determined with the use of the Questionnaire of Empathic Understanding of Other People developed by Węgliński.Results: No statistically significant correlation was found between the dimensions of mentalization and the features of emotional-cognitive empathy. A high level of mentalization and a low level of general and emotional empathy were noted in the probation officers studied.Conclusion: Obtained results suggest the need of future exploration aimed at using them in the resocialization.

Wprowadzenie: zarówno mentalizacja jak i empatia to formy poznania społecznego. Pozwalają nam zrozumieć co dzieje się wewnątrz drugiego człowieka. To swoisty „dar” w zasobach naturalnych, „spoiwo człowieczeństwa” motywujące do pełnego szacunku odbioru doświadczeń i postaw drugiego człowieka. Zasoby empatyczne i mentalizacyjne można wykorzystywać w edukacji, terapii, opiece społecznej, i resocjalizacji.Cel badań: Celem artykułu było określenie cech mentalizacji sądowych kuratorów karnych. Eksploracja tego zjawiska stanowi wręcz „białą plamę” w tej grupie zawodowej. Dokonano także oceny orientacji empatycznej kuratorów sądowych wykonujących środki probacyjne. Wyniki kuratorów dla dorosłych porównano z grupą pracowników socjalnych. Sprawdzono, w jaki sposób zdolność i motywacja do mentalizowania siebie i innych są powiązane z empatią.Metoda badań: W artykule zostaną opisane wyniki uzyskane na podstawie Skali Mentalizacji (MentS) Dimitrijevića i in. – w adaptacji Jańczak. Poziom empatii w jej wymiarze globalnym oraz w zakresie syndromów, odzwierciedlających złożoność zjawiska, określono za pomocą Kwestionariusza Rozumienia Empatycznego Innych Ludzi (KRE).Wyniki: Nie stwierdzono istotnej statystycznie zależności pomiędzy wymiarami mentalizacji a cechami empatii emocjonalno-poznawczej. Odnotowano wysoki poziom mentalizacji oraz niski poziom empatii ogólnej i emocjonalnej badanych kuratorów karnych.Wnioski: Uzyskane wyniki sugerują potrzebę dalszych eksploracji w tym zakresie w celu wykorzystania ich w resocjalizacji.

Introduction: Research into domestic violence within the socioeconomic and spatial context remains underdeveloped despite the significance of this phenomenon.Research Aim: This study aimed to identify social, economic, and spatial risk factors for domestic violence in the districts of the Wielkopolska Voivodeship between 2018 and 2022.Research Method: The study utilized data from the Blue Card procedure. The analyses were grounded in Spearman's rho correlation coefficient, with the number of initiated procedures as the dependent variable.Results: The results indicate significant relationships between domestic violence and socioeconomic and spatial factors, including the level of urbanization, the level of feminization, the number of marriages, and indicators of disorganization related to the economic condition of the family.Conclusion: The referenced research contributes to existing knowledge on the determinants of domestic violence, which is crucial for planning effective preventive measures.

Wprowadzenie: Badania nad przemocą domową w kontekście społeczno-ekonomicznym i przestrzennym pozostają niedostatecznie rozwinięte, pomimo znaczenia tego zjawiska.Cel badań: Celem niniejszego badania było zidentyfikowanie społecznych, ekonomicznych i przestrzennych czynników ryzyka występowania przemocy domowej w powiatach województwa wielkopolskiego w latach 2018–2022.Metoda badań: Badanie wykorzystało dane z procedury Niebieskiej Karty. Analizy przeprowadzono w oparciu o współczynnik korelacji rho Spearmana, z liczbą wszczętych procedur jako zmienną zależną.Wyniki: Uzyskane wyniki wskazują na istotne zależności między przemocą domową a czynnikami społeczno-ekonomicznymi i przestrzennymi, takimi jak stopień urbanizacji, poziom feminizacji, liczba zawartych małżeństw oraz wskaźniki dezintegracji związane z kondycją ekonomiczną rodziny.Wnioski: Przeprowadzone badanie wnosi wkład do istniejącej wiedzy na temat uwarunkowań przemocy domowej, co ma kluczowe znaczenie dla planowania skutecznych działań prewencyjnych.

Introduction: Preparation for independence is one of the primary objectives of foster care. Developing a typology of young people in foster care based on their meaning in life and their personal resources, such as resilience, coping with stress, self-efficacy and self-esteem, can provide valuable guidance on how to effectively support their transition into adulthood.Research Aim: The aim of the study was to identify the types of foster care wards preparing for independence based on their meaning in life and selected personal resources, including resilience, stress management, self-efficacy and self-esteem.Research Method: The study employed a diagnostic survey as the data collection method. The research sample consisted of 230 young people aged 16–20 from both institutional and family foster care settings in Poland. Five research instruments were used: the Author’s Scale of the Meaning of Life, the Resilience Scale by Ogińska-Bulik and Juczyński, Endlers and Parkers’ Coping Inventory for Stressful Situations, the Generalized Self-Efficacy Scale by Schwarzer, Jerusalem and Juczyński, the Self-Esteem Scale by Rosenberg.Results: Four distinct types of young people preparing for independence from foster care can be identified differing in their meaning in life and selected personal resources.Conclusion: The quality of foster care wards’ transition into adulthood may depend on the type they represent. Considering their specific type can help tailor support strategies to enhance their preparation for independent living.

Wprowadzenie: Przygotowanie do usamodzielnienia jest jednym z głównych celów pieczy zastępczej. Typologia młodzieży z pieczy zastępczej na podstawie ich poczucia sensu życia oraz zasobów osobistych takich jak prężność, radzenie sobie ze stresem, poczucie własnej skuteczności oraz samoocena, może być wskazówką jak należy przygotowywać młodych ludzi do wej ścia w dorosłe życie.Cel badań: Celem badań było ustalenie typów młodzieży z pieczy zastępczej, która przygotowuje się do usamodzielnienia na podstawie posiadanego przez nich poczucia sensu życia oraz wybranych zasobów takich jak prężność, radzenie sobie ze stresem, poczucie własnej skuteczności oraz samoocena.Metoda badań: Autorka wykorzystała sondaż diagnostyczny jako metodę zbierania danych. Próbę badawczą stanowiło 230 wychowanków instytucjonalnej i rodzinnej pieczy zastępczej z Polski w wieku 16–20 lat. Zastosowano pięć narzędzi badawczych: autorską Skalę Sensu Życia, Skalę Pomiaru Prężności Ogińskiej-Bulik i Juczyńskiego, Kwestionariusz Radzenia Sobie w Sytuacjach Stresowych Endlera i Parkera, Skalę Uogólnionej Własnej Skuteczności Schwarzera, Jerusalema i Juczyńskiego oraz Skalę Samooceny Rosenberga.Wyniki: Wśród młodych osób, przygotowujących się do usamodzielnienia z pieczy zastępczej, można wyróżnić 4 typy wychowanków, którzy różnią się pomiędzy sobą pod względem poczucia sensu życia i wybranych zasobów osobistych. Wnioski: Jakość wejścia w dorosłość młodzieży z pieczy zastępczej może zależeć od typu, który reprezentują. Uwzględnienie przynależności wychowanka do określonego typu może determinować proces przygotowania do bycia samodzielnym.

Introduction: The profession of a cultural animator is often described in the literature as a job for “enthusiasts” that should be performed by people who love what they do. Observations of cultural animators in practice and their statements show that this is exactly the case. However, it seems interesting to investigate the status quo empirically.Research Aim: The aim of this study was to determine how future socio-cultural animators perceive the characteristics of their passion in terms of its development, harmony with other life activities and personal benefits resulting from the pursued passionate activity.Research Method: The applied research design was the diagnostic survey method using the Passion Self-Report Inventory (ISP), a tool developed by Byra and colleagues.Results: The vast majority of the responding cultural animation students have a passion, and all of them declare to have a potential “alternative” passion. Most of these are arts-related passions. The vast majority of respondents to some extent believe that the source of their passion is their own exploration, although the strength of these beliefs suggests that the influence of the social environment is almost as important. Future animators manage to maintain a relative balance between their favorite activity and other life activities, and obtain significant personal benefits resulting from having a passion.Conclusion: It can, therefore, be stated that the obtained results present cultural animators as true enthusiasts as defined in the Dualistic Model of Passion, with a predominance of the harmonious component, studying mostly in accordance with their preferred interests and gaining many personal benefits, such as motivation for development, inspiration, a sense of meaning and freedom. This allows us to assume that in the future they will not only meet one of the most important theoretical criteria for performing this difficult occupation, but will also be protected against many negative consequences of providing services based on intensive interpersonal communication.

Wprowadzenie: Zawód animatora kultury często jest opisywany w literaturze przedmiotu jako zajęcie dla „pasjonatów”, które powinny wykonywać osoby kochające to, co robią. Z obserwacji animatorów kultury w praktyce oraz z samych ich wypowiedzi wynika, że tak właśnie jest. Interesujące wydaje się jednak empiryczne zbadanie stanu faktycznego .Cel badań: Celem niniejszych badań było ustalenie, w jaki sposób przyszli animatorzy społeczno-kulturalni postrzegają cechy posiadanej pasji w wymiarach jej nabycia, zrównoważenia z innymi aktywnościami życiowymi oraz osobistych korzyści płynących z posiadanej pasji.Metoda badań: Badania przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego za pomocą narzędzia Inwentarz Samoopisu Pasji (ISP) autorstwa Byry i współpracowników.Wyniki: Zdecydowana większość badanych studentów kierunku animacja kultury posiada jakąś pasję, a wszyscy deklarują posiadanie potencjalnej pasji „alternatywnej”. Większość z tych pasji to zamiłowania artystyczne. Zdecydowana większość badanych w jakimś stopniu uważa, że źródłem ich pasji są poszukiwania własne, choć siła tych przekonań sugeruje, że wpływ otoczenia społecznego jest niemal równie istotny. Przyszłym animatorom udaje się utrzymać względną równowagę między ulubionym zajęciem a innymi aktywnościami oraz w bardzo wysokim stopniu uzyskiwać korzyści osobiste wynikające z posiadania pasji. Wnioski: Można zatem powiedzieć, że z uzyskanych wyników rysuje się obraz autentycznych pasjonatów w rozumieniu DMP (Dualistyczny Model Pasji), o przewadze komponenty harmonijnej, studiujących przeważnie zgodnie z preferowanymi zainteresowaniami i osiągających z tego powodu wiele korzyści osobistych, takich jak motywacja do rozwoju, inspiracja, poczucie sensu i wolności. Pozwala to sądzić, że w przyszłości nie tylko będą spełniać jedno z najważniejszych teoretycznych kryteriów wykonywania tego trudnego zajęcia, ale będą też chronieni przed negatywnymi następstwami świadczenia usług opierających się o intensywne kontakty interpersonalne.

Introduction: The study described in this paper was inspired by the willingness to draw more attention to the condition of music education, its challenges and related issues.Research Aim: The aim of the study was to learn the views of former school pupils, currently being university students, on music education they had received at schools of general education. The analysis of collected reports allowed to diagnose its current condition.Research Method: The author conducted a qualitative study. Students reported on their experiences in the form of written recollections, opinions and proposals. In total, 129 student reports encompassing nearly 500 pages of typescript were subject to inductive and interpretative content analysis.Results: Results of the study disclosed a fairly dramatic picture of universal music education. On their basis, it can be stated that in terms of the learning content and form, music classes are not acknowledged and approved by former school pupils, they fail to differ much from other school classes, they are primarily focused on transmission of theoretical knowledge, whereas practical activities are associated with stress of presenting one’s musical skills in front of the entire class.Conclusion: Universal music education needs to undergo radical changes.

Wprowadzenie: Impulsem do przeprowadzenia badań będących podstawą tego tekstu była chęć zwrócenia uwagi na stan edukacji muzycznej, na problemy jakie jej dotyczą.Cel badań: Celem badań było poznanie opinii byłych uczniów, a obecnie studentów, na temat odbytej przez ich w szkole ogólnokształcącej edukacji muzycznej. Analiza zebranych wypowiedzi posłużyła do diagnozy stanu tej edukacji.Metoda badań: Badania miały charakter jakościowy. Studenci wypowiadali się w formie pisemnych wspomnień, opinii i postulatów. W sumie analizie o założeniach indukcyjnych i interpretatywnych zostało poddanych 129 wypowiedzi studentów zawartych na blisko 500 stronach maszynopisu.Wyniki: Wyniki badań pokazują dość dramatyczny obraz powszechnej edukacji muzycznej. Na ich podstawie można stwierdzić, że lekcje muzyki w zakresie treści i form nie znajdują zrozumienia i akceptacji ze strony byłych uczniów, niewiele różnią się od innych szkolnych zajęć, dominuje w nich przekazywanie treści teoretycznych, a działania praktyczne kojarzą się ze stresem prezentowania swoich umiejętności muzycznych na forum klasy.Wnioski: Konieczne są gruntowne zmiany w powszechnej edukacji muzycznej.

Introduction: The functioning of children within a peer environment constitutes a pivotal aspect of the social learning space fostered by preschool educators. In planning and developing this space, educators make critical decisions regarding pedagogical methods, learning tasks, types of play, and activity formats.Research Aim: This article aims to analyze the nature of the objectives and activities for preschool children, as well as their learning and communication strategies. The research employed educational activities involving four-person groups using an interactive floor.Research Method: The research was qualitative. Observations focused on forms of tutoring, peer learning, communication among preschoolers, and the emotions accompanying task completion within the research context. Following the activities, individual and focus group interviews were conducted, during which children were invited to self-evaluate their experiences.Results: This article describes the terminological findings derived from the conducted research. Three categories of peer learning were observed in groups of children utilizing an interactive floor: joint task accomplishment, cooperative learning, and peer tutoring. The article also presents a broad spectrum of communication forms among children and their emotions during educational situations.Conclusion: The presented results may inspire further research into preschool children’s communication and cooperation. These findings also offer practical value for preschool teachers in fostering a peer learning environment supported by modern technology (e.g. interactive  floors), designing developmental tasks within a learning community, and establishing contexts conducive to the development of children’s linguistic and communication skills.

Wprowadzenie: Funkcjonowanie dziecka w środowisku rówieśniczym jest ważnym aspektem tworzonej przez nauczyciela edukacji przedszkolnej wspólnej przestrzeni społecznej. Nauczyciel projektując i kreując przestrzeń edukacyjną do spotkania dziecka  z rówieśnikiem dokonuje ważnych wyborów metod, zadań, zabaw, środków i form aktywności.Cel badań: Przedmiotem badań zaprezentowanym w artykule jest analiza charakteru celów i zadań realizowanych przez dzieci w przedszkolu, przyjmowanych przez nie strategii uczenia się i komunikacji z innymi. Wykorzystano sytuacje edukacyjne z udziałem czteroosobowych zespołów dzieci z wykorzystaniem podłogi interaktywnej.Metoda badań: Badania miały charakter jakościowy. Obserwowano formy wzajemnego/ wspólnego uczenia się, formy komunikacji między przedszkolakami, emocje towarzyszące realizacji zadań  w  sytuacji badawczej. Po aktywności zadaniowej przeprowadzono rozmowy indywidualne i wywiady fokusowe w zespołach. W ich trakcie dzieci dokonały ewaluacji swoich doświadczeń.Wyniki: W publikacji dokonano opisu ustaleń terminologicznych na podstawie przeprowadzonych badań. Wyłoniono i zaprezentowano trzy kategorie uczenia się rówieśniczego: wspólne wykonywanie zadań, uczenie się przez współpracę, tutoring rówieśniczy zaobserwowane w grupach dzieci uczestniczących w zadaniu przy wykorzystaniu podłogi interaktywnej. Pokazano zarejestrowany w trakcie badań szeroki wachlarz form komunikacji między dziećmi i towarzyszących im emocji  w sytuacji edukacyjnej.Wnioski: Zaprezentowane wyniki mogą zainspirować do dalszych badań nad komunikacją i współpracą dzieci przedszkolnych. Mają też wymiar aplikacyjny. Dostrzegamy ich użyteczność dla nauczycieli przedszkoli w procesie tworzenia środowiska uczenia się dzieci z rówieśnikiem przy zastosowaniu nowoczesnych technologii (interaktywnej podłogi), projektowaniu zadań rozwojowych realizowanych we wspólnocie uczącej się i tworzenia kontekstów do rozwijania umiejętności językowych i komunikacyjnych dzieci.

Introduction: The basis of professional development is the ability to manage one's own learning process. Therefore, it is so important for future teachers to develop this skill during their studies so that they can achieve professional success and pass on knowledge in this area to their students.Research Aim: The aim of this research is to determine what strategies regulating the learning process are used by pre-service teachers - to improve their academic achievement.Research Method: The research is qualitative. The questionnaire was created on the basis of Oxford's typology of learning strategies, the concept of self-directed learning by Paris and Paris, Ledzińska and Zimmerman's description of self-regulated learning strategies.Results: The analysis of the obtained results allows to determine the existence of four types of self-regulated learning strategies among preschool and early education pre-service teachers. Students mainly use organizational and supervising strategies. Students have the least experience in applying social strategies for learning together and affective strategies to cope with stress.Conlusion: There is a great need to educate students how to use and develop self-regulated learning strategies that can be transmitted to learners. It is especially important to pay more attention to social and affective strategies during pedagogical studies, as they are weakly-developed, but crucial to cope with stress and develop the ability to work in a group during pedagogical studies.

