Logos egipski w "Romansie o Aleksandrze"

Krzysztof Nawotka

Streszczenie w języku polskim


Zamierzeniem autora tego artykułu było zbadanie skali i znaczenia egipskich elementów kulturowych w tzw. logosie egipskim, czyli w pierwszych dwunastu rozdziałach księgi I greckiego anonimowego dzieła Romans o Aleksandrze Ps.-Kallistenesa. Zawiera on opowieść o poczęciu Aleksandra Wielkiego bądź przez boga Amona z Siwy, bądź przez udającego go faraona Nektanebo II i o jego narodzinach. Przedmiotem analizy są zarówno realia kulturowe, jak i kompozycja tej opowieści. Wśród tych pierwszych szczególne miejsce zajmuje ukazanie Nektanebo II jako wróżbity i czarownika. Skonfrontowane z poświadczonym w egipskich i greckich źródłach, zwłaszcza papirologicznych, obrazem magii egipskiej, wykazuje ono doskonałą wiedzę Ps.-Kallistenesa o egipskich praktykach magicznych i o pozycji magii w obrazie prawowitego faraona, przy czym uwagę zwraca zerwanie z typową dla literatury greckiej niechęcią do magii. Logos trafnie też odzwierciedla znane ze Steli Metternicha zainteresowanie magią historycznego Nektanebo II. Zestawienie logosu egipskiego z tzw. Snem Nektanebo znanym z fragmentarycznych papirusów greckich i demotycznych wskazuje na duże podobieństwo ideowe tych dzieł, wynikające być może z ich przynależności do – pierwotnie demotycznego – cyklu opowieści o upadku, wygnaniu i powrocie Nektanebo. Logos egipski Romansu o Aleksandrze wykazuje duże związki z tradycją egipskiej literatury mądrościowej, zaadaptowanej do potrzeb czytelnika greckiego. Logos egipski, wraz z passusami poświęconymi założeniu Aleksandrii i pobytowi Aleksandra w Egipcie, pozwala zidentyfikować anonimowego dla nas Ps.-Kallistenesa jako mieszkańca Aleksandrii, zhellenizowanego Egipcjanina, o niezwykłej wiedzy na temat kultury Egiptu przedgreckiego. Pokazuje on Ps.-Kallistenesa jako erudytę swobodnie przekształcającego materiał zapożyczony od poprzedzających go autorów.


Słowa kluczowe


Romans o Aleksandrze, Egipt, Ps.-Kallistenes, Nektanebo, Aleksander Wielki, magia, Sen Nektanebo

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Wykaz skrótów źródeł antycznych

Aristid., Or. – Aelius Aristides, Orationes.

Cedrenus, Compendium – Georgius Cedrenus, Compendium Historiarum.

Celsus – Celsus, Ἀληθὴς λόγος.

Chor. – Choricius, Orationes.

Clem. Al., Strom. – Clemens Alexandrinus, Stromata.

D.S. – Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica.

Hdt. – Herodotus, Historiae.

Jos. Ap. – Flavius Josephus, Contra Apionem.

Malalas – Joannes Malalas, Chronographia.

PGM – Papyri graece magicae.

Plu. mor. – Plutarchus, Moralia.

Ps.-Callisth. – Pseudo-Callisthenes, Historia Alexandri Magni (rec. A).

Opracowania

Assmann J., The Search for God in Ancient Egypt, Ithaca–London 2001.

Aufrère S.H., Quelques aspectes du dernier Nectanebo et les échos de la magie égyptienne dans «Le roman d’Alexander», w: La magie. Actes du colloque internationale de Montpellier

–27 mars 1999, I, eds. A. Moreau, J.-C. Turpin, Montpellier 2004.

Bagnall R.S., The Date of the Foundation of Alexandria, „AJAH” 1979, 4.

Brashaer W.S., The Greek Magical Papyri: An Introduction and Survey; Annotated Bibliography (1928–1994), w: ANRW II 18.5, Berlin–New York 1995.

Braun M., History and Romance in Graeco-Oriental Literature, Oxford 1938.

