Zesłańcy postyczniowi w Kurganie. Sprawa Towarzystwa Pomocy Wzajemnej

Wiesław Caban, Swietłana Mulina

Streszczenie w języku polskim


Po upadku powstania styczniowego do Kurganu zesłano stu kilkudziesięciu młodych Polaków, głównie z Litwy. Władze miasta nie były w stanie zapewnić utrzymania dla tylu osób. Większość zesłanych nie otrzymywała zapomóg rządowych. W niezłym położeniu byli jedynie ci, którzy otrzymywali pieniądze od rodziny. W tej sytuacji Polacy założyli „związek przeciw głodowi i chłodowi”, który później przybrał nazwę Towarzystwa Pomocy Wzajemnej. Głównym celem było zbieranie środków pieniężnych, by można było wspomóc tych, którzy z domu nie otrzymywali żadnej pomocy materialnej. Towarzystwo Pomocy Wzajemnej miało swój regulamin, który zakazywał m.in. picia alkoholu, gry w karty, oddawania się jakimkolwiek hazardom, nawiązywania kontaktów z rozwiązłymi kobietami i co najważniejsze zawierania małżeństw z Rosjankami. Na działalność Towarzystwa Pomocy Wzajemnej z pobłażliwością patrzył horodniczy Kurganu Michaił Awenirowicz Karpiński, gdyż uznał, że zesłańcy skupieni w organizacji będą przestrzegać przyjętego regulaminu i tym samym nie będzie dochodzić do żadnych nieporozumień między Polakami a mieszkańcami Kurganu. Wydaje się, że na takie stanowisko horodniczego mógł mieć wpływ 27-letni Michał Żaba, absolwent Wydziału Medycznego Uniwersytetu Moskiewskiego. Spośród mieszkańców Kurganu zaczęto pisać najpierw donosy na M. Awenirowicza Karpińskiego, że pobłażliwie traktuje Polaków, a następnie na gubernatora tobolskiego Aleksandra Iwanowicza Despot-Zenowicza. W końcu sprawą zainteresowano generał-gubernatora zachodniej Syberii Aleksandra Piotrowicza Chruszczowa. W 1867 r. rozpoczęło się śledztwo. Spośród zesłańców najbardziej ucierpiał Michał Żaba, który został uznany nie tylko za winnego powołania do życia Towarzystwa Pomocy Wzajemnej, ale także za to, że takie organizacje próbował zakładać w Iszymiu czy Jałturowsku. Jednym słowem, M. Żaba został posądzony o przygotowywanie spisku przeciw istniejącemu porządkowi w Rosji. Historycy radzieccy w latach sześćdziesiątych XX w. sprawę śledztwa kurgańskiego potraktowali jako przykład polsko-rosyjskiej współpracy rewolucyjnej na Syberii. Naszym zdaniem powstałe Towarzystwo Pomocy Wzajemnej należałoby uznać za próbę odrodzenia „Ogółów” z czasów zsyłki z okresu międzypowstaniowego.


Słowa kluczowe


Syberia, Polacy, zełańcy, Kurgan

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła archiwalne

Gosudarstvennyj Arkhiv Rossijskoj Federatsii (Государственный Архив Российской Федерации):

Ф. 109, 1-я экспедиция, Оп. 43, Д. 92.

Gosudarstvennyj Istoricheskij Arkhiv Omskoj Oblasti (Государственный Исторический Архив Омской Области):

Ф. 3, Oп. 4, Д. 6293.

Ф. 3, Оп. 6, Д. 9079.

Ф. 3, Оп. 6, Д. 7921, t. 1–3.

Gosudarstvennoe uchrezhdenie Tyumenskoj Oblasti «Gosudarstvennyj arkhiv v gorode Tobol’ske» (Гoсударственное учереждение Тюменской Области «Государственный архив в городе Тобольске»)

Ф. И152, Оп. 34, Д. 516; Оп. 36, Д. 178.

„Kraj” 1890, 17.

Opracowania

Koval’ S.F., Rewolyutsionnaya deyatel’nost’ pol’skikh politicheskikh ssyl’nykh v Sibiri v 60-e gg. XIX v., w: Ėkonomicheskoe i obshchestvenno-politicheskoe razvitie Sibiri v 1861–1917 gg, Novosibirsk 1965.

Koval’ S.F., Za pravdu i volyu. K stoletiyu vosstaniya politicheskikh ssyl’nykh v Sibiri v 1866 g., Irkutsk 1966.

Mulina S.A., Kontakty ssyl’nykh uchastnikov vosstaniya 1863 goda s istoricheskoj rodinoj (na primere korrespondentsii Mikhaila Zhaby i Ėduarda Radvanskogo), w: Polskie dziewiętnastowieczne pamiętniki i listy z Ziem Zabranych – rola i miejsce w badaniach historycznych, red. W. Caban, L. Michalska-Bracha, Warszawa 2017.

Mulina S.A., Migranty ponevole: adaptatsiya ssyl’nykh uchastnikov Pol’skogo vosstaniya 1863 goda v Zapadnoj Sibiri, Sankt Peterburg 2012.

Nowiński F., Dekabryści z Syberii Zachodniej w literaturze rosyjskiej i polskiej, relacje z Polakami, w: Pol’skie ssyl’nye v Sibiri vo vtoroj polovine XVIII – nachale XX veka v vospriyatii rossijskoj administratsii, pereselentsev i korennykh narodov Sibiri. Sbornik nauchnykh trudov, red. S.A. Mulina, Omsk 2015.

Perminova S.A. (Mulina S.A.), Vzaimootnosheniya pol’skikh ssyl’nykh s zhitelyami Sibiri (po materialam perepiski M. O. Zhaba), w: Polska a Syberia. Spotkanie dwóch światów. Materiały z konferencji naukowej, red. M. Blomberg, Łodź 2001.

Remnev A.V., Tobol’skij gubernator A.I. Despot-Zenovich, w: Tare 400 let, Omsk 1994.

Skok H., Polacy nad Bajkałem 1863–1883, Warszawa 1974.

Śliwowska W., Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku, Warszawa 1998.

Śliwowska W., Trynkowski J., „Ogóły” – organizacje samopomocowe polskich zesłańców we Wschodniej Syberii w l. 40. i 50. XIX w., w: Życie jest wszędzie… Vsyudy zhizn’… Ruchy społeczne w Polsce i Rosji do II wojny światowej, red. A. Brus, Warszawa 2005.

Tershukova E.V., Ssyl’nye polyaki v g. Kurgane v pervoj polovine XIX veka, http://www.kurgangen.ru/local-finding/Poles%20in%20Zaurali/Poland%20in%20Kurgan%20III/ [dostęp: 13 I 2017].

Wójcik Z., Aleksander Despota(!)-Zenowicz w oczach zesłańców, w: Pol’skie ssyl’nye v Sibiri vo vtoroj polovine XVIII – nachale XX veka v vospriyatii rossijskoj administratsii, pereselentsev i korennykh narodov Sibiri. Sbornik nauchnykh trudov, red. S.A. Mulina, Omsk 2015.

Strona internetowa

http://www.kurgangen.ru/photos/thumbnails.php?album=290 [dostęp: 10 VI 2017].




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/rh.2018.46.203-218
Data publikacji: 2019-04-25 10:00:33
Data złożenia artykułu: 2018-02-26 20:08:11

Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2019 Wiesław Caban

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.