Samorząd miasta Krakowa w czasach przedprzemysłowych

Zdzisław Noga

Streszczenie w języku polskim


Miasto Kraków funkcjonowało od czasu lokacji (1257) do Konstytucji 3 Maja (1791) na prawie magdeburskim, ale ustrój gminy miejskiej miał także cechy lokalne. W początkach miasta lokacyjnego główną rolę odgrywali wójtowie dziedziczni i ława sądowa. Po konfiskacie wójtostwa przez księcia Władysława Łokietka w 1312 r., będącej skutkiem buntu wójta Alberta, nastąpiła degradacja tego organu. Odtąd wójtowie pełnili tylko funkcje sądowe i policyjne i byli zależni od rady miejskiej.

Ten organ powstał wkrótce po lokacji miasta. Początkowo mianowany przez wójta, a następnie przez kooptację, był rzeczywistym reprezentantem obywateli. Konsekwencją buntu wójta Alberta była utrata pełnej autonomii gminy miejskiej. Odtąd radę mianował corocznie władca lub jego urzędnik; od XV w. wojewoda krakowski wybierał 8 rajców urzędujących, a rajcy wcześniej urzędujący, nie wybrani w tym roku, tworzyli 16-osobową radę starą. Urząd był dożywotni. Dopiero w końcu XVII w. rada odzyskała prawo do wyboru nowych rajców. Organ ten zyskał uprzywilejowaną pozycję w mieście, skupiając w swoich rękach wszystkie najważniejsze kompetencje, w tym nominacje ławników i urzędników zawodowych, z pisarzem i syndykiem na czele, a także reprezentację miasta w kontaktach zewnętrznych. Obsadzany przez nieliczną grupę rodzin, stał się instytucją oligarchiczną, zabiegającą głównie o interesy własnej grupy na niekorzyść ogółu obywateli, którzy po konfliktach uzyskali w XVI w. prawo do kontroli finansów publicznych przez własną reprezentację, zwaną quadragintaviratem. Wreszcie w drugiej połowie XVII w. wykształciła się szersza reprezentacja pospólstwa (communitas), która przejęła funkcje quadragintaviratu. Te instytucje ustrojowe stały na straży autonomii gminy miejskiej i kształtowały przez wieki postawy obywatelskie krakowian.


Słowa kluczowe


Kraków; ustrój miast; prawo magdeburskie; rada miejska; quadragintavirat

Pełny tekst:

PDF (Deutsch)

Bibliografia


Quellen

Jagiellonen Bibliothek in Krakau, Sign. 5350.

Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa 1507–1795 [Rechte, Privilegien und Statuten der Stadt Krakau 1507–1795], t. 1: 1507–1586, z. 1, red. F. Piekosiński Kraków 1890.

Literatur

Bieniarzówna J., Krakowska rada miejska w czasach saskich [Der Krakauer Stadtrat in der Zeit der Wettiner], „Rocznik Krakowski” 1976, t. 47.

Bieniarzówna J., Mieszczaństwo krakowskie XVII w. Z badań nad strukturą społeczną miasta [Die Krakauer Bürgerschaft des 17. Jhs. Zur Forschungen der soziale Struktur der Stadt], Kraków 1968.

Bieniarzówna J., Malecki J.M., Dzieje Krakowa [Geschichte der Stadt Krakau], t 2: XVI–XVIII w., Kraków 1984.

Bogucka M., Samsonowicz H., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej [Die Geschichte der Städten und Stadtbürger in Polen vor den Teilungen], Wrocław 1986.

Bukowski W., Salomonowie herbu Łabędź. Ze studiów nad patrycjatem krakowskim wieków średnich [Die Familie Salomon mit Wappen Łabędź. Zur Studien über dem Krakauer Patriziat im Mittelalter], [in:] Cracovia. Polonia. Europa. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej [Festschrift für Jerzy Wyrozumski], Kraków 1995.

Bukowski W., Noga Z., Ustrój miasta Krakowa w XIII–XVIII wieku [Die Grundordnung der Stadt Krakau in 13.–8. Jh.], [in:] Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791 [Krakau europäische Stadt des Magdeburger Rechts 1257–1791], Kraków 2007.

Krzyżanowski S., O sejmikowaniu mieszczaństwa krakowskiego [Über Parlamentarismus der Krakauer Stadtbürger], „Rocznik Krakowski” 1899, t. 2.

Niwiński M., Wójtostwo krakowskie w wiekach średnich [Das Krakauer Vogtamt im Mittelalter], Kraków 1938.

Noga Z., Krakowska rada miejska w XVI wieku. Studium o elicie władzy [Der Krakauer Rat im 16. Jh. Studium über die Herschaftselite], Kraków 2003.

Noga Z., Rola samorządu w rozwoju miasta w XIII–XVIII wieku [Die Rolle der Selbsverwaltung in der Entwicklung der Stadt], [in:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta [Krakau. Neue Studien über die Stadtentwicklung], red. J. Wyrozumski, Kraków 2007.

Noga Z., Urzędnicy miejscy Krakowa [Die Beamte der Stadt Krakau], cz. 2: 1500–1794, Kraków 2008.

Ptaśnik J., Dokumenty objaśniające Quadragintavirat w Krakowie i Lwowie [Die Urkunden erläuternd Quadragintavirat, in Krakau und in Lemberg], „Kwartalnik Historyczny” 1925, t. 39.

Ptaśnik J, Kilka słów o dawnej radzie [Ein paar Worte über den ehemaligen Rat], [in:] Obrazki z przeszłości Krakowa [Bilder aus der Vergangenheit Krakaus], Kraków 1902.

Ptaśnik J., Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce [Die Städte und Stadtbürger in der alten Polen], Kraków 1949.

Ptaśnik J., Studia nad patrycjatem krakowskim wieków średnich [Studien über dem Krakauer Patriziat des Mittelalters], „Rocznik Krakowski” 1912, t. 15.

Ptaśnik J., Walki o demokratyzację Krakowa w wieku XVII–XVIII [Kampf um die Demokratisierung der Stadt Krakau in 17.–18. Jh.], „Kwartalnik Historyczny” 1929, t. 44.

Ptaśnik J., Walki o demokratyzację Lwowa od XVI do XVIII wieku [Kampf um die Demokratisierung der Stadt Lemberg in 17.–18. Jh.], „Kwartalnik Historyczny” 1925, t. 39.

Rajman J., Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333 [Krakau. Siedlungskomplex, Lokationsprozess, Stadtbürger bis 1333], Kraków 2004.

Starzyński M., Krakowska rada miejska w średniowieczu [Der Krakauer Stadtrat im Mittelalter], Kraków 2010.

Wyrozumski J., Dzieje Krakowa [Geschichte der Stadt Krakau], t. 1: Kraków do schyłku wieków średnich [Krakau bis Ende des Mittelalters], Kraków 1992.

Wyrozumski J., Lokacja czy lokacje Krakowa na prawie niemieckim? [Die Lokation oder die Lokationen Krakaus nach dem deutschen Recht?], [in:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta [Krakau. Neue Studien über die Stadtentwicklung], red. J. Wyrozumski, Kraków 2007.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/f.2017.72.137
Data publikacji: 2018-07-03 08:47:26
Data złożenia artykułu: 2017-12-30 18:52:00

Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2018 Zdzisław Noga

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.