Wprowadzenie: Podstawą rozwoju zawodowego jest umiejętność zarządzania własnym procesem uczenia się. Dlatego tak ważne jest, aby przyszli nauczyciele rozwijali tę umiejętność w trakcie studiów, aby mogli osiągać sukcesy zawodowe i przekazywać wiedzę w tym zakresie swoim uczniom.Cel badań: Celem badań jest określenie, jakie strategie regulujące proces uczenia się są stosowane przez nauczycieli początkujących w celu poprawy ich osiągnięć w nauce.Metoda badań: Badania mają charakter jakościowy. Kwestionariusz został stworzony na podstawie oksfordzkiej typologii strategii uczenia się, koncepcji samodzielnego uczenia się Paris i Paris, Ledzińskiej oraz opisu samoregulujących strategii uczenia się Zimmermana.Wyniki: Analiza uzyskanych wyników pozwala na określenie występowania czterech typów samoregulujących się strategii uczenia się wśród nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej. Studenci posługują się głównie strategiami organizacyjnymi i nadzorującymi. Studenci mają najmniejsze doświadczenie w stosowaniu strategii społecznych do wspólnego uczenia się i strategii afektywnych do radzenia sobie ze stresem.Wnioski: Istnieje ogromna potrzeba edukowania studentów, jak używać i rozwijać strategie samoregulacji, które można przekazać uczniom. Szczególnie ważne jest zwrócenie większej uwagi na strategie społeczne i afektywne podczas studiów pedagogicznych, ponieważ są one słabo rozwinięte, ale kluczowe dla radzenia sobie ze stresem i rozwijania umiejętności pracy w grupie podczas studiów pedagogicznych.

Introduction: The ongoing armed conflict in Ukraine significantly impacts children, positioning them both as direct victims of violence and as symbolic representations of national resistance, hope, and future reconstruction.Research Aim: The aim of this article is to analyze childhood experiences in Ukraine in the context of war, both in a literal and symbolic dimension, and to illustrate how children are perceived as victims of armed conflict while simultaneously serving as symbols of resistance, hope, and national reconstruction.Evidence-based Facts: The study employs Galtung’s theory of structural violence and Wessells’ theory of child protection to analyze war related child experiences. It draws data from official reports, including those from the Prosecutor General’s Office of Ukraine, UNICEF, and humanitarian organizations. Findings show war disrupts education and reinforces the necessity for flexible educational approaches during crises. Children play a symbolic role in narratives of resistance.Summary: The research underscores the severe impact of war on children, both physically and emotionally. It highlights the need for comprehensive programs to protect children’s rights, support their development, and facilitate social reintegration post-conflict. The study also emphasizes the importance of education in minimizing war’s psychological and social consequences.

Wprowadzenie: Trwający konflikt zbrojny na Ukrainie wywiera znaczący wpływ na dzieci, czyniąc je zarówno bezpośrednimi ofiarami przemocy, jak i symbolami narodowego oporu, nadziei oraz przyszłej odbudowy. W kontekście trwającej wojny dzieciństwo przestaje być okresem ochrony i beztroski, a staje się kategorią społeczną i polityczną, poddaną procesom instrumentalizacji i narracjom wojennym.Cel badań: Celem niniejszego artykułu jest analiza doświadczeń dzieci na Ukrainie w kontekście konfliktu zbrojnego, zarówno w wymiarze dosłownym, jak i symbolicznym. Artykuł przedstawia, w jaki sposób dzieci są postrzegane jako ofiary wojny, jednocześnie uwzględniając ich rolę jako symboli oporu, nadziei i odbudowy państwowości.Stan wiedzy: Analiza opiera się na teorii przemocy strukturalnej Galtunga oraz teorii ochrony dzieci Wessellsa, które umożliwiają kompleksowe ujęcie doświadczeń dzieci w warunkach konfliktu zbrojnego. W artykule zostały wykorzystane dane pochodzące z oficjalnych raportów Prokuratury Generalnej Ukrainy, UNICEF oraz organizacji humanitarnych zajmujących się ochroną praw dzieci i monitorowaniem skutków wojny.Podsumowanie: Wyniki analizy ukazują wielowymiarowe konsekwencje wojny dla dzieci na Ukrainie, obejmujące zarówno aspekty fizyczne i psychiczne, jak i społeczno-polityczne. Wojna odbiera najmłodszym poczucie bezpieczeństwa, destabilizuje ich codzienność i wpływa na kształtowanie tożsamości w warunkach kryzysu. Autor podkreśla konieczność wdrażania kompleksowych programów ochrony praw dzieci, wspierania ich rozwoju oraz opracowania skutecznych strategii społecznej reintegracji w okresie powojennym. Szczególną rolę przypisuje edukacji, która nie tylko stanowi fundament odbudowy indywidualnej i zbiorowej, ale także jest kluczowym narzędziem minimalizowania długofalowych skutków wojny.

Introduction: The rapid development of the Internet has led to numerous complications in the use of digital information. It has enabled the manipulation of messages, the deliberate creation of false content, and new forms of information distortion driven by advances in artificial intelligence (AI) tools.Research Aim: This article aims to analyze the nature and causes of selected disruptions in digital information (fake news, disinformation, and AI hallucinations). The author emphasizes the importance of critically analyzing media content in the face of false information, a topic explored in the final section of the text.Evidence-based Facts: In recent years, the number of publications on disinformation in digital media has increased significantly. Experts consider it one of the most serious global threats in the digital space. Additionally, there is a growing concern about experiencing AI-generated hallucinations, such as those produced by ChatGPT. Studies available in the literature focus on the essence of disinformation, the reasons for its spread, and its consequences, particularly in limiting critical thinking.Summary: Given the threats posed by false information, special attention should be directed toward children and adolescents, the most active group of Internet users. Awareness of the causes of false information, the dangers of its reception, and ways to counteract the harmful effects of disinformation highlight the need to enhance the digital skills of young people. These competencies enable students to effectively protect themselves from information manipulation and build resilience against propaganda and false narratives.

Wprowadzenie: Dynamiczny rozwój Internetu przyczynił się do licznych komplikacji w zakresie korzystania z cyfrowych informacji. Powstały zarówno możliwości manipulowania przekazem, celowego tworzenia treści fałszywych, jak i nowe formy zniekształcania informacji wynikające z rozwoju narzędzi sztucznej inteligencji.Cel badań: Celem artykułu jest analiza istoty i przyczyn wybranych zakłóceń informacji cyfrowych (fake news, dezinformacja, halucynacje AI). Autor podkreśla znaczenie krytycznej analizy treści medialnych w obliczu fałszywych informacji, co omawia w końcowej części tekstu.Stan wiedzy: W ostatnich latach znacząco wzrosła liczba publikacji dotyczących dezinformacji w mediach cyfrowych. Eksperci uznają ją za jedno z najpoważniejszych globalnych zagrożeń w przestrzeni cyfrowej. Dodatkowo pojawia się problem doświadczania halucynacji generowanych m.in. przez ChatGPT. Dostępne w literaturze badania koncentrują się na istocie dezinformacji, przyczynach jej rozprzestrzeniania się oraz skutkach ograniczenia myślenia krytycznego.Podsumowanie: Wobec zagrożeń fałszywymi informacjami szczególną uwagę należy poświęcić dzieciom i młodzieży jako grupie najbardziej aktywnych użytkowników Internetu. Świadomość przyczyn powstawania informacji fałszywych, niebezpieczeństw wynikających z ich odbioru, i sposobów przeciwdziałania szkodliwym wpływom dezinformacji skłania do doskonalenia kompetencji cyfrowych dzieci i młodzieży. Umożliwiają one uczniom skuteczną obronę przed manipulacją informacyjną oraz budują odporność na propagandę czy fałszywe narracje.

Introduction: Safety, as a dimension of school climate, is examined in the context of peer relations, student-teacher relations, school technical facilities, etc. The topic addressed in the research focuses on selected aspects of students’ functioning that are related to their sense of safety.Research Aim: The aim of the study is to learn about students' opinions on their sense of safety, considered as an element of school climate. The analysis included students' statements regarding the school climate, the level of acceptance, diversity and support between students and between students and teachers, as well as identifying problems related to violence and expressing respect in the school environment.Research Method: Diagnostic survey using an electronic survey questionnaire.Results: Students rated the school atmosphere, aspects related to diversity and acceptance of their person, the possibility of obtaining support, as well as a sense of mutual respect moderately (Me = 4). Almost 30% of respondents stated that there are teachers in schools who behave inappropriately towards students. The Spearman rank correlation coefficient showed the relationship between violence at school, teachers' attitudes and peer relations. Students experiencing psychological violence more often indicated experiencing physical violence (rs=0.528, p<0.001). Showing respect for others correlates with acceptance of diversity (rs=0.465, p<0.001) and acceptance (rs=0.455, p<0.001).Conclusion: Building a safe and supportive school environment is essential for students to thrive. In order for schools to be places where everyone feels at home, it is essential to support students, prevent violence, and promote a culture of respect and acceptance.

Wprowadzenie: Bezpieczeństwo, jako wymiar klimatu szkolnego, jest badane w kontekście relacji rówieśniczych, relacji uczniów i nauczycieli, zaplecza technicznego szkoły itd. Podjęty w badaniach temat koncentruje się na wybranych aspektach funkcjonowania uczniów, które wiążą się w ich percepcji z subiektywnym poczuciem bezpieczeństwa.Cel badań: Celem badania jest poznanie opinii uczniów na temat ich poczucia bezpieczeństwa, ujmowanego jako element klimatu szkoły. Aby zrealizować cel poddano analizie deklaracje uczniów odnoszące się do atmosferę panującą w szkole, poziom akceptacji, różnorodność i wsparcia między uczniami oraz między uczniami a nauczycielami, a także identyfikacja problemów związanych z przemocą i wyrażanie szacunku w środowisku szkolnym.Metoda badań: Sondaż diagnostyczny oparty o technikę ankietową z wykorzystaniem elektronicznego kwestionariusza ankiety.Wyniki: Uczniowie umiarkowanie wysoko (Me = 4) oceniają atmosferę w szkole, aspekty związane z różnorodnością i akceptacją ich osoby przez innych, możliwość uzyskania wsparcia od innych osób, jak również poczucie wzajemnego szacunku ze strony rówieśników i nauczycieli. Prawie 30% badanych stwierdziła, że w szkołach są nauczyciele dopuszczający się niewłaściwego zachowania w stosunku do uczniów. Współczynnik korelacji rang Spearamana wykazał zależności pomiędzy przemocą w szkole, postawami nauczycieli i relacjami rówieśniczymi. Uczniowie doświadczający przemocy psychicznej częściej wskazywali także doświadczanie przemocy fizycznej (rs = 0,528, p < 0.001). Okazywanie szacunku innym koreluje z akceptacją różnorodności (rs = 0,465, p < 0,001) oraz akceptacją (rs = 0,455, p < 0,001).Wnioski: Budowanie bezpiecznego i wspierającego środowiska szkolnego jest niezbędne dla prawidłowego rozwoju uczniów. Aby szkoła była miejscem, w którym każdy czuje się jak u siebie, konieczne jest wspieranie uczniów, przeciwdziałanie przemocy i promowanie kultury szacunku oraz akceptacji.

Introduction: The theoretical framework for the research was provided by the self-determination theory, according to which the teacher’s functioning in the classroom is determined by the satisfaction of their need for autonomy at school.Research Aim: The aim of this paper was (1) to develop a preliminary Polish-language version of a tool for measuring the teacher’s sense of autonomy at school; (2) to discuss the level of teacher autonomy at school reported by the respondents, (3) to identify the determinants of the level of teacher autonomy at school reported by the respondents.Research Method: A diagnostic survey method was used; 169 teachers were asked to complete the Sense of Teacher Autonomy Questionnaire and the Portrait Value Questionnaire.Results: The preliminary Polish-language version of the tool for measuring the teacher’s sense of autonomy at school consists of two subscales: Pressure and Participation. Each of them has acceptable reliability. The analysis of the data collected using this measure revealed that the level of respondents’ self-reported satisfaction of their need for autonomy was higher than the level of its frustration. The level of satisfaction of the need for autonomy positively correlates with the recognition of the value of compliance with rules; the level of frustration of the need for autonomy positively correlated with the recognition of the value of authority over others.Conclusion: Respondents appraised the school environment highly as supportive of their autonomy. The sense of autonomy at school was higher in those respondents who positively evaluated compliance with the rules and lower in those who valued the exercise of authority over others.

Wprowadzenie: Jako teoretyczną ramę dla prowadzonych badań wykorzystano teorię autodeterminacji, zgodnie z którą funkcjonowanie nauczyciela w klasie szkolnej determinowane jest stopniem zaspokojenia w środowisku szkoły jego potrzeby autonomii.Cel badań: Badania ukierunkowano na następujące cele: 1) opracowanie polskojęzycznej wstępnej wersji narzędzia służącego do pomiaru poczucia autonomii nauczyciela w środowisku szkoły; 2) opis nasilenia deklarowanego przez badanych nauczycieli poczucia autonomii w środowisku szkoły; 3) ustalenie czynników warunkujących nasilenie deklarowanego przez badanych nauczycieli poczucia autonomii w środowisku szkoły.Metoda badań: Badania zrealizowano przy użyciu metody sondażu diagnostycznego. Wzięło w nich udział 169 nauczycieli, których poproszono o wypełnienie Kwestionariusza Poczucia Autonomii Nauczyciela i Portretowego Kwestionariusza Wartości.Wyniki: Polskojęzyczna wstępna wersja narzędzia służącego do pomiaru poczucia autonomii nauczyciela w środowisku szkoły składa się z dwóch podskal: presji i partycypacji, z których każda cechuje się satysfakcjonującą rzetelnością. Analiza zgromadzonych za jego pomocą danych ujawnia większe nasilenie deklarowanego przez respondentów zaspokojenia ich potrzeby autonomii w środowisku szkoły aniżeli jej deprywacji. Nasilenie zaspokojenia potrzeby autonomii dodatnio koreluje z uznaniem wartości podporządkowania się regułom; nasilenie deprywacji potrzeby autonomii dodatnio koreluje z uznaniem wartości władzy nad innymi.Wnioski: Respondenci wysoko oceniają środowisko szkoły jako wspierające ich autonomię. Wyższe nasilenie poczucie autonomii w szkole cechuje tych respondentów, którzy pozytywnie wartościują podporządkowanie się obowiązującym regułom, a niższe – tych, którzy cenią sprawowanie władzy nad innymi.

Introduction: The debate concerning feminist standpoint epistemology and the concept of situated knowledge represents a crucial moment in the history of contemporary philosophy of education. Engaging with this issue necessitates reconstructing the tensions between critical pedagogy, postmodernism, and feminist theories of knowledge.Research Aim: The aim of this paper is to explore the impact of feminist epistemologies, particularly the ideas of standpoint epistemology and situated knowledge, on shaping the discourse of critical pedagogy, as well as on revising many of its foundational assumptions. Ultimately, I aimto assess the extent to which these perspectives have contributed to profound transformations in the epistemology and methodology of contemporary educational research.Evidence-based Facts: Despite the fact that since the late 1980s many feminist scholars have critically examined the core assumptions of critical pedagogy highlighting the dominant position of men in shaping critical educational theory, their voices have not received significant attention from Henry A. Giroux and other male founders of this educational movement.Summary: Feminist standpoint epistemology and the concept of situated knowledge represent one of the most significant achievements in contemporary educational theory. Thanks to feminist scholars, traditional models of knowledge have been challenged, leading to the introductionof new research methodologies and alternative educational frameworks which pursue more just forms of knowledge production and a commitment to inclusive educational solutions.

Wprowadzenie: Debata dotycząca feministycznej epistemologii stanowiska oraz koncepcji usytuowanej wiedzy stanowi kluczowy moment w historii współczesnej filozofii edukacji. Podjęcie tego zagadnienia wymaga rekonstrukcji napięć między pedagogiką krytyczną, postmodernizmem a feministycznymi teoriami wiedzy — obszarem, który sam w sobie stanowi szczególnie intrygujący rozdział w rozwoju tzw. krytycznego zwrotu w edukacji.Cel badań: Celem niniejszego artykułu jest zbadanie wpływu epistemologii feministycznych, w szczególności idei epistemologii stanowiska oraz usytuowanej wiedzy, na kształtowanie dyskursu pedagogiki krytycznej, a także na rewizję wielu jej podstawowych założeń. Ostatecznie dążę do oceny, w jakim stopniu perspektywy te przyczyniły się do głębokich transformacji w epistemologii i metodologii współczesnych badań edukacyjnych.Stan wiedzy: Pomimo że od końca lat 80. XX wieku wielu badaczy feministycznych krytycznie analizowało podstawowe założenia pedagogiki krytycznej wskazując na dominującą pozycję mężczyzn w kształtowaniu krytycznej teorii edukacji, ich głosy nie spotkały się z istotnym odzewem ze strony Henry’ego A. Giroux i innych męskich twórców tego nurtu.Podsumowanie: Feministyczna epistemologia stanowiska oraz koncepcja wiedzy usytuowanej stanowią jedno z najważniejszych osiągnięć we współczesnej teorii edukacyjnej. Dzięki badaczkom feministycznym tradycyjne modele wiedzy zostały zakwestionowane, co doprowadziło do wprowadzenia nowych metodologii badawczych oraz alternatywnych ram edukacyjnych poszukujących sprawiedliwszych form produkcji wiedzy oraz bardziej inkluzyjnych rozwiązań edukacyjnych.