Budge E.A.W., The History of Alexander the Great, Being the Syria Version of the Pseudo Callisthenes, edited from Five Manuscripts with an English Translation and notes, by E.A.W. Budge, Cambridge 1889 (= reprint: Gorgias Press, Piscataway 2003).

Burkert W., Divination, w: ThesCRA III, Los Angeles 2005.

Carney E., Olimpias, Mother of Alexander the Great, Now York–London 2006.

Clerc J.-B., Homines magici. Étude sur la sorcellerie et la magie dans la société romaine impériale, Bern–New York 1995.

Depuydt L., From Xerxes’ Murder (465) to Arridaios’ Execution (317): Updates to Achaemenid Chronology (Including Errata in Past Reports), Oxford 2008.

Depuydt L., New Date for the Second Persian Conquest, End of Pharaonic and Manethonian Egypt: 340/39 B.C.E., „Journal of Egyptian History” 2010, 3.

Donnat S., Le bol comme support de la Lettre au mort. Vers la mise en évidence d’un rituel magique, w: La magie en Égypte: à la recherche d’une définition: actes du colloque organisé par le Musée du Louvre, les 29 et 30 septembre 2000, ed. Y. Koenig, Paris 2002.

Erman A., Grapow H., Wörterbuch der aegyptischen Sprache, II, Berlin 1971.

Etienne M., Heka. Magie et envoûtement dans l’Égypte ancienne, Paris 2000.

Frankfurter D., Religion in Roman Egypt: Assimilation and Resistance, Princeton 1998.

Gmirkin R.E., Berossus and Genesis, Manetho and Exodus: Hellenistic Histories and the Date of the Pentateuch, London–New York 2006.

Graf F., Magic and divination, w: The World of Ancient Magic: Papers from the First International Samson Eitrem Seminar at the Norwegian Institute at Athens, 4–8 May 1997, eds. D.R. Jordan, H. Montgomery, E. Thomassen, Bergen 1999.

Jasnow R., The Greek Alexander Romance and Demotic Egyptian Literature, „JNES” 1997, 56.

Jouguet P., Pseudo-Callisthène et la fondation d’Alexandrie, „BIE” 1942, 24.

Karenga M., Maat, the Moral Ideal in Ancient Egypt: A Study in Classical African Ethics, New York–London 2004.

Klęczar A., Wise and the Wiser: The Narratives on Alexander’s Wisdom Defeated in Two Versions of Hebrew Alexander Romance (MS London Jews’ College no 145 and MS Héb. 671.5 Paris, Bibliothèque Nationale), w: Alexander the Great and the East: History, Art, Tradition, eds. K. Nawotka, A. Wojciechowska, Wiesbaden 2016.

Koenen L., The Dream of Nektanebos, „BASP” 1985, 22.

Koenig Y., Magie et magiciens dans l’Égypte ancienne, Paris 1994.

Lichtheim M., Ancient Egyptian Literature: A Book of Readings, Berkeley 2006.

Nawotka K., History into Literature in the Account of the Campaign of Gaugamela in the Alexander Romance, w: The Alexander Romance: History and Literature, eds. R. Stoneman, K. Nawotka, A. Wojciechowska, Groningen 2018.

Nawotka K., Pseudo-Kallistenes, Historia Alexandri Magni, przekł., wstęp i komentarz K. Nawotka, Poznań 2010.

Nawotka K., The Alexander Romance by Ps.-Callisthenes, Leiden–Boston 2017.

Nawotka K., Wojciechowska A., Alexander the Great Kosmokrator, w: Alexander the Great and Egypt: History, Art, Tradition, eds. V. Grieb, K. Nawotka, A. Wojciechowska, Wiesbaden 2014.

Nawotka K., Wojciechowska A., Nectanebo and Alexander the Great, w: Alexander the Great and the East: History, Art, Tradition, eds. K. Nawotka, A. Wojciechowska, Wiesbaden 2016.

Ogden D., Binding Spells: Curse Tablets and Voodoo Dolls in Greek and Roman World, w: Witchcraft and Magic in Europe, eds. B. Ankarloo, S. Clarke, Philadelphia 1999.