Introduction: Various policy actions emphasize an urgent need to develop a shared vision for equipping teachers and learners with the knowledge and skills to embed sustainability in their teaching.Research Aim: This research aims to discuss pre-service teachers’ willingness to include in their teaching of English and French environmental issues with the purpose of developing learners’ sustainability awareness. Given the responsibility that educators have towards future generations of learners, a change in attitude and behaviour is needed concerning the environment we live in. As in Romania, the current status of environmental literacy is at an incipient level, this paper sets out to investigate would-be English and French language teachers' readiness to assume the role of agents of change.Research Method: The study included 80 participants, and a survey was used as a research instrument. Data collected were analysed qualitatively and quantitatively through descriptive statistics using Google Forms' built-in tools, Jamovi 2.6.26, and Voyant Tools for content analysis.Results: The main findings refer to the fact that even if pre-service teachers are willing to address sustainability in their teaching, their level of preparedness should be improved.Conclusion: The potential for pre-service language teachers to become active agents of sustainable development is evident. Still, this potential must be guided by curriculum innovation, professional development, and increased exposure to interdisciplinary resources. 

Wprowadzenie: Różne działania polityczne podkreślają pilną potrzebę opracowania wspólnej wizji wyposażenia nauczycieli i uczniów w wiedzę i umiejętności, aby mogli włączyć zrównoważony rozwój do swojego nauczania. Cel badań: Niniejsze badania mają na celu omówienie gotowości przyszłych nauczycieli do uwzględnienia w swoim nauczaniu zagadnień środowiskowych języka angielskiego i francuskiego w celu rozwijania świadomości zrównoważonego rozwoju u uczniów. Biorąc pod uwagę odpowiedzialność, jaką edukatorzy mają wobec przyszłych pokoleń uczniów, konieczna jest zmiana postawy i zachowania w odniesieniu do środowiska, w którym żyjemy. Ponieważ w Rumunii obecny stan znajomości środowiska jest na początkowym poziomie, niniejszy dokument ma na celu zbadanie gotowości przyszłych nauczycieli języka angielskiego i francuskiego do przyjęcia roli agentów zmian.Metoda badań: W badaniu wzięło udział 80 uczestników, a ankieta została wykorzystana jako narzędzie badawcze. Zebrane dane zostały przeanalizowane jakościowo i ilościowo za pomocą statystyk opisowych przy użyciu wbudowanych narzędzi Google Forms, Jamovi 2.6.26 i Voyant Tools do analizy treści. Wyniki: Główne ustalenia odnoszą się do faktu, że nawet jeśli nauczyciele-amatorzy są skłonni zająć się zrównoważonym rozwojem w swoim nauczaniu, ich poziom przygotowania powinien zostać poprawiony.Wnioski: Potencjał nauczycieli języków obcych do stania się aktywnymi agentami zrównoważonego rozwoju jest oczywisty. Niemniej jednak potencjał ten musi być ukierunkowany przez innowację w programie nauczania, rozwój zawodowy i zwiększoną ekspozycję na zasoby interdyscyplinarne.

Introduction: This article examines the support provided to adolescents and young adults in crisis, particularly those struggling with addiction, within a specialised therapeutic facility for young men in Leimbach, Germany.Research Aim: The article aims to present a support model for youth in crisis, based on the principles of self-help and the therapeutic community approach.Research Method: The article employs a case study approach, incorporating an analysis of existing data and a semi-structured individual interview.Results: The Leimbach Centre operates as a therapeutic community, with self-help as its core principle. Support includes group therapy, individual assistance, Naikan meditation, and structured work to foster independence and social competence. Collaboration with local institutions enables participants to undertake vocational internships, enhancing their prospects for social reintegration. However, challenges remain particularly the high dropout rate (40% within the first 90 days) and emotional difficulties stemming from adverse family experiences.Conclusion: Combining self-help groups with various therapeutic interventions, supported by professionals and operating within a certified public system, reduces the risks associated with unsupervised self-help groups. However, high dropout rates persist due to low motivation and adaptation difficulties. Methodological limitations hinder precise evaluation, yet available data suggest that most former residents maintain abstinence. The presented solutions hold both cognitive and practical value. The therapeutic community model, recognised in Poland and Germany, continues to inspire professionals working with youth in crisis. In the context of migration between these countries, understanding the functioning of such organisations abroad is particularly valuable.

Wprowadzenie: Przedmiotem analizy jest oferta pomocowa, skierowana do młodzieży i młodych dorosłych w sytuacji kryzysowej, zmagających się z uzależnieniami i korzystających ze wsparcia specjalistycznej placówki terapeutycznej dla młodych mężczyzn w Leimbach, w Niemczech.Cel badań: Celem artykułu jest przedstawienie koncepcji pomocowej skierowanej do młodzieży w kryzysie, bazującej na idei pomocy do samopomocy i pracy metodą społeczności terapeutycznej.Metoda badań: Wykorzystane podejście badawcze to studium przypadku, analiza danych zastanych i częściowo ustrukturyzowany wywiad indywidualny.Wyniki: Działalność ośrodka w Leimbach opiera się na społeczności terapeutycznej, której fundamentem jest koncepcja pomocy do samopomocy. Wsparcie obejmuje terapię grupową, indywidualne działania pomocowe, medytację Naikan oraz prace, które rozwijają samodzielność i kompetencje społeczne mieszkańców. Współpraca z lokalnymi instytucjami umożliwia praktyki zawodowe, zwiększając szanse na reintegrację społeczną. Główne wyzwania to wysoka rezygnacja uczestników (40% w ciągu 90 dni) oraz problemy emocjonalne wynikające z trudnych doświadczeń rodzinnych.Wnioski: Połączenie idei grupy samopomocowej z różnymi formami terapii, wspieranych przez profesjonalną kadrę i funkcjonowanie placówki w ramach certyfikowanego systemu publicznego, minimalizuje ryzyko wynikające z braku profesjonalnego wsparcia w samodzielnie działających grupach samopomocowych. Nadal jednak problemem pozostaje wysoka rezygnacja uczestników z powodu niskiej motywacji i trudności adaptacyjnych. Ograniczenia metodologiczne dostępnych danych utrudniają dokładną ocenę skuteczności działań, jednak dostępne dane wskazują, że większość byłych rezydentów utrzymuje abstynencję. Przedstawione rozwiązania mają przede wszystkim wartość poznawczą i praktyczną. Metoda społeczności terapeutycznej, znana w Polsce i Niemczech, nadal może inspirować specjalistów pracujących z młodzieżą w kryzysie. W kontekście migracji między tymi krajami wiedza o działaniu takich organizacji za granicą może być szczególnie cenna.

Introduction: Family relationships have been demonstrated to be a significant indicator of young people’s overall functioning and have the capacity to influence perceptions of self and environment. It is valuable to examine the relationship between family relationships and young people’s sense of perceived social support as well as their self-esteem.Research Aim: The aim of this paper is to demonstrate the relationships between family relationships, sense of social support and self-esteem in children in grades 7 and 8 of primary school.Research Method: The study procedure consisted of completing the Family Relations Questionnaire KRR-1 My Family by Plopa and Połomski to measure the quality of these relationships, the Short Scale of Social Support for Youth KSWS-18 by Skowroński and Pabich to measure the sense of support of the respondents, and the Self-Assessment Scale SES by Rosenberg adapted by Dzwonkowska, Lachowicz-Tabaczek and Łaguna to measure their self-esteem. The study included 103 children from the 7th and 8th grade of primary school.Result: The family relationships of the youth surveyed are related to the sense of social support they experience and their self-esteem. The better the family functions, the higher the students assess their sense of being supported by their parents, peers and teachers. Moreover, the higher the sense of support declared by the respondents, the better they perceive themselves. Regression analysis showed that parental and peer support are significant predictors of self-esteem. The assumed moderating role of peer support for the relationship between the communication dimension and self-esteem was not demonstrated.

Wprowadzenie: Relacje rodzinne mogą być wyznacznikiem jakości funkcjonowania młodych ludzi i przyczyniać się do sposobu postrzegania siebie oraz otoczenia. Zasadne staje się sprawdzenie, jak relacje rodzinne wiążą się z poczuciem doświadczanego wsparcia społecznego młodzieży oraz ich samooceną.Cel badań: Wykazanie związków pomiędzy relacjami rodzinnymi a poczuciem wsparcia społecznego oraz samooceną u dzieci w klasie 7 i 8 szkoły podstawowej.Metoda badań: Procedura badania polegała na wypełnieniu Kwestionariusza Relacji Rodzinnych KRR-1 Moja Rodzina Plopy i Połomskiego w celu pomiaru jakości tych relacji, Krótkiej Skali oceny Wsparcia Społecznego młodzieży KSWS-18 Skowrońskiego i Pabich dla zmierzenia poczucia wsparcia badanych oraz Skali Samooceny SES-M. Rosenberga w adaptacji Dzwonkowskiej, Lachowicz-Tabaczek i Łaguny dla zmierzenia ich samooceny. Badaniami objęto 103 dzieci z klasy 7 i 8 szkoły podstawowej.Wyniki: Relacje rodzinne badanej młodzieży wiążą się z poczuciem doświadczanego przez nich wsparcia społecznego oraz ich samooceną. Im lepiej funkcjonuje rodzina, tym wyżej uczniowie oceniają poczucie bycia wspieranymi przez rodziców, rówieśników oraz nauczycieli. Ponadto im wyższe poczucie wsparcia deklarują badani, tym lepiej postrzegają siebie. Analiza regresji pokazała, że wsparcie rodzicielskie i rówieśnicze są istotnymi predyktorami samooceny. Zakładanej moderacyjnej roli wsparcia rówieśniczego dla związku wymiaru komunikacji i samooceny nie wykazano.Wnioski: Dobra jakość relacji rodzinnych może sprzyjać zarówno poczuciu wsparcia społecznego, jak i wyższej samoocenie młodzieży. Istotną kwestią jest zadbanie o najbliższe środowisko wychowawcze dzieci oraz poszerzenie przestrzeni wsparcia społecznego młodzieży, które znacząco przekłada się na lepsze postrzeganie siebie i wyższą samoocenę młodych ludzi. Brak istotności związku między wsparciem nauczycielskim a samooceną dzieci może być ważnym sygnałem do dalszych badań, czy wsparcie to występuje w wystarczającym stopniu.

Introduction: Efficient memorizing strategies play a key role in the learning process. As a form of extensive memorization, the mnemonics offer a well-structured approach to the improvement of information processing as well as its later reproduction. This research analyzes the use of the Link Mnemonic System in religious education, comparing its efficiency with traditional methods of memorization. Through the study of the effect the mnemonic strategies have on knowledge assimilation of the students of secondary schools, this article provides valuable information regarding the innovative teaching methods, that can support deeper learning and better memorization.Research Aim: The aim of the presented research was a verification of the efficiency Link Mnemonic System implemented in the transfer of religious knowledge, compared to the traditional forms of memorizing knowledge.Research Method: A method of quasi-experiment was used for conducting the research; it means the phenomenon was studied in its natural (school) environment. To verify the level ofreligious knowledge of the second-year students after using the classic and innovative methodsof teaching, statistical analyses were conducted and a model of the influence of the variable was created. The variables in question were the Teaching method (traditional and innovative) and Questions concerning the religious knowledge of the second-year students in relation to the results of the variable called Number of correct answers in the multiple-choice test after teaching.Results: There are diametric differences in the level of religious knowledge among the studentswho memorized the lesson using the innovative method compared to students who studied using a traditional memorization strategy. The difference between the Link Mnemonic System and traditional memorizing was statistically significant: p < 0.001.Conclusion: Through their creative usage of action and emotion the mnemonic techniques allow for a deeper processing of information, easier memorizing, and faster reproduction, which create longer-lasting memory trails. Their implementation in memorizing religious knowledge had a positive effect on its level.

Wprowadzenie: Skuteczne strategie zapamiętywania odgrywają kluczową rolę w procesie nauki. Mnemotechniki, jako forma rozbudowanego zapamiętywania, oferują ustrukturyzowane podejście do poprawy przetwarzania informacji i ich późniejszego odtwarzania. Niniejsze badanieanalizuje zastosowanie Łańcuchowej Metody Zapamiętywania w edukacji religijnej, porównując jego skuteczność z tradycyjnymi metodami zapamiętywania. Poprzez badanie wpływu strategii mnemotechnicznych na przyswajanie wiedzy przez uczniów klas drugich szkół średnich praca ta dostarcza cennych informacji na temat innowacyjnych metod nauczania, które mogą wspierać głębsze uczenie się i lepsze zapamiętywanie.Cel badań: Celem badań była weryfikacja skuteczności innowacyjnej metody nauczania, tj. łańcuchowej metody zapamiętywania, zaimplementowanej do transferu wiedzy religijnej w porównaniu do tradycyjnych form memoryzacji wiedzy.Metoda badań: Do przeprowadzenia badania wykorzystano metodę quasi-eksperymentu o charakterze naturalnym. Aby zweryfikować poziom wiedzy religijnej uczniów klas drugich po zastosowaniu klasycznej oraz innowacyjnej metody nauczania, przeprowadzono analizy statystyczne oraz stworzono model wpływu zmiennej, jaką jest Metoda nauczania (tradycyjna oraz innowacyjna) oraz jaką są Pytania odnośnie wiedzy religijnej uczniów klas drugich na wyniki zmiennej określonej jako ilość prawidłowych odpowiedzi w teście wielokrotnego wyboru ponauczaniu.Wyniki: Zaobserwowano diametralne różnice w poziomie wiedzy religijnej wśród uczniów, którzy do memoryzacji wykorzystali innowacyjną technikę zapamiętywania w porównaniu z uczniami, którzy przyswajali treść lekcji, stosując tradycyjną, uprzednio wypracowaną strategię zapamiętywania. Różnica pomiędzy Łańcuchową Metodą Zapamiętywania a zapamiętywaniemtradycyjnym okazała się istotna statystycznie p < 0,001.Wnioski: Techniki pamięciowe poprzez twórcze wykorzystywanie akcji i emocji pozwalają na głębsze przetwarzanie informacji, łatwiejsze ich zapamiętywanie oraz szybsze reprodukowanie, tworząc trwalsze szlaki pamięciowe. Ich implementacja do przyswajania wiedzy religijnej miała dodatni wpływ na jej poziom.

Introduction: Although nearly five years have passed since the COVID-19 pandemic, data on the significance of this event for the development and functioning of various population groups, particularly children and young people, continue to be collected and analyzed. The present article focuses on youths who resided in educational institutions in Poland during this period.Research Aim: The research problem was formulated as follows: What is psycho-social functioning of students residing in youth educational centers during the COVID-19 pandemic like, and what factors does it depend on? It can be inferred that the situation of social isolation of students with behavioral and emotional disorders affects them negatively in many ways.Research Method: This paper presents the results of a quantitative study conducted using an on-line questionnaire on a group of 202 adolescents, housed in residential child care institutions.Results: In the study group, all indicated at least one symptom of poorer psychosocial functioning that they associate with the pandemic situation. In addition, it was noted that the situation of social isolation affects girls significantly more negatively than boys.Conclusion: The presented study constitutes a prelude to further analysis and research explorations, and thus to developing a model of effective educational work with adolescents in institutional settings. Building interpersonal relationships between pedagogical staff and pupils is crucial to the effectiveness of residential child care practice and serves as a foundation for young people’s developmental progress.

Wprowadzenie: Pomimo że od pandemii COVID-19 minęło już prawie pięć lat, wciąż gromadzone i analizowane są dane dotyczące znaczenia tego wydarzenia dla rozwoju i funkcjonowania różnych grup społecznych, zwłaszcza dzieci i młodzieży. Niniejszy artykuł koncentruje się na młodzieży, która w tym okresie przebywała w placówkach edukacyjnych w Polsce.Cel badań: Sformułowany problem badawczy brzmi: Jak wygląda psychospołeczne funkcjonowanie uczniów przebywających w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych podczas pandemii COVID-19 i od jakich czynników zależy? Można przypuszczać, że sytuacja izolacji społecznej uczniów z zaburzeniami zachowania i emocji wpływa na nich negatywnie na wiele sposobów.Metoda badań: W artykule przedstawiono wyniki badań ilościowych przeprowadzonych za pomocą internetowej ankiety w grupie 202 nastolatków przebywających w instytucjonalnej opiece nad dziećmi.Wyniki: W badanej grupie wszyscy respondenci wskazali co najmniej jeden objaw pogorszonego funkcjonowania psychospołecznego, który wiążą z sytuacją pandemiczną. Ponadto zauważono, że sytuacja izolacji społecznej znacznie bardziej negatywnie wpływa na dziewczętaniż na chłopców.Wnioski: Prezentowane badanie stanowi wstęp do dalszych analiz i eksploracji badawczych, a tym samym do opracowania modelu skutecznej pracy edukacyjnej z młodzieżą w placówkach instytucjonalnych. Budowanie relacji interpersonalnych między kadrą pedagogiczną a wychowankami ma kluczowe znaczenie dla efektywności opieki instytucjonalnej i stanowi fundament dla rozwoju młodych ludzi.

Introduction: Research shows a rise in depression among children and adolescents. Children with neurodevelopmental disorders face a significantly higher risk compared to their neurotypical peers. However, depressive symptoms are often misinterpreted as secondary to these disorders, leading to a lack of diagnosis and inadequate therapeutic support.Research Aim: This study aims to analyze the relationship between the severity of ADHD and ASD symptoms and depressive tendencies in children.Research Method: The survey method was used with standardised psychological tests: the Conners Comprehensive Behaviour Rating Scale (CONNERS 3), the Autism Spectrum Rating Scales (ASRS) and the Children’s Depression Inventory 2 (CDI 2).Results: A correlation was found between the overall questionnaire scores: CONNERS 3, ASRS, and the CDI 2. There is a statistically significant positive correlation between the Functioning Problems scale of the CDI 2 and the Learning Problems scale of CONNERS 3, as well as the ASRS subscales: Attention, Adult Socialization, Social/Emotional Reciprocity, Self-Regulation, and Social/Communication. The Emotional Problems scale of the CDI 2 correlates only with theRigidity in Behaviour scale of the ASRS.Conclusion: There is a relationship between the severity of ADHD and ASD symptoms and depressive tendencies in children. Co-diagnosing depression alongside autism spectrum disorder and attention deficit hyperactivity disorder is justified, despite some of the issues assessed in the CDI 2 for Children and Adolescents overlapping with ADHD and ASD symptoms.

Wprowadzenie: Badania wskazują na wzrost częstości występowania depresji wśród dzieci i młodzieży. Ryzyko rozwoju depresji u dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi jest znacząco wyższe w porównaniu do ich pełnosprawnych rówieśników. Jednakże symptomy depresyjne bywają niekiedy interpretowane jako wtórne objawy tych zaburzeń, co prowadzi do braku diagnozy. W rezultacie dziecko nie otrzymuje odpowiedniej pomocy terapeutycznej.Cel badań: Celem niniejszego badania jest analiza związku między nasileniem objawów ADHD i ASD a skłonnościami depresyjnymi u dzieci.Metoda badań: Zastosowano metodę sondażową z wykorzystaniem wystandaryzowanych testów psychologicznych: Zestawu Kwestionariuszy do Diagnozy ADHD i Zaburzeń Współwystępujących (CONNERS 3), Zestawu Kwestionariuszy do Diagnozy Spektrum Autyzmu (ASRS) oraz Zestawu Kwestionariuszy do Diagnozy Depresji u Dzieci i Młodzieży (CDI 2).Wyniki: Wykazano korelację pomiędzy ogólnymi wynikami kwestionariuszy: CONNERS 3 i ASRS a wynikiem testu do diagnozy depresji CDI 2. Stwierdzono istotną statystycznie dodatnią korelację pomiędzy podskalą Problemy w funkcjonowaniu CDI 2 a podskalami CONNERS 3 (Problemy w nauce) i ASRS (Uwaga, Relacje z dorosłymi, Wzajemność społeczna i emocjonalna, Samoregulacja, Relacje społeczne/komunikacja). Z podskalą Problemy emocjonalne CDI 2 koreluje jedynie podskala ASRS Sztywność w zachowaniu.Wnioski: Wyniki badań oraz ich analiza pozwalają wnioskować, że istnieje związek pomiędzy nasileniem objawów ADHD i ASD a skłonnościami depresyjnymi u dzieci. Zasadne jest więc współdiagnozowanie depresji ze spektrum autyzmu oraz zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, mimo że niektóre problemy ujęte w CDI 2 u dzieci i młodzieży pokrywają się z symptomami ADHD oraz ASD.

Introduction: This article presents the results of research examining various aspects of professional activity among individuals with visual impairments.Research Aim: The aim of the study was to explore the professional experiences of individuals with visual impairments in relation to their use of assistive technologies (AT) in the workplace, with particular emphasis on the impact of these technologies on work efficiency and job satisfaction.Research Method: The study employed a diagnostic survey method and was conducted between May and December 2024. A total of 28 respondents (16 women and 12 men) participated in the research.Result: The majority of respondents were employed under standard employment contracts, primarily in the open labour market. Participants rated the usefulness of AT highly and emphasized their significant impact on job satisfaction. The most frequently used AT included screen readers, mobile applications, and mobile devices.Conclusion: The findings highlight the diversity of career paths pursued by individuals with visual impairments and underscore the crucial role of technological solutions in professional task execution. The study suggests that modern AT have become a standard feature in workplaces for visually impaired individuals. Respondents highly valued the effectiveness and practicality of these technologies.

Wprowadzenie: W artykule zaprezentowano wyniki badań dotyczących różnych aspektów aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnością wzroku.Cel badań: Głównym celem badań było poznanie zakresu wykorzystania technologii asystujących podczas wykonywania zadań zawodowych przez osoby niewidome i słabowidzące oraz zweryfikowanie poziomu satysfakcji z pracy wykonywanej z wykorzystaniem technologii asystujących.Metoda badań: W badaniach wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego. Badania przeprowadzano od maja do grudnia 2024 roku. Wzięło w nich udział 28 respondentów (16 kobiet i 12 mężczyzn).Wyniki: Wśród respondentów największą grupę stanowią osoby zatrudnione na etacie. Dominuje zatrudnienie na otwartym rynku pracy. Badani wysoko ocenili przydatność technologii asystujących i wskazali na ich znaczący wpływ na poziom satysfakcji zawodowej. Najczęściej stosowanymi technologiami okazały się czytniki ekranu oraz aplikacje i urządzenia mobilne.Wnioski: Badania wskazały na różnorodność ścieżek zawodowych osób z niepełnosprawnością wzroku oraz duże znaczenie rozwiązań technologicznych w realizacji zadań zawodowych, co pozwala wnioskować, że nowoczesne rozwiązania technologiczne stały się standardem w miejscu pracy osób z niepełnosprawnością wzroku. Badani wysoko ocenili przydatność technologii asystujących.

Introduction: Analyzing narratives allows us to learn about the way a narrator conceptualizes the world, including the world depicted in works of art. Examining the way narrative forms such as storytelling and description are constructed allows the researcher to draw conclusions about the narrator's perceptual and imaginative abilities and learn about his perspective on reality.Research Aim: The aim of the presented research was to analyse the linguistic representation of the world presented in works of contemporary painting, revealed in stories created by deaf people.Research Method: The analysis of the research results was conducted in the qualitative research paradigm and consisted of content analysis, in this case, analysis of one of the forms of narrative – stories created by three deaf people on the basis of two selected works of contemporary painting, one of which represents the figurative painting trend and the other abstract.Results: The study allowed us to identify ways of creating narratives based on works of contemporary art and showed similarities and differences in both the structure of the story and the procedures for completing the structure of the story, depending on whether the recipient is dealing with a figurative or abstract image.Conclusions: The study allowed us to identify ways of creating narratives based on works of contemporary art and showed similarities and differences in both the structure of the story and the procedures for completing the structure of the story, depending on whether the recipient is dealing with a figurative or abstract image.

Wprowadzenie: Analiza narracji umożliwia poznanie sposobu, w jaki narrator dokonuje konceptualizacji świata, również tego, przedstawionego w dziełach sztuki malarskiej. Badanie sposobu budowania form narracji takich, jak opowiadanie i opis, pozwala wnioskować badaczowi o zdolnościach percepcyjnych i wyobrażeniowych narratora oraz poznać jego perspektywę widzenia rzeczywistości.Cel badań: Celem badań była analiza językowej reprezentacji świata przedstawionego w dziełach współczesnej sztuki  malarskiej ujawniająca się w tworzonych przez osoby niesłyszące opowiadaniach.Metoda badań: Analiza wyników badań została przeprowadzona w paradygmacie badań jakościowych i polegała na analizie treści, w tym przypadku, analizie jednej z form narracji – opowiadań, utworzonych przez trzy osoby niesłyszące na podstawie dwóch, wybranych dzieł współczesnej sztuki malarskiej, z których jedno reprezentuje nurt malarstwa figuratywnego, a drugie abstrakcyjnego.Wyniki: Badanie pozwoliło rozpoznać sposoby tworzenia narracji na podstawie dzieł sztuki współczesnej oraz pokazało podobieństwa i różnice zarówno w strukturze opowiadania, jak i procedurach wypełniających strukturę opowiadania w zależności od tego czy odbiorca ma do czynienia z obrazem figuratywnym, czy abstrakcyjnym.Wnioski: Badania uzupełnią ważny obszar wiedzy na temat percepcji sztuki oraz kreowania konceptualizacji rzeczywistości, której inspiracją pozostają współczesne dzieła malarskie.

Introduction: Professional competences play a key role in the development of specialists working in the fields of education, social assistance, healthcare, including occupational therapists. The study of occupational therapists’ professional competences provides important insights into the specifics of this profession and the developmental needs of its representatives.Research Aim: The aim of the study was to explore the subjective perception of occupational therapists’ professional competences from the Warmińsko-Mazurskie Voivodeship in three dimensions: knowledge, skills, and values.Research Method: The study was quantitative and based on a diagnostic survey. The research sample consisted of 205 individuals, selected through a random quota sampling method. The study is representative of the population of occupational therapists from the Warmińsko-MazurskieVoivodeship. A questionnaire was used to collect the data. In addition, Donald E. Super’s Questionnaire of Preferred General Values was employed. To examine dependencies, Pearson’s chi-square test was applied.Results: The results indicate that occupational therapists place great importance on specialized knowledge related to the planning and organization of occupational therapy, as well as knowledge in the fields of psychology and pedagogy. In terms of skills, the highest value is attributedto establishing and maintaining therapeutic contact and recognizing and diagnosing patients’ needs. Analyzing values, the study reveals the dominance of values such as altruism, social relations, and theachievement.Conclusions: The conclusions of the study can serve as a basis for developing educational programs and continuing education that more fully address the specific developmental needs of occupational therapists.

Wprowadzenie: Kompetencje zawodowe odgrywają kluczową rolę w rozwoju specjalistów pracujących w obszarze edukacji, pomocy społecznej, ochrony zdrowia, w tym terapeutów zajęciowych. Badanie kompetencji zawodowych terapeutów zajęciowych dostarcza istotnych wnioskówna temat specyfiki tej profesji i potrzeb rozwojowych jej przedstawicieli.Cel badań: Celem prowadzonych badań było poznanie subiektywnego obrazu kompetencji zawodowych terapeutów zajęciowych z województwa warmińsko-mazurskiego w trzech wymiarach: wiedzy, umiejętności i wartości.Metoda badań: Badanie miało charakter ilościowy i opierało się na sondażu diagnostycznym. Próba badawcza liczyła 205 osób wyłonionych metodą losowego doboru kwotowego. Badanie jest reprezentatywne dla populacji terapeutów zajęciowych z województwa warmińsko-mazurskiego.Do zbierania danych wykorzystano kwestionariusz ankiety. Ponadto skorzystano z Kwestionariusza Preferowanych Wartości Ogólnych Donalda E. Supera. Dla zbadania zależności zastosowano test chi-kwadrat Persona.Wyniki: Wyniki wskazują, że terapeuci zajęciowi przywiązują dużą wagę do specjalistycznej wiedzy związanej z planowaniem i organizacją terapii zajęciowej oraz wiedzy z zakresu psychologii i pedagogiki. W obszarze umiejętności największą wartość przypisują nawiązywaniu i podtrzymywaniu kontaktu terapeutycznego oraz rozpoznawaniu i diagnozowaniu potrzebpacjentów. Analizując wartości, wyniki badania ujawniają dominację takich wartości, jak altruizm, stosunki społeczne oraz dążenie do mistrzostwa.Wnioski: Wnioski z badań mogą posłużyć jako podstawa do rozwijania programów edukacyjnych i kształcenia ustawicznego, które w większym stopniu uwzględnią specyficzne potrzeby rozwojowe terapeuty zajęciowego.

Introduction: Generative artificial intelligence (AI) systems have sparked another wave of enthusiasm toward AI. This article presents AI from a data science (DS) perspective. DS is involved in developing and implementing AI. In the social sciences, there has been significant interest in AI. However, little is known about DS as a research subject. Research Aim: The aim of this study is to provide an analysis of the perception and understanding of AI from the perspective of the DS community. Insights can be useful in demystifying AI for non-technical audiences, especially for academic teachers and students. Research Method: The research adopted a situational analysis approach with multi-site ethnography. In 2016-2019, methods included in-depth interviews (IDIs) with data scientists, participant observation of DS events and workshops, collaborative ethnography, autoethnography, and netnography. In mid-2023, informal interviews and a formal IDI were conducted.          Results: The DS community perceives AI as a non-technical marketing term for various technologies, including machine learning. Business spokespersons use the term “AI” to impress non-technical audiences. Evoking pop-culture images of AI creates an illusion of AI as magical. In contrast, the preparation of a machine learning model is seen in DS as laborious and experimental. Data scientists associate machine learning with Python, a programming language. On the other hand, DS associates AI with PowerPoint slides to illustrate the unrealistic or unclear promises made by spokespersons for commercial purposes.   Conclusion: Data scientists’ skeptical approach to AI may be helpful in explaining AI to non-technical audiences, including students. Practical suggestions for academic teachers are given.

Wprowadzenie: Generatywna sztuczna inteligencja (AI) wywołała kolejną falę entuzjazmu wobec AI. Artykuł prezentuje AI z perspektywy data science (DS). DS zajmuje się programowaniem i implementacją AI. W naukach społecznych istnieje znaczne zainteresowanie AI, niemniej rzadko traktowano DS jako podmiot badań.Cel badań: Celem pracy jest analiza odbioru i rozumienia AI z perspektywy społeczności DS. Wyniki mogą być przydatne w demistyfikacji AI wobec odbiorców nietechnicznych, zwłaszcza dla nauczycieli akademickich i studentów.Metoda badań: W badaniu zastosowano analizę sytuacyjną wraz z etnografią wielostanowiskową. W latach 2016–2019 zastosowano metody wywiadu pogłębionego (IDI) ze specjalistami data scientist, obserwację uczestniczącą wydarzeń i warsztatów DS, etnografię opartą na współpracy, autoetnografię i netnografię. W połowie 2023 roku przeprowadzono nieformalne wywiady i formalne IDI.Wyniki: Społeczność DS postrzega AI jako nietechniczny termin marketingowy stosowany dla różnych technologii, w tym uczenia maszynowego. Rzecznicy biznesowi używają terminu „AI”, aby wywrzeć wrażenie na nietechnicznej publiczności. Przywoływanie popkulturowych obrazów AI tworzy iluzję sztucznej inteligencji jako magicznej. W przeciwieństwie do tego przygotowanie modelu uczenia maszynowego jest widziane w DS jako pracochłonne i eksperymentalne. Specjaliści data scientist kojarzą uczenie maszynowe z Pythonem, językiem programowania, AI zaś ze slajdami PowerPoint, które ilustrują nierealistyczne lub niejasne obietnice składane przez rzeczników w komercyjnych celach.Wnioski: Sceptyczne podejście DS do AI może być pomocne w wyjaśnianiu AI odbiorcom nietechnicznym, w tym studentom. Podano praktyczne sugestie dla nauczycieli akademickich.

Introduction: The explosive growth of ChatGPT in 2022 has resulted in the terms “ChatGPT” and “AI” (artificial intelligence) becoming almost synonymous in popular perception and everyday speech.Research Aim: Identification of knowledge and experiences of students from a pedagogical university related to Artificial Intelligence.Research Method: Diagnostic survey using an electronic survey questionnaire.Results: The survey participants had a broad understanding of the concept of AI. They most often identified it with technology (50.00%). The most common use of AI was generating and working with text (51.35%). All of participants had contact with AI, but 15% had not used it. Most of them encountered it for the first time in the media (52.50%), and they most often gained knowledge about AI from the Internet (76.25%). The largest number of students using AI tools (66.18%) indicated text generators, of which 84.44% were ChatGPT. The participants are supporters of using AI in educational institutions, but most of them did not even know the university guidelines regarding the use of AI in education and declared that they were not interested in them. More than half of the participants believed that using AI tools to complete tasks and exams constitutes cheating or plagiarism and is morally wrong.Conclusions: Attention should be paid to the appropriate preparation of future teachers for the use of AI in their professional work, including this technology in educational programs, while emphasizing ethical and moral issues.