Papathanassiou M., Historia Alexandri Magni: Astronomy, Astrology and Tradition, „DHA” 1999, 25.2.

Petropoulos J.C., Introduction: Magic in Ancient Greece, w: Greek Magic: Ancient, Medieval and Modern, ed. J.C. Petropoulos, London 2008.

Pinch G., Magic in Ancient Egypt, London 2006.

Quaegebeur J., Le dieu égyptien Shaï dans la religion et l’onomastique, Leuven 1975.

Redford D.B., Pharaonic King-Lists, Annals, and Day-Books: A Contribution to the Study of the Egyptian Sense of History, Mississauga 1986.

Ritner R.K., Egyptian Magical Practice under the Roman Empire: The Demotic Spells and their Religious Context, w: ANRW II 18.5, Berlin–New York 1995.

Ryholt K., A Demotic Version of Nectanebo’s Dream (P. Carlsberg 562), „ZPE” 1998, 122.

Ryholt K., A Sequel to the Prophecy of Petesis (P. Carlsberg 424, P. Carlsberg 499 and P. Carlsberg 559 + PSI inv. D 60 verso), w: K. Ryholt, Narrative Literature from the Tebtunis Temple Library, Copenhagen 2012.

Salvia F. De, La figura del mago egizio nella tradizione letteraria greco-romana, w: La magia in Egitto ai tempi dei faraoni. Atti convegno internazionale di studi, Milano, 29–31 ottobre 1985, cura di A. Roccati, S. Siliotti, Milano 1987.

Sander-Hansen C.E., Die Texte der Metternichstele, Kopenhagen 1956.

Shupak N., Where can Wisdom be Found?: The Sage’s Language in the Bible and in Ancient Egyptian Literature, Jerusalem 1984.

Spalinger A., The Date of the Dream of Nectanebo, „Studien zur Altägyptischen Kultur” 1992, 19.

Stephens S., Cultural Identity, w: The Cambridge Companion to the Greek and Roman Novel, ed. T. Whitmarsh, Cambridge 2008.

Sternberg-el Hotabi H., Untersuchungen zur Übeliferungsgeschichte der Horusstelen. Ein Beitrag zur Religionsgeschichte Ägyptens im 1. Jahrtausend v. Chr., I–II, Wiesbaden 1999.

Stoneman R., Il Romanzo di Alessandro, I, Milano 2007.

Stoneman R., The Author of the Alexander Romance, w: Readers and Writers in the Ancient Novel, eds. M. Paschalis, S. Panayotakis, G. Schmeling, Groningen 2009.

Theis C., Magie und Raum. Der magische Schutz auserwählter Räume im alten Ägypten nebst einem Vergleich zu angrenzenden, Tübingen 2014.

Thiel H. van, Leben und Taten Alexanders von Makedonien. Der griechische Alexanderroman nach der Handschrift L, Darmstadt 1974.

Wilcken U., Der Traum des Königs Nektonabos, w: Mélanges Nicole. Recueil de mémoires de philologie classique et d’archéologie offerts à Jules Nicole, professeur à l’Université de Genève, à l’occasion du XXXe anniversaire de son professorat, Genève 1905.

Wojciechowska A., From Amyrtaeus to Ptolemy: Egypt in the Fourth Century B.C., Wiesbaden 2016.

Wojciechowska A., Kontrowersje wokół Khababasza, w: Grecy, Rzymianie i ich sąsiedzi, red. K. Nawotka, M. Pawlak, Wrocław (Antiquitas XXIX) 2007.

Wojciechowska A., Sen Nektanebo, „Meander” 2018 [w druku].

Wojciechowska A., Nawotka K., Alexander in Egypt: Chronology, w: Alexander the Great and Egypt: History, Art, Tradition, eds. V. Grieb, K. Nawotka, A. Wojciechowska, Wiesbaden 2014.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/rh.2018.46.11-27
Data publikacji: 2019-04-25 10:00:22
Data złożenia artykułu: 2018-02-04 20:37:34

Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2019 Krzysztof Nawotka

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.