Wprowadzenie: Lawinowy wzrost popularności ChatPGT w 2022 roku spowodował, że w powszechnym odbiorze oraz mowie potocznej chat ten i sztuczna inteligencja stały się niemal określeniami synonimicznymi.Cel badań: Poznanie wiedzy i doświadczeń studentów uczelni pedagogicznej związanych ze sztuczną inteligencjąMetoda badań: Sondaż diagnostyczny z wykorzystaniem elektronicznego kwestionariusza ankietyWyniki: Badane osoby szeroko rozumiały pojęcie sztucznej inteligencji (AI). Najczęściej identyfikowały ją z technologią (50,00%). Najczęściej wymienianym przez badanych zastosowaniem AI było generowanie tekstu i praca z nim (51,35%). Wszyscy mieli styczność z AI, ale 15% z niej nie korzystało. Większość badanych po raz pierwszy zetknęła się z nią w mediach (52,50%), zaś wiedzę o AI czerpali najczęściej z Internetu (76,25%). Najwięcej osób korzystających z narzędzi AI (66,18%) wskazywało generatory tekstów, z czego 84,44% ChatGPT. Badani są zwolennikami wykorzystania AI w placówkach oświatowych, jednak większość z nich nie znała nawet wytycznych uczelni odnośnie wykorzystania AI w dydaktyce i deklarowała, że nie interesowała się nimi. Ponad połowa badanych była zdania, że używanie narzędzi AI do wykonywania zadań i egzaminów stanowi ściąganie lub plagiat i jest moralnie złe.Wnioski: Należy zwrócić uwagę na odpowiednie przygotowanie przyszłych nauczycieli do wykorzystania AI w pracy zawodowej, włączając tę technologię do programów kształcenia, jednocześnie kładąc nacisk na kwestie etyczno-moralne.

Introduction: Analyses of arguments in favour of up-to-dateness and mission of humanistic education, in consideration of the present-day reality, have identified diversified global threats, aggravating crisis of growth and affluence, fall of the hierarchy of values, shortcomings of educational activities, contemporary changes in philosophy, reconstruction of human identity and other challenges of the coming years.Research Aim: This paper is intended to briefly present the humanistic aspects of education pursued by professor Irena Wojnar, to present inspirations and assumptions of this approach to education, and to discuss its specificity and status, as well as growing significance in the consolidation of the humanistic countenance of contemporary world. It was based on the analysis of texts, educational achievements and initiatives in which the scholar was engaged, as well as her statements given in the published interviews.Evidence-based Facts: The first part of the paper, making use of a traditional research design, highlights the underlying theses and conceptual categories of the theory of aesthetic education/education through art, inspired by the assumptions of culture pedagogy and supported by the humanistic learning theory. The second part attempts to present selected elements of the concept of humanistic education, approached as an instrument used in fighting in the defence of humanism and condition of the humankind, and creating educational conditions to ensure a better future.Summary: Professor Irena Wojnar elevated the significance of humanistic education in the creation of the vision of the world, as well as intentions of humanism as a philosophy and world view; she proposes person-centred perspectives of education in the complex contemporary reality which is not transparent and full of diverse threats of growth and affluence.

Wprowadzenie: Ideą przewodnią analizowanych publikacji profesor Ireny Wojnar jest przekonanie, że jednym z naczelnych problemów współczesności jest wzmocnienie roli człowieka jako podmiotu sprawczego wyznaczającego procesy obiektywne; mobilizowanie różnorodnych działań na rzecz przywrócenia należnej rangi wartościom uniwersalnym; realizacja pedagogiki humanistycznej. Analizując argumenty przemawiające za aktualnością i posłannictwem  pedagogiki zorientowanej humanistycznie, w powiązaniu z realiami życia w świecie tu i teraz, wskazuje się na wielorakie zagrożenia globalne, na głęboki kryzys cywilizacyjny, na upadek struktur wartości, na niedomogi oddziaływań  edukacyjnych, na współczesne przemiany filozoficzne, na odbudowę tożsamości człowieka i inne wyzwania nadchodzących czasów.Cel badań: Celem prezentowanego artykułu jest ukazanie w sposób syntetyczny humanistycznych aspektów pedagogiki uprawianej przez Irenę Wojnar, przedstawienie inspiracji i założeń tej pedagogiki oraz postawienie kwestii jej specyfiki i statusu, a także rosnącego znaczenia w umacnianiu humanistycznego oblicza świata współczesnego. Podstawą jest analiza tekstów i dokonań pedagogicznych oraz inicjatyw, w których zaangażowana była Uczona, a także jej wypowiedzi zawartych w opublikowanych wywiadach.Stan wiedzy: W pierwszej części artykułu, odwołując się do tradycji badawczej, wyeksponowano podstawowe tezy i kategorie pojęciowe teorii wychowania estetycznego/wychowania przez sztukę, inspirowane założeniami pedagogiki kultury i poparte humanistycznym ideałem kształcenia. Natomiast w drugiej części podjęto próbę syntetycznej prezentacji wybranych elementów koncepcji pedagogiki humanistycznej, traktowanej jako swoisty instrument w walce o obronę humanizmu i kondycję rodzaju ludzkiego oraz tworzenie warunków wychowania dla lepszej przyszłości świata.Podsumowanie: Profesor I. Wojnar do wysokich wymiarów podnosi  znaczenie humanistycznej pedagogiki w kreowaniu wizji świata, a także intencje humanizmu jako filozofii i światopoglądu; na wielu obszarach zarysowuje humanistyczne horyzonty edukacji człowieka w skomplikowanej współczesności z jej nieprzejrzystą rzeczywistością, pełną wielorakich zagrożeń cywilizacyjnych.

Introduction: In the text, we take up the issue of the innovative potential of social sciences, seemingly underestimated in the society. We analyse the possibilities of implementing projects in the field of social sciences into the non-academic world, including the commercial one. Throughout the text, we refer to the role of innovation in the society, the specificity of social innovations along with the presentation of their original scheme, as well as barriers to innovation in social sciences.Purpose of the research: The aim of the undertaken analyses is to show the innovative potential of social sciences on the example of the “Academy of Innovation Leaders” project, with particular emphasis put on pedagogical sciences. We look for answers to the questions on the essence of social innovation, as well as what the innovative potential of social sciences is. How can this potential be strengthened and realised?Evidence-based Facts: The text is based mainly on the analysis of the literature on the subject of social innovation, partly on issues related to the evaluation of scientific disciplines, as well as on our own experience related to research as part of the “Academy of Innovation Leaders” project, implemented at Nicolaus Copernicus University in Toruń, in the years 2022–2024. The scientific team was supposed to evaluate the project and develop a model of implementation in both social sciences and humanities.Summary: The innovative potential of social sciences is large and untapped in the social practice. In the light of the literature on the subject and own research, the problem is the lack of awareness of its existence and readiness to use it in the social practice. The blame for this state of affairs is located both on the side of science and external entities (from the so-called “socio-economic environment”). The basic barrier to the involvement of social sciences in the socio-economic development is the belief in the superiority of basic research over the applied, or the advantage of theory over empirical research. The interrelationships between these spheres are not noticed.

Wprowadzenie: W tekście podejmujemy problematykę niedocenianego w społeczeństwie, innowacyjnego potencjału nauk społecznych. Analizujemy możliwości implementacji projektów z zakresu nauk społecznych do świata pozaakademickiego, w tym komercyjnego. W całości tekstu odnosimy się do roli innowacji w społeczeństwie, specyfiki innowacji społecznych wraz z prezentacją ich autorskiego modelu, a także barier innowacyjności w naukach społecznych.Cel badań: Celem podjętych analiz jest ukazanie innowacyjnego potencjału nauk społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem dorobku nauk pedagogicznych. Poszukujemy odpowiedzi na pytania o istotę innowacji społecznych, a także o to jaki jest innowacyjny potencjał nauk społecznych? W jaki sposób można ten potencjał wzmacniać i realizować?Stan wiedzy: W tekście bazujemy na kompleksowej analizie literatury z zakresu innowacyjności, a także na własnych doświadczeniach związanych z badaniami w ramach projektu "Akademia Liderów Innowacji”, realizowanego w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, w latach 2022-2024. Zespół naukowy miał za zadanie ewaluację projektu oraz wypracowanie modelu wdrożeń w naukach społecznych i humanistycznych.Podsumowanie: Innowacyjny potencjał nauk społecznych jest duży i niewykorzystany w praktyce społecznej. Problem stanowi brak świadomości jego istnienia i gotowości wykorzystania go w praktyce społecznej. Winę z ten stan rzeczy sytuuje się zarówno po stronie nauki, jak i gospodarki. Podstawową barierą zaangażowania nauk społecznych w gospodarkę jest przeświadczenie o wyższości badań podstawowych nad stosowanymi czy przewadze teorii nad badaniami empirycznymi. Nie dostrzega się wzajemnych związków pomiędzy tymi sferami. 

Introduction: Mentalization and compassion for others are defined and studied in many ways in psychology. Essential for intra- and inter-personal functioning and critical of psychotherapy, however, they have not been studied together in a broad way.Research Aim: This study aimed to investigate the relationship between mentalization and compassion for others in a female group (n = 101).Research Method: The links between mentalization and compassion for others were measured via self-report using the Polish versions of the Mentalization Scale (MentS) by Jańczak and the CS-R-PL scale by Fopka-Kowalczyk et al.Results: Mentalization and compassion for others were positively correlated. The strongest relationship was found between mentalizing others and motivation to mentalize and kindness and mindfulness towards others. Lowered indifference, another component of compassion, correlated less with these two aspects of mentalization. The subcomponent of common humanity correlated only with the motivation to mentalize. The relationship between the aspect of self-mentalizing was insignificant in all the components of compassion for others.Conclusion: The study found that the greater the mentalization of others and the motivation to mentalize, the stronger the compassion for others. It is these two aspects of mentalizing that are primarily related to the affective and cognitive potential of compassion for others – kindness and mindfulness. This way of functioning is socially desirable because it can protect against automatic compassion for others without differentiating people’s intentions.

Wprowadzenie: Mentalizacja i współczucie dla innych są definiowane i badane na wiele sposobów w psychologii. Niezbędne dla funkcjonowania intra- i interpersonalnego oraz kluczowe dla psychoterapii, dotąd nie były jednak badane łącznie w szerokim ujęciu.Cel badań: Celem badania było sprawdzenie związku między mentalizacją a współczuciem dla innych w grupie kobiet (n = 101).Metoda badań: Związki między mentalizacją a współczuciem dla innych mierzono metodą samoopisu, wykorzystując polską wersję Skali Mentalizacji (MentS) autorstwa Jańczak oraz skalę CS-R-PL autorstwa Fopki-Kowalczyk i in.Wyniki: Mentalizacja i współczucie dla innych były pozytywnie skorelowane. Najsilniejszy związek stwierdzono między mentalizowaniem innych i motywacją do mentalizacji a życzliwością i uważnością wobec innych. Zmniejszona obojętność, kolejny składnik współczucia, w mniejszym stopniu korelował z tymi dwoma aspektami mentalizacji. Podskładnik wspólnego człowieczeństwa korelował jedynie z motywacją do mentalizacji. Związek między aspektem mentalizacji siebie był nieistotny względem wszystkich podskładników współczucia dla innych.Wnioski: Badanie wykazało, że im większe nasilenie mentalizowania innych i motywacji do mentalizowania, tym silniejsze było współczucie dla innych. To te dwa aspekty mentalizowania wiążą się przede wszystkim z potencjałem afektywnym i poznawczym współczucia dla innych – życzliwością i uważnością. Taki sposób funkcjonowania jest społecznie pożądany, gdyż może chronić przed automatycznym współczuciem dla innych przebiegającym bez różnicowania cudzych intencji.

Introduction: Referral to a probation centre is still rarely adjudicated, i.e. against about 2% of juveniles, mainly those showing signs of demoralization (about 70%). So far, the activity of the centres has confirmed the effectiveness in working with minors, as well as lower cost of their stay in the centre, compared to 24-hour facilities, which may justify their further development.Research Aim: The aim of the analysis is to present current trends, opportunities and challenges faced by probation centres and their staff in the context of recent (mainly legislative) developments and their consequences. The deliberations were based on statistical data from district courts having territorial jurisdiction over the Lublin area (with the largest number of probation centres). Answers were sought to the questions: how many juveniles were adjudicated with educational measure in the form of referral to a probation centre or supervision by a probation officer, and on what grounds was the measure adjudicated.Evidence-based Facts: Recent legislative changes (including the introduction of the Act on the Support and Social Rehabilitation of Juveniles) have turned probation centres into educational and social rehabilitation facilities, enabling professionalization of activities (considering the narrowing down of the group of wards/probationers only to juveniles referred there by the court). The number of probation centres has increased in recent years, but they still do not operateat all courts (only 100 out of 318, about 31%), which means that not every district court has the capacity to adjudicate upon this educational measure.Summary: Based on the analysis of statistical data from the territorial jurisdiction of Lublin, it can be concluded that in juvenile proceedings pending due to demoralization, the court was more likely to decide on the educational measure of supervision by a probation officer. Attending a probation centre brings a number of benefits to probationers, yet the potential of probation centres as facilities for minors who have not yet committed criminal acts appears to be have been unexploited.

Wprowadzenie: Skierowanie do ośrodka kuratorskiego nadal jest orzekane rzadko (względem ok. 2% nieletnich), głównie wykazujących przejawy demoralizacji (ok. 70%). Dotychczasowa działalność ośrodków potwierdziła ich skuteczność w pracy z nieletnimi i niższy koszt pobytu w nich, w porównaniu do placówek całodobowych, co może uzasadniać ich dalszy rozwój.Cel badań: Celem dokonanej analizy jest przedstawienie aktualnych tendencji, możliwości i wyzwań, jakie stoją przed ośrodkami i ich kadrą w kontekście bieżących zmian, głównie prawnych i ich następstw. Podstawą rozważań stały się dane statystyczne z sądów rejonowych apelacji lubelskiej (apelacja z największą liczbą ośrodków kuratorskich). Poszukiwano odpowiedzi na pytania: względem ilu nieletnich orzeczono środek wychowawczy w postaci skierowania do ośrodka kuratorskiego lub nadzór kuratora sądowego oraz jaka była podstawa orzeczenia danego środka.Stan wiedzy: Ostatnie zmiany przepisów (m.in. wprowadzenie Ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich) uczyniły z ośrodków kuratorskich placówki wychowawczo-resocjalizacyjne, umożliwiając profesjonalizację działań (uwzględniając zawężenie grona podopiecznych jedynie do nieletnich skierowanych tam przez sąd). Ich liczba w ostatnich latach zwiększyła się, jednak nadal nie działają one przy wszystkich sądach (tylko 100 spośród 318, ok. 31%), co sprawia, że nie każdy sąd rejonowy ma możliwość orzekania tego środka wychowawczego.Podsumowanie: Na podstawie analizy danych statystycznych apelacji lubelskiej, można stwierdzić, że u nieletnich, których postępowanie toczyło się w związku z demoralizacją, sąd częściej decydował się na środek wychowawczy w postaci nadzoru kuratora sądowego. Uczęszczanie do ośrodka, niesie ze sobą szereg korzyści dla podopiecznych, jednak potencjał ośrodków kuratorskich, jako placówek dla nieletnich, którzy jeszcze nie dopuścili się popełnienia czynów karalnych zdaje się być niewykorzystany.

Introduction: The concept of inclusive education is a consequence of dynamic social processes as a result of which people with disabilities freed themselves from dependence and social exclusion. The primary space for the implementation of the idea of inclusion are educationalinstitutions. The unveiling of complex educational experiences prompts the search for a variety of artifacts that prepare children to understand the phenomenon of human disability.Research Aim: The purpose of the analyses is to draw attention to the complexity of problems arising from inclusive education and to propose their solutions based on the literature, which does not define human (child) disability, but tells about disability.Evidence-based Facts: The issue of human disability is in permanent discourse. One of its consequences is inclusive education as a consequence of the historical experiences of people with disabilities and as a response to the need to create a society open to diversity. It was assumed that early experiences acquired in childhood, beliefs about disability itself will not remain indifferent to behaviour and beliefs in adulthood. Organizing education in a common space has become a warp of various artifacts that support the understanding of the phenomenon of human disability. One of them is literature.Summary: Inclusive education as an idea of democratic learning subverts barriers and exposes exclusion. Achieving these goals requires critical thinking about one’s identity and the role of difference in the process of social identification. Where difference is understood as being oneself is a value, and the word is used to obtain awareness. Literature created for children, parents and teachers dealing with the phenomenon of disability is one of the very important didactic means of understanding disability, forming empathy and the attitudes necessary to build a society open to diversity.

Wprowadzenie: Koncepcja edukacji włączającej jest konsekwencją dynamicznych procesów społecznych, w wyniku których osoby z niepełnosprawnością uwalniały się od zależności i wykluczenia społecznego. Podstawową przestrzenią realizacji idei włączania są placówki oświatowe. Odsłaniające się złożone doświadczenia edukacyjne skłaniają do poszukiwania różnorodnych artefaktów przygotowujących dzieci do rozumienia zjawiska niepełnosprawności człowieka.Cel badań: Podjęta w artykule problematyka odnosi się do dziecka z niepełnosprawnością, które w grupie rówieśniczej doświadcza kontaktu z pełnosprawnym rówieśnikiem. Celem analiz (badań) jest zwrócenie uwagi na złożoność problemów wynikających z edukacji włączającej i zaproponowanie ich rozwiązań w oparciu o literaturę, która nie definiuje niepełnosprawności człowieka (dziecka), ale o niepełnosprawności opowiada.Stan wiedzy: Problematyka niepełnosprawności człowieka jest w permanentnym dyskursie. Jedną z jego konsekwencji jest edukacja włączająca jako następstwo historycznych doświadczeń osób z niepełnosprawnością i jako odpowiedź na potrzebę tworzenia społeczeństwa otwartego na różnorodność. Przyjęto założenie, że nabyte w dzieciństwie wczesne doświadczenia, przekonania dotyczące samej niepełnosprawności nie pozostaną obojętne dla zachowań i przekonań w dorosłym życiu. Organizowanie edukacji we wspólnej przestrzeni stało się osnową dla różnorodnych artefaktów wspomagających rozumienie zjawiska niepełnosprawności człowieka. Jednym z nich jest literatura.Podsumowanie: Edukacja włączająca jako idea demokratycznego nauczania obala bariery i demaskuje ekskluzję. Realizacja tych celów wymaga krytycznego myślenia o swojej tożsamości i roli różnicy w procesie społecznej identyfikacji. Gdzie różnica rozumiana jako bycie sobą jest wartością, a słowo służy uzyskiwaniu świadomości. Literatura odnosząca się do zjawiska niepełnosprawności skierowana do dzieci, rodziców i nauczycieli jest ważnym środkiem dydaktycznym pozwalającym zrozumieć niepełnosprawność, kształtować empatię oraz postawy konieczne do budowania społeczeństwa otwartego na różnorodność.

Introduction: In the scientific community, there is growing interest in citizen science as an approach to involving non-experts in scientific research. However, currently there are very few examples of citizen science projects that involve people with disabilities, particularly those with intellectual disabilities. There is a need therefore to explore whether and how citizen science projects can become more inclusive.Research Aim: This commentary paper draws on literature and research examples to explore whether inclusive research methods and processes have a role to play in increasing the participation of people with intellectual disabilities in citizen science projects.Evidence-based Facts: In order to develop a case for the potential role that inclusive research methods and processes might play in enhancing the inclusivity of citizen science, this paper: 1) provides an overview of the characteristics, methods and principles of citizen science; 2) compares citizen science to inclusive research and 3) provides an example drawn from a small pilot study of how inclusive research methods and approaches were employed to support people with intellectual disabilities to engage in a citizen science project.Summary: The authors conclude that it is possible to use inclusive methods and processes to engage people with intellectual disabilities in citizen science projects, but that professional scientists will need to be willing to be more flexible in their understanding of what citizen science is. The adoption or adaptation of inclusive research methods and processes offers citizen science an opportunity to expand engagement and create more inclusive research environments for people with intellectual disabilities.

Wprowadzenie: W społeczności naukowej rośnie zainteresowanie nauką obywatelską jako podejściem do angażowania osób niebędących ekspertami w badania naukowe. Jednak obecnie istnieje bardzo niewiele przykładów projektów nauki obywatelskiej, w które zaangażowane są osoby niepełnosprawne, w szczególności te z niepełnosprawnością intelektualną. Istnieje zatem potrzeba zbadania, czy i w jaki sposób projekty nauki obywatelskiej mogą stać się bardziej inkluzywne.Cel badań: Niniejszy dokument komentarzowy opiera się na literaturze i przykładach badań, aby zbadać, czy inkluzywne metody i procesy badawcze odgrywają rolę w zwiększaniu udziału osób z niepełnosprawnością intelektualną w projektach nauki obywatelskiej.Stan wiedzy: Aby opracować przypadek potencjalnej roli, jaką inkluzywne metody i procesy badawcze mogą odegrać w zwiększaniu inkluzywności nauki obywatelskiej, niniejszy dokument: 1) przedstawia przegląd cech, metod i zasad nauki obywatelskiej; 2) porównuje naukę obywatelską z badaniami inkluzywnymi i 3) przedstawia przykład zaczerpnięty z małego badania pilotażowego dotyczącego tego, w jaki sposób inkluzywne metody i podejścia badawcze były stosowane w celu wspierania osób z niepełnosprawnością intelektualną w angażowaniu się w projekt nauki obywatelskiej.Podsumowanie: Autorzy dochodzą do wniosku, że możliwe jest wykorzystanie inkluzywnych metod i procesów w celu zaangażowania osób z niepełnosprawnością intelektualną w projekty nauki obywatelskiej, ale zawodowi naukowcy będą musieli być gotowi na większą elastyczność w rozumieniu tego, czym jest nauka obywatelska. Przyjęcie lub adaptacja inkluzywnych metod i procesów badawczych daje nauce obywatelskiej możliwość rozszerzenia zaangażowania i stworzenia bardziej inkluzywnych środowisk badawczych dla osób z niepełnosprawnością intelektualną.

Introduction: The paper presents possible uses of tools generated by artificial intelligence (AI) from the point of view of socio-cultural animation – a concept based on agency, authenticity and autonomy, showing potential synergies between seemingly contradictory categories.Research Aim: The aim of the study is to show the role of AI tools in animation practice by analysing their possible uses in animation projects at the key stages: pre-animation, actual animation, effectiveness measurement.Evidence-based Facts: Rapid development of generative AI intensifies questions regarding the constitution of agency understood not only as a manifestation of the ability to act, but also as an expression of subjectivity and self-determination. These values constitute the foundation of socio-cultural animation, the aim of which is to strengthen human agency and autonomy. A constitutive feature of animation is humanistic methodology, which involves the use of individualized, non-directive methods taking into account personal and social contexts. This feature emphasizes the human-centred approach and human subjectivity, and at the same time, opens the door to new technologies. AI tools can support the activities of participants in animation processes both in the organizational dimension (project management) and in the substantive dimension (generating content and ideas) at all stages of animation projects.Summary: AI tools provide support in the following areas of animation practice: searching of visual and audiovisual text sources, discovering needs and capabilities, organizing diagnostic and evaluation processes, project management, generating content and ideas supporting creative processes.

Wprowadzenie: Artykuł prezentuje możliwości zastosowania generowanych przez sztuczną inteligencję (SI) narzędzi w perspektywie animacji kultury – koncepcji bazującej na ideach sprawczości, autentyczności i autonomii, ukazując potencjalne pola synergii pomiędzy pozornie sprzecznymi kategoriami.Cel badań: Celem badań jest ukazanie roli narzędzi SI w praktyce animacji kultury poprzez analizę możliwości ich wykorzystania w projektach animacyjnych w odniesieniu do kluczowych etapów, takich jak: preanimacja, animacja właściwa, pomiar efektywności.Stan wiedzy: Dynamiczny rozwój generatywnej SI intensyfikuje pytania dotyczące konstytuowania się sprawczości rozumianej nie tylko jako przejaw umiejętności działania, ale również wyraz podmiotowości i samostanowienia. Wartości te stanowią fundament animacji kultury, której celem jest wzmacnianie sprawczości i autonomii człowieka. Cechą konstytutywną animacji jest humanistyczna metodyczność polegająca na stosowaniu zindywidualizowanych, niedyrektywnych metod, uwzględniających konteksty osobowe i społeczne. Cecha ta akcentuje orientację na człowieka i jego podmiotowość, jednocześnie otwiera przestrzeń dla nowych technologii. Narzędzia SI mogą wspierać działania uczestników procesów animacyjnych (animatorów kultury oraz osób animowanych) zarówno w wymiarze organizacyjnym (zarządzanie projektem), jak i merytorycznym (generowania treści i pomysłów) na wszystkich etapach projektów animacyjnych.Podsumowanie: Narzędzia SI stanowią wsparcie w następujących obszarach praktyki animacji kultury: przeszukiwanie źródeł tekstowych wizualnych i audiowizualnych, odkrywanie potrzeb i potencjałów, organizacja procesów diagnostycznych i ewaluacyjnych, zarządzanie projektem, generowanie treści oraz pomysłów wspomagających procesy twórcze.

Introduction: Views on life and death are the basis of everyday life for people at the end of life to express their intentions about where and how they want to spend their time, and for healthy people they are the basis for living life to the fullest.  Research Aim: Community dialogue would be effective in helping community residents form views on life and death. This study aimed to create a place where healthy residents could talk about death and form views on life and death.   Research Method: The study was conducted using the action research method. Residents of the study community who were unfamiliar with death met there and discussed a topic they had designated related to life and death. The meetings were held monthly for a year. About a dozen people attended each time. Notes from the meetings were subjected to qualitative analysis.                                        Findings: A safe place to share time and space was created in the community. The process of creating the place was divided into three phases: the phase of raising interest, the phase of initiating participation and the phase of leading activity, by focusing on the theme of dialogue, participants’ awareness and the balance between the author and the participants.                                                            Conclusion: Study participants deepened their thoughts on death through internal and external dialogues and formed their unique views on life and death while pursuing psychological well-being. The group embraced dialogue with empathy, creating a collective narrative about death that recursively empowered participants. The dual dynamics of discovering death both individually and collectively were confirmed.

Wprowadzenie: Poglądy na życie i śmierć stanowią podstawę codzienności dla osób u kresu życia do wyrażania swoich intencji dotyczących tego, gdzie i jak chcą spędzić swój czas, a dla osób zdrowych są podstawą życia pełnią życia.Cel badań: Dialog w społeczności byłby skuteczny w pomaganiu mieszkańcom społeczności lokalnej w kształtowaniu poglądów na życie i śmierć. Badanie to miało na celu stworzenie miejsca, w którym zdrowi mieszkańcy mogliby rozmawiać o śmierci i kształtować poglądy na życie i śmierć.Metoda badań: Badanie zostało przeprowadzone przy użyciu metody badanie w działaniu. Mieszkańcy badanej społeczności niezaznajomieni ze śmiercią spotykali się i rozmawiali na wyznaczony przez siebie temat związany z życiem i śmiercią. Spotkania odbywały się co miesiąc przez rok. Za każdym razem uczestniczyło w nich kilkanaście osób. Notatki ze spotkań poddano analizie jakościowej.Wyniki: W społeczności lokalnej stworzono bezpieczne miejsce do dzielenia się czasem i przestrzenią. Proces tworzenia miejsca został podzielony na trzy fazy: fazę zwiększania zainteresowania, fazę inicjowania uczestnictwa i fazę aktywności wiodącej, koncentrując się na temacie dialogu, świadomości uczestników i równowadze między autorem a uczestnikami.Wnioski: Uczestnicy badań pogłębili swoje przemyślenia na temat śmierci poprzez wewnętrzne i zewnętrzne dialogi i ukształtowali swoje unikalne poglądy na życie i śmierć, jednocześnie dążąc do dobrostanu psychicznego. Grupa przyjęła dialog z empatią, tworząc zbiorową narrację o śmierci, która rekurencyjnie wzmacniała uczestników. Potwierdzono podwójną dynamikę odkrywania śmierci zarówno indywidualnie, jak i zbiorowo.

Introduction: Students experience elevated levels of stress. According to the covitality-based model of their social-emotional health, its dimensions include psychological “strengths” that contribute to shaping well-being and managing stress transactions.Research Aim: The aim of the study was to identify differences and similarities in the level of psychological “strengths” between female and male students and to determine their relationship with the coping strategies they employ to deal with stress.Research Method: The study utilized a diagnostic survey method and the CAWI (computer-assisted web interviewing) technique. The research material was collected using the Mini-COPE Inventory for Measuring Coping with Stress by Carver, adapted by Juczyński and Ogińska-Bulik, and the Social-Emotional Health Survey (SEHS) by Furlong in its version for higher education. The data analysis procedure included descriptive statistics and inferential statistical methods.Results: The dimensions of students’ social-emotional health were found to be at a medium level. The self-belief dimension scored significantly higher in male students, while the belief in others was found to be higher in female students. Among females, correlations were observed between engagement in life and the strategy of positive reappraisal, the emotional component of health and positive reappraisal, as well as self-belief and active coping. Among males, engagement in life correlated with the strategy of behavioral disengagement. Predictors of students’ psychological strengths included strategies such as positive reappraisal, acceptance, behavioral disengagement, self-blame, use of psychoactive substances, and humor. Positive reappraisal, seeking emotional support, active coping, and turning to religion were found to be predictors of health dimensions among females.Conclusions: Gender differences were identified in terms of the level of development of social-emotional dimensions of health and their relationship with the stress coping strategies adopted.

Wprowadzenie: Studenci doświadczają wysokiego poziomu stresu. Zgodnie z opartym na koncepcji covitality modelem zdrowia społeczno-emocjonalnego studentów jego wymiary obejmują „mocne strony” psychiczne, które uczestniczą w kształtowaniu dobrostanu i przebiegu transakcji stresowych.  Cel badań: Celem badań było poszukiwanie różnic i podobieństw w poziomie „mocnych stron” studentek i studentów oraz określenie ich związku ze stosowanymi przez nich strategiami radzenia sobie ze stresem.Metoda badań: W badaniach zastosowano metodę sondażu diagnostycznego oraz technikę ankiety internetowej CAWI. Materiał badawczy zebrano z wykorzystaniem Inwentarza do Pomiaru Radzenia Sobie ze Stresem (Mini-COPE) Carvera w adaptacji Juczyńskiego i Ogińskiej-Bulik oraz Skali Zdrowia Społeczno-Emocjonalnego Furlonga w wersji dla studentów. Procedura analizy danych obejmowała statystykę opisową oraz metody statystyki indukcyjnej.Wyniki: Wymiary zdrowia społeczno-emocjonalnego studentów lokują się na poziomie średnim. Wymiar „wiara w siebie” uzyskał statystycznie istotnie wyższy wynik u mężczyzn a wymiar „wiara w innych” u kobiet. U kobiet wykazano korelacje między „zaangażowaniem w życie” a strategią pozytywnego przewartościowania, komponentem emocjonalnym zdrowia a strategią pozytywnego przewartościowania oraz „wiarą w siebie” a aktywnym radzeniem sobie. U mężczyzn „zaangażowanie w życie” korelowało ze strategią zaprzestania działań. Predyktorami „mocnych stron” studentów okazały się strategie pozytywnego przewartościowania, akceptacji, zaprzestanie działań, obwinianie siebie, sięganie po substancje psychoaktywne i poczucie humoru. Pozytywne przewartościowanie, poszukiwaniu wsparcia emocjonalnego, strategia aktywnego radzenia sobie oraz zwrot ku religii były predyktorami wymiarów zdrowia u kobiet.Wnioski: W badanej próbie występują różnice międzypłciowe w odniesieniu do poziomu ukształtowania wymiarów zdrowia społeczno-emocjonalnego oraz ich związku ze stosowanymi strategiami radzenia sobie ze stresem.

Introduction: The study examined passionate students’ coping mechanisms within the framework of Self-Determination Theory (SDT), considering their level of well-being. Specifically, it focused on the role of assertiveness as a moderator in the relationship between resilience and flourishing. Fulfilling basic psychological needs, such as autonomy, competence, and relatedness, influences the effectiveness of coping with challenges and achieving psychological well-being.Research Aim: The aim of the study was to determine the relationships between resilience, assertiveness, and flourishing, as well as to explore how assertiveness moderates the relationship between resilience and flourishing among passionate students with different levels of well-being.Research Method: The study investigated the moderating role of assertiveness in the relationship between resilience and flourishing in groups of passionate students with lower and higher levels of well-being. Tools included Ryff’s Psychological Well-Being Questionnaire (PWB), the Brief Resilient Coping Scale (BRCS), and the Self-Other Questionnaire.Results: The moderation analysis revealed that assertiveness strengthens the positive effect of resilience on flourishing among students with low levels of well-being. The model accounted for a significant proportion of the variance in flourishing in this group, underscoring the critical role of assertiveness in psychological well-being.Conclusions: The findings indicate that psychological interventions should focus on developing assertiveness to support students’ psychological well-being.

Wprowadzenie. Badanie analizuje mechanizmy radzenia sobie studentów z pasją, w kontekście Teorii Samostanowienia (SDT), uwzględniając ich poziom dobrostanu. W szczególności, skupiono się na roli asertywności jako moderatora relacji między prężnością zaradczą a flourishing. Spełnianie podstawowych potrzeb psychologicznych, takich jak autonomia, kompetencje i przynależność, wpływa na efektywność radzenia sobie z wyzwaniami i osiąganie dobrostanu psychicznego.Cel badań: Celem badania było określenie zależności między prężnością zaradczą, asertywnością a flourishing oraz zbadanie, w jaki sposób asertywność moderuje relację między prężnością zaradczą a flourishing w grupach studentów z pasją i z różnym poziomem dobrostanu.Metoda badań: W badaniu wzięła udział grupa studentów w celu zbadania moderacyjnej roli asertywności w relacji między prężnością zaradczą a flourishing w grupach o niższym i wyższym dobrostanie. Wykorzystano narzędzia takie jak Kwestionariusz Dobrostanu Psychologicznego (KDP) Ryff, Krótka Skala Prężności Zaradczej (KSZP) oraz Kwestionariusz JA-INNI.Wyniki: Wyniki analizy moderacji wykazały, że asertywność wzmacnia pozytywne oddziaływanie prężności na flourishing u studentów charakteryzujących się niższym poziomem dobrostanu. Model wyjaśniał znaczną część wariancji wyników we flourishing w tej grupie, co podkreśla istotną rolę asertywności w kontekście dobrostanu psychicznego.Wnioski: Wyniki sugerują, że interwencje psychologiczne powinny uwzględniać rozwijanie asertywności w celu wspierania dobrostanu psychicznego studentów.

Introduction: Decision-making styles are a research area of individual differences psychology. The construct of decision-making style refers to an individual’s relatively stable tendency to respond to decision-making tasks. It helps explain differences between individuals who make distinct choices in seemingly identical decision-making tasks and contexts.Research Aim: The aim of the study was to determine correlations between decision-making styles and temperament, affect, thinking styles and coping with stress in early adults.Research Method: A questionnaire study was conducted using standardized psychological tests: the General Decision Making Style Questionnaire (KSPD), the Sensation Seeking Scale ImpSS-8, the Positive and Negative Affect Schedule PANAS, the Thinking Style Inventory TSI, and the Inventory for Measuring Coping with Stress Mini-COPE. A total of 280 individuals in the developmental stage of early adulthood (20−40 years old) were surveyed.Results: Decision-making styles were found to statistically significantly correlate with temperament traits, trait affect, thinking styles and coping strategies.Conclusion: The findings of the study expand the knowledge of the impact of the decision maker’s individual characteristics on the entire decision-making process. By examining the strength and nature of the relationships between young adults’ decision-making styles and selected personal variables, we were able to identify some of the characteristics that play a role in shaping those individuals’ adaptive and non-adaptive decision-making styles.

Wprowadzenie: Style podejmowania decyzji wpisują się w nurt różnic indywidualnych i pozwalają wyjaśniać dlaczego różni decydenci stający przed pozornie identycznymi zadaniami decyzyjnym dokonują różnych wyborów. Style podejmowania decyzji to skłonność do reagowania w typowy sposób w określonym kontekście decyzyjnym.Cel badań: Celem badań było zweryfikowanie charakteru współzależności pomiędzy stylami podejmowania decyzji, a temperamentem, afektem, stylami myślenia i radzeniem sobie ze stresem u osób we wczesnej dorosłości.Metoda badań: W celu zweryfikowania postulowanych zależności przeprowadzono badanie kwestionariuszowe z wykorzystaniem standaryzowanych testów psychologicznych. Przebadano łącznie 280 osób w okresie rozwojowym wczesnej dorosłości.Wyniki: Wyniki przeprowadzonych badań wskazują na istotne statystycznie zależności pomiędzy stylami podejmowania decyzji i cechami temperamentu, afektem rozumianym jako cecha, stylami myślenia i strategiami radzenia sobie ze stresemWnioski: Badania dotyczące stylów podejmowania decyzji u osób we wczesnej dorosłości pozwalają lepiej zrozumieć jak indywidualne cechy decydenta oddziałują na cały proces decyzyjny oraz jak różne cechy psychologiczne korelują z indywidualnymi stylami podejmowania decyzji.

Introduction: The changeability of the surrounding world influences modifications in education. The priority is to develop the ability of creative thinking in teachers and their students as a pillar of contemporary educational development. The global world of the information age requires the acquisition of appropriate preparation combined with learning critical thinking to enable coping with the abundance of information, its selection, and its use within and outside the team.Research Aim: The purpose of the research: It will include a proposal to use critical thinking to support teachers and students in deciding to change their current manner of thinking, acting, and organizing the school team in dynamic contemporary times.Evidence-based Facts: The deductive method of literature analysis will reveal selected sources focusing not only on theoretical solutions but also on their applications, which will transform the current activity of educational partners and direct them towards development and independence.Summary: The research and reflections conducted showed that teachers and their students should deepen their knowledge of critical thinking, its properties, and its appropriate use in school and extracurricular activities. They should learn to distinguish facts from opinions, forming a mature attitude that improves themselves and their skills so that they become open to the world and new challenges in the constantly evolving educational reality. Theoretical and practical reflections revealed important features of critical thinking, the learning of which was compared to the steps occurring in a research structure that can adapt to the rules of a school team based on the principles of teacher empowerment, constituting a unique and innovative element of combining theory with educational practice.

Wprowadzenie: Zmienność otaczającego świata oddziałuje na modyfikacje edukacji. Priorytetową sprawą staje się uformowanie u nauczyciela i jego uczniów zdolności do kreatywnego myślenia jako istotnego filaru współczesnego oświatowego rozwoju. Globalny świat ery informacyjnej wymaga nabycia odpowiedniego przygotowania łączącego się z nauką krytycznego myślenia umożlwiającego poradzenie sobie z ogromem informacji, ich selekcją i wykorzystaniem w zespole szklonym i poza nim.Cel badań: Uwzględni propozycję wykorzystania myślenia krytycznego jako wsparcia nauczyciela i uczniów w podjęciu decyzji zmiany dotychczasowego sposobu myślenia, działania i organizacji szkolnego zespołu w dynamicznym współczesnym czasie. Stan wiedzy: Dedukcyjna metoda analizy literatury odsłoni wyselekcjonowane źródła koncertujące się nie tylko na teoretycznych rozwiązaniach, ale i na takich ich zastosowaniach, które przeobrażą dotychczasową aktywność partnerów kształcenia ukierunkowując ich na rozwój i samodzielność.Podsumowanie: Zrealizowane poszukiwania i refleksje unaoczniły, iż nauczyciel i jego wychowankowie winni pogłębić wiedzę na temat krytycznego myślenia, jego właściwości i adekwatnego użycia w szkolnej i pozaszkolnej działalności oraz nauczyć się odróżniania faktów od opinii, formując dojrzałą postawę doskonalącą siebie i własne umiejętności, tak by stać się otwartym na świat i nowe wyzwania w ciągle ewaluującej oświatowej rzeczywistości. Teoretyczno–praktyczne rozmyślania odsłoniły istotne cechy krytycznego myślenia, którego naukę przyrównano do kroków występujących w badawczej strukturze, jaka może dopasować się do reguł szkolnego zespołu opartego na zasadach nauczycielskiego empowermntu stanowiąc nietuzinkowy i nowatorski element łączenia teorii z praktyką edukacyjną. 

Introduction: Location, territorial assignment, is an element of identity, both individual and collective They are expressed by such terms as Tarnovian (Tarnovians), Widzewian (Widzewians), Silesian (Silesians), New Yorker (New Yorkers), Alsatian (Alsatians), etc. Since the place of origin and residence significantly determines identity, its past becomes important for its formation, and places preserved and distinguished in individual and collective memory become special objects of care, often cult. However, as they are critical for the formation of identity, they are exposed to manipulation, mythologisation or even mystification, which sometimes leads to the creation of places of oblivion. Education and upbringing, influencing identity in the sensitive period of its formation in pupils and alumni, future citizens, must recognise such threats and oppose them.Research Aim: To determine the influence of mechanisms shaping collective memory and its selectivity on the processes of creating places of memory, and thus the collective consciousness and identity of pupils and alumni and causing their disorders, as well as the possibilities and methods of their elimination by establishing places of memory in the existing places of oblivion and non-places of memory.Evidence based Facts: Pedagogy of memorial sites is a relatively well-developed part of place pedagogy, the influence of memorial sites on educational and upbringing processes is recognized in many aspects. However, insufficient interest has been shown so far in the arbitrariness of the processes of creating these places of memory, resulting from the selectivity and bias of memory, both individual and collective, and especially the challenges posed by these processes to educators and educators. Summary: Educational and upbringing processes should not uncritically perpetuate - also in memorial rituals - the selection of places of remembrance and oblivion, made under the influence of historical policy and leading to the formation of deformed  consciousness and collective identity, but should be based on documented facts and events. This requires a critical approach to the existing set of places of memory and oblivion, its revision, and thus critical education, carried out in defiance of the dominant narratives. 

Wprowadzenie: Lokalizacja, przypisanie terytorialne, jest elementem tożsamości, zarówno indywidualnej, jak zbiorowej. Wyrażają je takie określenia jak Tarnowianin (Tarnowianie), Widzewiak (Widzewiacy), Ślązak (Ślązacy), Nowojorczyk (Nowojorczycy), Alzatczyk (Alzatczycy), itp. Skoro miejsce pochodzenia i pobytu współdecyduje w istotnym zakresie o tożsamości, jego przeszłość nabiera znaczenia dla jej kształtowania, a miejsca utrwalone i wyróżnione w pamięci indywidualnej i zbiorowej stają się szczególnymi obiektami troski, często kultu. Jako newralgiczne dla kształtowania tożsamości, narażone są jednak na manipulacje, mitologizacje lub zgoła mistyfikacje, co prowadzi niekiedy do powstawania miejsc niepamięci. Edukacja i wychowanie, wpływające na tożsamość w newralgicznym okresie jej kształtowania u uczniów i wychowanków, przyszłych obywateli, muszą takie zagrożenia rozpoznawać i przeciwstawiać się im.Cel badań: Ustalenie wpływu mechanizmów kształtujących pamięć zbiorową i jej selektywności na procesy kreowania miejsc pamięci, a tym samym zbiorowej świadomości i tożsamości uczniów i wychowanków oraz wywoływania ich zaburzeń, a także możliwości i metod ich niwelowania poprzez ustanawianie miejsc pamięci w dotychczasowych miejscach niepamięci i nie-miejscach pamięci.  Stan wiedzy: Pedagogika miejsc pamięci jest stosunkowo dobrze rozwiniętą częścią pedagogiki miejsca, wpływ miejsc pamięci na procesy edukacyjne i wychowawcze jest rozpoznany w wielu aspektach. Niedostateczne zainteresowanie jednak okazywano dotychczas arbitralności procesów kreowania owych miejsc pamięci, wynikającej z selektywności i tendencyjności pamięci, tak jednostkowej, jak zbiorowej, a zwłaszcza wyzwaniom stwarzanym przez te procesy dla edukatorów i wychowawców.Podsumowanie: Procesy edukacyjne i wychowawcze nie powinny bezkrytycznie utrwalać - także w obrzędowości memorialnej - selekcji miejsc pamięci i niepamięci, dokonywanej pod wpływem polityki historycznej i prowadzącej do kształtowania zdeformowanej świadomości i tożsamości zbiorowej, lecz opierać je na udokumentowanych faktach i wydarzeniach. To wymaga krytycznego podejścia do dotychczasowego zestawu miejsc pamięci i niepamięci, jego rewizji, a więc edukacji krytycznej, dokonywanej na przekór dominującym narracjom.

Introduction: Demonstrating scientific knowledge of creativity by students of pedagogy is essential for their conscious planning and designing of an educational environment that supports the development of children’s creative attitudes. Knowledge is the basis for the development of human competences, therefore, in order to reliably and reflectively organize the didactic and educational process, including the process of developing the creativity of future pupils, it is important for students to use a resource of professional knowledge about creativity in a broad sense, and not only common, intuitive knowledge. Determining the level of knowledge about creativity of students of pedagogy starting their studies at a higher education institution is an important stage in planning the didactic process, because it can be an opportunity to introduce changes in the educational process.Research Aim: The main purpose of the research presented in this article was to check the level of knowledge about creativity of students starting pedagogical studies.Research Method: The research adopted a quantitative research strategy using the diagnostic survey method. 648 people took part in the study.Results: The research results indicate that students of pedagogy preparing to work as teachers are characterized by a lower level of general knowledge about creativity than students of other specialties, these results are statistically significant. However, students – high school graduates– have a higher level of theoretical knowledge about creativity than people who graduated from technical secondary schools. At the same time, technical school graduates demonstrate a higher level of knowledge resulting from their life experiences and intuition compared to high schoolgraduates, and these results are also statistically significant.Conclusion: The conducted research indicates a great need to engage students in practical and theoretical activities, because, as the research results indicate, the general level of knowledge about the creativity of high school graduates is very low.

Wprowadzenie: Wykazywanie się posiadaniem naukowej wiedzy o twórczości przez studentów pedagogiki jest niezbędne do świadomego planowania i projektowania przez nich środowiska edukacyjnego, które sprzyja rozwojowi postaw twórczych dzieci. Wiedza jest podstawą rozwojukompetencji człowieka, dlatego aby w sposób rzetelny i refleksyjny organizować proces dyda ktyczno-wychowawczy, w tym również proces rozwijania kreatywności przyszłych wychowanków, istotne jest posługiwanie się przez studentów zasobem wiedzy profesjonalnej o szeroko rozumianej twórczości, a nie jedynie wiedzy potocznej, intuicyjnej. Określenie poziomu wiedzy o twórczości studentów pedagogiki rozpoczynających naukę w szkole wyższej jest ważnym etapem podczas planowania procesu dydaktycznego, ponieważ może być okazją do wprowadzenia zmian w procesie kształcenia.Cel badań: Głównym celem badań przedstawionych w niniejszym artykule było sprawdzenie, jaki jest poziom wiedzy o twórczości studentów rozpoczynających studia pedagogiczne.Metoda badań: W badaniach przyjęto ilościową strategię badań, stosując metodę sondażu diagnostycznego. W badaniu wzięło udział 648 osób.Wyniki: Wyniki badań wskazują, że studenci pedagogiki przygotowujący się do wykonywania zawodu nauczyciela, charakteryzują się niższym poziomem ogólnej wiedzy o twórczości niż studenci pozostałych specjalności, wyniki te są istotne statystycznie. Natomiast studenci – absolwenci liceum – posiadają wyższy poziom wiedzy teoretycznej o twórczości niż osoby, które ukończyły technikum. Jednocześnie absolwenci technikum wykazują się wyższym poziomem wiedzy wynikającej z ich doświadczeń życiowych oraz intuicji w porównaniu z absolwentami liceum, wyniki te również są istotne statystycznie.Wnioski: Przeprowadzone badania wskazują na dużą potrzebę angażowania studentów w twórcze działania o charakterze praktycznym i teoretycznym, ponieważ ogólny poziom wiedzy o twórczości absolwentów szkół średnich jest bardzo niski.

Introduction: War significantly limits people’s autonomous functioning in many life aspects. As a result of the Russian Federation’s invasion of Ukraine, the quality of life of Ukrainian citizens has significantly deteriorated. In times of war, self-efficacy and self-esteem play a key role in dealing with difficult, unpredictable situations. It is, therefore, important to undertake research in this area.Research Aim: The aim of the conducted research was to diagnose self-efficacy and self-esteem of Ukrainian residents during the war, and to determine the relationship between these two variables.Method: The authors have used a quantitative research approach and a diagnostic survey as a data collection method. The sample consisted of 1,783 respondents coming from all provinces of Ukraine. Two research tools were used: Schwarzer and Jerusalem’s Generalized Self-Efficacy Scale and Rosenberg’s Self-Esteem Scale.Results: The analyses have shown that Ukrainian residents participating in the studydisplayvarious levels of self-efficacy and fairly favourable self-esteem. The results of the study indicate the existence of a high positive correlation between the analysed variables.Conclusions: Perceived self-efficacy impacts specific actions people take in unpredictable situations, whether they pay attention to opportunities or difficulties. In times of war, self-efficacy is prerequisite to being active when the situation requires one to engage in changing an unfavourable course of events. This activity is reinforced by the individual’s possession of a positive self-esteem.

Wprowadzenie: Wojna w znacznym stopniu przyczynia się do ograniczenia autonomicznego funkcjonowania ludzi w wielu obszarach życia. W wyniku inwazji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę nastąpiło znaczne pogorszenie jakości życia obywateli Ukrainy. W czasie wojny poczucie własnej skuteczności i samoocena odgrywają kluczową rolę w radzeniu sobie z trudnymi, nieprzewidywalnymisytuacjami. Ważne zatem jest podejmowanie badań w tym zakresie.Cel badań: Celem przeprowadzonych badań była diagnoza poczucia własnej skuteczności oraz samooceny mieszkańców Ukrainy w czasie wojny, a także określenie związku między tymi zmiennymi.Metoda badań: Badania przeprowadzono w paradygmacie ilościowym w oparciu o metodę sondażu diagnostycznego. Objęto nimi 1783 mieszkańców wszystkich obwodów Ukrainy. Wykorzystano dwa narzędzia badawcze: Skalę Uogólnionej Własnej Skuteczności (Generalized Self-Efficacy Scale) Schwarzera i Jerusalema oraz Skalę Samooceny Rosenberga (Self-Esteem Scale).Wyniki: W toku analiz ustalono, iż badani mieszkańcy Ukrainy przejawiają zróżnicowany poziom poczucia własnej skuteczności oraz dość korzystną samoocenę. Wyniki badań wskazująna istnienie wysokiej, dodatniej korelacji między analizowanymi zmiennymi.Wnioski: Postrzeganie własnej skuteczności ma wpływ na to, jakie działania podejmuje jednostka w sytuacjach nieprzewidywalnych, czy zwraca uwagę na możliwości czy trudności. W czasie wojny poczucie własnej skuteczności to niezbędny warunek podejmowania aktywności, gdy sytuacja wymaga zaangażowania się w zmianę niekorzystnego biegu wydarzeń. Aktywność tę wzmacnia posiadanie przez jednostkę pozytywnej samooceny.

Introduction: The period of entering adulthood, constituting the transition between adolescence and early adulthood, for many young adults and their families involves a number of developmental tasks and crises that they face. One of the factors that can interfere with this process is the propensity for risk and the associated threat posed by new psychoactive substances. In this context, it seems significant to look for protective factors that weaken the effect of risk factors.Research Aim: The purpose of the study was to identify factors predisposing the use of cathinone derivatives during early adulthood. The study focused on the interaction between stimulus and instrumental risk propensity as well as their direct impact on the use of new psychoactive substances (NPS). It was also examined whether mental resilience is a mediator of this relationship.Method: The study was carried out by means of a diagnostic survey using the CAWI technique. 531 people aged 18–30 were surveyed. The Stimulus and Instrumental Risk Questionnaire (KRSiRI) as well as the Resilience Assessment Questionnaire (KOP-26) were used for the measurement. A generic SEM model was created to verify the hypotheses.Results: Using cathinone derivatives during the period of entering adulthood is influenced by a high propensity for stimulus risk and a low propensity for instrumental risk. These traits interact – their higher combined level predicts using NPS. The relationship between stimulus risk and using cathinone derivatives is mediated by high social competences. While high personal competences constitute a protective factor, no such relationship was observed for family competences, which is predicted by a low propensity for stimulus risk.Conclusions: Protective factors against using cathinone derivatives are instrumental risk propensity and personal competence. Whereas, a risk consists in the propensity for stimulus risk, which is mediated in part by high social competences. Individuals who exhibit a high propensity for both types of risk are particularly susceptible to using NPS.

Wprowadzenie: Okres wkraczającej dorosłości, będący przełomem między adolescencją a wczesną dorosłością, dla wielu młodych dorosłych i ich rodzin wiąże się z szeregiem zadań rozwojowych i kryzysów, którym muszą sprostać. Jednym z czynników, który może zaburzaćten proces jest skłonność do ryzyka i związane z nim zagrożenie, jakie stanowią nowe substancjepsychoaktywne. W tym kontekście istotne wydaje się poszukiwanie czynników chroniących,osłabiających działanie czynników ryzyka.Cel badań: Celem badań było zidentyfikowanie czynników predysponujących do używania pochodnych katynonu w okresie wczesnej dorosłości. Badanie koncentrowało się na interakcji między skłonnością do ryzyka stymulacyjnego i instrumentalnego oraz ich bezpośrednim wpływem na używanie nowych substancji psychoaktywnych (NSP). Sprawdzono również, czy prężność psychiczna jest mediatorem tej relacji.Metoda badań: Badanie przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego techniką CAWI. Przebadano 531 osób w wieku 18–30 lat. Do pomiaru wykorzystano Kwestionariusz Ryzyka Stymulacyjnego i Ryzyka Instrumentalnego (KRSiRI) oraz Kwestionariusz Oceny Prężności (KOP-26). W celu weryfikacji hipotez stworzono ogólny model SEM.Wyniki: Na używanie pochodnych katynonu w okresie wkraczającej dorosłości wpływa wysoka skłonność do ryzyka stymulacyjnego i niska do ryzyka instrumentalnego. Cechy te wchodzą w interakcję – ich wyższy łączny poziom przewiduje używanie NSP. Związek między ryzykiem stymulacyjnym a używaniem pochodnych katynonu jest zapośredniczony przez wysokie kompetencje społeczne. Podczas gdy wysokie kompetencje osobiste stanowią czynnik ochronny, niezaobserwowano takiej zależności dla kompetencji rodzinnych, które przewiduje niska skłonność do ryzyka stymulacyjnego.Wnioski: Czynnikami ochronnymi przed używaniem pochodnych katynonu jest skłonność do ryzyka instrumentalnego i kompetencje osobiste. Natomiast zagrożenie stanowi skłonność do ryzyka stymulacyjnego, która jest zapośredniczona częściowo przez wysokie kompetencje społeczne. Jednostki, które przejawiają wysoką skłonność do obu rodzajów ryzyka są w szczególności podatne na używanie NSP.

Introduction: Empathy is a dynamic developmental process, requiring flexible behaviour of the empathiser in the social context. Therefore, it is crucial to know and understand the social function of empathy and its dynamic nature in interpersonal relationships.Research Aim: The aim of the study was to evaluate the psychometric properties of the Polish version of the Social Empathy Questionnaire.Method: This instrument measures empathy levels in interpersonal relationships among adults. It is based on four dimensions of empathy, i.e. taking the perspective of others, emotional sensitivity and concern for others, interpersonal flexibility and openness to compromise, and altruism – deferring decisions for the benefit of others. It assesses levels of empathy in a social context, especially in situations of conflict. Two studies were conducted with 1,149 adults aged 18 to 74 years.Results: Study 1 confirmed the four-factor structure of the tool and assessed the reliability of the empathy dimensions. It also evaluated the measurement equivalence of the models for female and male gender and for age. Study 2 aimed to assess the convergent and discriminant validity.Conclusion: The results confirmed that the 33-item Polish version of the Social Empathy Questionnaire has good psychometric properties. It can be used in research and as a diagnostic tool to help diagnose people with difficulties in establishing social relationships or at risk of social maladjustment. It may also be useful in business, especially in the recruitment of employees for positions that require effective interpersonal communication that impacts work efficiency.

Wprowadzenie: Empatia to dynamiczny proces rozwoju, wymagający elastycznego zachowania osoby empatyzującej w kontekście społecznym. Dlatego niezwykle ważne jest, aby poznać i zrozumieć społeczną funkcję empatii i jej dynamiczną naturę w relacjach interpersonalnych.Cel badań: Celem badania była ocena właściwości psychometrycznych polskiej wersji Kwestionariusza Empatii Społecznej.Metoda badań: Narzędzie to mierzy poziom empatii w relacjach interpersonalnych wśród osób dorosłych. Opiera się na czterech wymiarach empatii, tj. przyjmowaniu perspektywy innych, wrażliwości emocjonalnej i trosce o innych, elastyczności interpersonalnej i otwartości na kompromis, oraz altruizmie – odroczeniu decyzji dla dobra innych. Ocenia poziom empatii w kontekście społecznym, zwłaszcza w sytuacjach konfliktu. Przeprowadzono dwa badania z udziałem 1149 osób dorosłych w wieku od 18 do 74 lat.Wyniki: W Badaniu 1 potwierdzono czteroczynnikową strukturę narzędzia i dokonano oceny rzetelności poszczególnych wymiarów empatii. Dokonano również oceny równoważności pomiarowej modeli dla płci żeńskiej i męskiej oraz dla wieku. Badanie 2 miało na celu ocenę trafności zbieżnej i rozbieżnej.Wnioski: Uzyskane wyniki potwierdziły, że 33-itemowa polska wersja narzędzia wykazuje dobre właściwości psychometryczne. Może być używana zarówno w badaniach naukowych oraz jako narzędzie diagnostyczne, pomocne w diagnozie osób z trudnościami w nawiązywaniu relacji społecznych czy zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Może również być przydatna w biznesie, zwłaszcza w rekrutacji pracowników na stanowiska wymagające efektywnej komunikacji interpersonalnej, wpływającej na efektywność pracy.

Introduction: Leisure time is an integral part of people’s lifestyles. Recreation and proactive attitude during free time have an impact on physical development of a person with physical disability, moreover, foster building self-esteem.Research aim: The aim of this article is to identify the forms, dimensions and determinants of leisure behaviour in selected groups of respondents in correlation with the level of satisfaction with your own life.Method: The research was carried out in the Lublin Province. Two groups of people aged 30–50 took part in it: A – with disability and B – control (a total of 262 respondents of both sexes). The survey research used a questionnaire by Bergier and Tomczyszyn modified with the authors’consent and the Satisfaction with Life Scale (SWLS) adapted by Juczyński.Results: In their preferred leisure activities, the majority of respondents of both groups indicated primarily physically passive forms of leisure. Interviewees with a disability participated significantly less frequently in physical recreation and their physical activity was characterised by a shorter average duration compared to able-bodied respondents. Among the respondents of both groups an increase in the level of life satisfaction was noted, as well as the increase in time spent practising various sports and recreational activities.Conclusion: Despite growing public awareness, people with disabilities still prefer passive leisure activities. Free time spent in an active manner had a positive influence on the sense of life satisfaction for able-bodied people, as well as people with disabilities.

Wprowadzenie: Czas wolny jest nieodłącznym elementem stylu życia człowieka. Rekreacja i aktywna postawa w czasie wolnym wpływa na rozwój fizyczny osoby z niepełnosprawnością, a także sprzyja budowaniu poczucia własnej wartości.Cel badań: Określenie form, wymiaru oraz uwarunkowań zachowań wolnoczasowych w wybranych grupach respondentów w korelacji z poziomem satysfakcji z własnego życia.Metoda badań: Badania przeprowadzono na terenie województwa lubelskiego. Wzięły w nim udział dwie grupy osób w wieku 30–50 lat: A – z niepełnosprawnością oraz B – kontrolna (łącznie 262 respondentów obu płci). W badaniu sondażowym wykorzystano kwestionariusz ankiety autorstwa Bergier, Tomczyszyn zmodyfikowany za zgodą autorki oraz Skalę Satysfakcji z Życia (SWLS) w adaptacji Juczyńskiego.Wyniki: W preferowanych sposobach spędzania czasu wolnego większość ankietowanych obu grup wskazała przede wszystkim bierne fizycznie formy wypoczynku. Badani z niepełnosprawnością istotnie rzadziej uczestniczyli w rekreacji fizycznej, a ich aktywność ruchowa cechowała się krótszym średnim czasem trwania w porównaniu do pełnosprawnych respondentów. Wśród ankietowanych obu grup odnotowano wzrost poziomu satysfakcji z życia wraz ze wzrostem czasu spędzonego na uprawianiu różnych form sportowo-rekreacyjnych.Wnioski: Pomimo rosnącej świadomości społecznej osoby z niepełnosprawnością wciąż preferująbierne formy spędzania czasu wolnego. Aktywnie spędzany czas wolny wpływa pozytywnie na poczucie satysfakcji życiowej zarówno u osób sprawnych, jak i niepełnosprawnych.

Introduction: Human health awareness is defined as a complex cognitive structure responsible for directing and organizing health behavior. Due to the nature of intellectual disability, including the frequent co-occurrence of health problems, it seems crucial to understand this structure in people with moderate intellectual disabilities.Research Aim: The aim of the research was to present the level of knowledge of health and disease in the study group of young people with moderate intellectual disabilities and the place of health in the hierarchy of their values, which are elements of health awareness. The study included a total of 27 people (16 women – 59.26% and 11 men – 40.74%). The respondents were aged 13 to 19.Method: The diagnostic survey method was used, with a standardized interview technique in the form of a guided conversation. In order to measure the place of health in the respondents’ hierarchy of values, a modified questionnaire Personal Values List – PVL was used, adapted to the cognitive abilities of people with intellectual disabilities.Results: The results show that the majority of the people with moderate intellectual disabilities taking part in the questionnaire achieved high knowledge scores in the following categories: health and disease, physical activity, body hygiene, nutrition, safety. Two categories were at the average level: rest and medical assistance. In addition, for two of the respondents, good health was the highest value, next to love, friendship, nice appearance, wealth, knowledge and wisdom, courage and kindness.Conclusions: The present research results provide an important rationale for systematic health promotion activities among students with moderate intellectual disabilities in order to prevent and eliminate undesirable health behaviors.

Wprowadzenie: Świadomość zdrowotna człowieka jest definiowana jako złożona struktura poznawcza odpowiadająca za ukierunkowanie i organizowanie zachowania zdrowotnego. Ze względu na istotę niepełnosprawności intelektualnej, w tym częste współwystępowanie problemów zdrowotnych kluczowe wydaje się poznanie tej struktury u osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym.Cel badań: Celem badań było przedstawienie w grupie badanej młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym poziomu jej wiedzy o zdrowiu i chorobach oraz miejsca zdrowia w hierarchii jej wartości, będących elementami świadomości zdrowotnej. Badaniami objęto ogółem 27 osób (16 kobiet – 59,26% i 11 mężczyzn – 40,74%). Badani byli w wieku od 13 do 19 lat.Metoda badań: Posłużono się metodą sondażu diagnostycznego, z techniką wywiadu standaryzowanego w formie rozmowy kierowanej. W celu pomiaru miejsca zdrowia w hierarchii wartości badanych, wykorzystano zmodyfikowany i dostosowany do możliwości poznawczych osób z niepełnosprawnością intelektualną kwestionariusz Lista Wartości Osobistych – LWO.Wyniki: Otrzymane wyniki wskazują, że większość badanych osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym uzyskała wysokie wyniki wiedzy w kategoriach: zdrowie i choroba, aktywność ruchowa, higiena ciała, odżywianie, bezpieczeństwo. Na poziomie wyników przeciętnych znalazły się dwie kategorie: wypoczynek i pomoc medyczna. Ponadto dla dwóch badanych dobre zdrowie stanowiło najwyższą wartość, obok miłości, przyjaźni, ładnego wyglądu, bogactwa, wiedzy i mądrości, odwagi oraz dobroci.Wnioski: Zaprezentowane wyniki badań stanowią istotną przesłankę do podejmowania systematycznych działań promujących zdrowie wśród uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym, w celu zapobiegania oraz niwelowania niepożądanych zachowań zdrowotnych.

Introduction: This study describes the self-knowledge structure of individuals on the autism spectrum, characterized as a set of personal judgments, evaluative judgments, and judgments related to personal standards. These judgments concern topics associated with personal and physical attributes, relationships with others, and intellectual capabilities.Research Aim: The aim of the research presented in this article was to explore and describe the self-knowledge structure of the participant.Method: The research questions were directed at describing the self-knowledge structure of an adult on the autism spectrum in relation to personality, intellectual, social, and physical domains. The study was conducted within an interpretative paradigm and utilized a dialogical method. For analysis and presentation of the autotelic case study, a single text was selected, which reconstructs the participant’s statements. This research material was analyzedand interpreted according to the principles of phenomenography.Results: The presented findings reveal the self-knowledge structure of an adult on the autism spectrum, displaying the participant’s self-description, self-evaluation and ideal of self across personality, intellectual, social, and physical domains.Conclusions: Based on the analysis and interpretation of the empirical material, it can be inferred that adults on the autism spectrum possess a self-knowledge structure indicative of a mature stage of development. Evidence for this includes a hierarchical structure of self-knowledge. It is suggested that the level of self-insight may vary depending on the individual’s interest in each domain. Practical implications are oriented toward supporting individuals on the autism spectrum in the process of building self-knowledge.

Wprowadzenie: W opracowaniu opisano strukturę samowiedzy osoby w spektrum autyzmu jako zbioru sądów osobistych, wartościujących i sądów o standardach osobistych, które dotyczą tematów związanych z właściwościami osobowościowymi i fizycznymi, a także relacji z innymi ludźmi oraz możliwościami intelektualnymi.Cel badań: Celem prezentowanych w artykule badań było poznanie i opisanie struktury samowiedzy badanej osoby.Metoda badań: Problemy badawcze ukierunkowano na opisanie struktury samowiedzy dorosłej osoby w spektrum autyzmu w odniesieniu do obszaru osobowościowego, intelektualnego, społecznego i fizycznego. Badania były zrealizowane w paradygmacie interpretatywnym oraz z wykorzystaniem metody dialogowej. W celu analizy i prezentacji autotelicznego studium przypadku wybrano jeden tekst, będący rekonstrukcją wypowiedzi badanej osoby. Materiał badawczyprzeanalizowano i zinterpretowano zgodnie z założeniami fenomenografii.Wyniki: Zaprezentowane wyniki badań ukazują strukturę samowiedzy dorosłej osoby w spektrum autyzmu. Ukazano samoopis, samoocenę i ideał własnej osoby uczestnika badania w obszarze osobowościowym, intelektualnym, społecznym i fizycznym.Wnioski: Na podstawie analizy i interpretacji materiału empirycznego można domniemywać, że dorosłe osoby w spektrum autyzmu mają ukształtowaną samowiedzę w stadium dojrzałym. Świadczy o tym m.in. struktura hierarchiczna wiedzy o sobie. Uznano, że poziom wglądu w siebie może się różnić w zależności od zainteresowania jednostki danym obszarem. Wnioski praktyczne są zorientowane na proces wspierania osób rozwijających się w spektrum autyzmu podkątem budowania samowiedzy.