Akta Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (w drugiej połowie XVIII wieku)

Adam Stankevič

Streszczenie w języku polskim


Przedmiotem artykułu są akta Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w II poł. XVIII w. Kancelarii Trybunału Litewskiego poświęcono kilka prac naukowych, jednak akta tego sądu nie zostały dotąd należycie rozpoznane. Obserwowana obecnie intensyfikacja badań dotyczących funkcjonowania i wytworów kancelarii sądów szlacheckich na terenie Korony skłania do podjęcia analogicznego tematu odnośnie do ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Celem niniejszego artykułu było omówienie pracy kancelarii Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego, przedstawienie używanych w tym sądzie serii akt oraz scharakteryzowanie znajdujących się w nich wpisów. Badanie przeprowadzono przez ustalenie oraz przeanalizowanie zawartości ksiąg Trybunału Litewskiego, a także porównanie otrzymanych wyników z pracami poświęconymi dokumentacji Trybunału Koronnego. Skonstatowano, że w Trybunale Litewskim w II poł. XVIII w. w formie czystopisów występowały jedynie zeznania zapisów, oblaty oraz dekrety (przeważnie umieszczane już w jednej księdze), oddzielnie funkcjonowały podserie brudnopisów akt i wyroków; pomocniczą rolę spełniały rejestry spraw, a codzienne czynności sądu odnotowywano w specjalnej księdze, zwanej protokołem potocznym. Skonstatowano ponadto, że przekazanie sędziom trybunalskim uprawnień do kierowania pracą kancelarii nie wpłynęło negatywnie na jej sprawność, gdyż w praktyce ukształtował się dosyć klarowny podział obowiązków między regentami. Na wytwory kancelaryjne tego sądu w II poł. XVIII w. miała wpływ tradycja, a także reformy przeprowadzone w roku 1764 oraz w latach następnych.


Słowa kluczowe


Wielkie Księstwo Litewskie, Trybunał Główny, kancelaria, akta, serie akt

Pełny tekst:

PDF (English)

Bibliografia


List of sources

LVIA - Lithuanian State Historical Archives in Vilnius. SA – The Office of the Chief Archivist of Lithuania, SA group, reference codes 136, 144, 148, 150, 155, 166, 169, 170, 172, 181, 526, 528, 529, 531–534, 536, 542, 599, 614, 626, 628, 633, 637, 662, 664, 669, 685, 780, 782, 817, 818, 829, 883, 13731. Group 8, Section 2, Reference code 48.

Porządek sądzenia spraw w Trybunale Wielkiego Księstwa Litewskiego, z konstytucyi sejmowych, z Koekwacyi praw Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną Polską, i z Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego, zebrany i opisany roku 1698, miesiąca aprila, 16 dnia. (1698). old print, Vilnius.

Sondel, Janusz. (1997). Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków. Kraków: Universitas.

Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego (1744). Vilnius, Printed in the Duchy Printing House. Akademickiey Societatis Jesu, Roku Pańskiego 1744.

Umiastowski, Tomasz. (1782). Sądowy proces czyli sposób prawowania się w Trybunale i wszystkich subselliach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Grodno: Printed in the Duchy Printing House.

Zbiór rezolucyi Rady Nieustającej potrzebnych do wiadomości juryzdykcyi sądowych i obywatelów Obojga Narodów. (1780). Warszawa.

Volumina Legum. (1859). Vol. 4. Petersburg: printed by Jozafat Ohryzka.

Volumina Legum. (1860a). Vol. 5. Petersburg: printed by Jozafat Ohryzka.

Volumina Legum. (1860b). Vol. 6. Petersburg: printed by Jozafat Ohryzka.

Volumina Legum. (1860c). Vol. 7. Petersburg: printed by Jozafat Ohryzka.

Volumina Legum. (1899). Vol. 9. Kraków: Wydawnictwo Komisyi

Prawniczej Akademii Umiejętności w Krakowie.

Volumina Legum. (1952). Vol. 10. Poznań: printed by Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

References

Bednaruk, Waldemar. (2008). Trybunał Koronny. Szlachecki sąd najwyższy w latach 1578–1794. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II.

DTG WKsL, 1582–1696 – Rachuba, Andrzej (ed.). (2007). Deputaci Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (1582–1696). Spis. Warszawa: Wydawnictwo DiG.

DTG WKsL, 1697–1794 – Rachuba, Andrzej (ed.). (2004). Deputaci Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (1697–1794). Spis. Warszawa: Wydawnictwo DiG.

Gudavičius, Edvardas. (2006). Lietuvos aktopromulgacijos kelias: nuo Vytaut okancelarijos iki Lietuvos Metrikos. Mokslinė studija. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Janulaitis, Augustinas. (1927). Vyriausiasis Lietuvos Tribunolas XVI–XVIII amž. Kaunas: Valstybės spaustuvė.

Jurek, Tomasz. Skupieński Krzysztof. (2015). Wprowadzenie do dyplomatyki. In: Tomasz Jurek (ed.). Dyplomatyka staropolska (pp. 17–48). Warszawa: Wydawnictwo DiG.

Łosowski, Janusz. (2011). Osiągnięcia i potrzeby w zakresie badań nad dziejami kancelarii sądów i urzędów szlacheckich oraz wiejskich w dawnej Polsce. In: Waldemar Chorążyczewski, Janusz Tandecki (eds.). Belliculum Diplomaticum IV Thorunense Dyplomatyka staropolska – stan obecny i perspektywy (p. 95–111). Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.

Łosowski, Janusz. (2015). Akta Trybunału Koronnego. In: Tomasz Jurek (ed.). Dyplomatyka staropolska (pp. 290–298). Warszawa: Wydawnictwo DiG.

Macuk, Andrej. (2008). Wybór pisarzy Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 40. XVIII w. In: Tomasz Ciesielski, Anna Filipczak-Kocur (eds.). Rzeczpospolita państwem wielu narodowości i wyznań. XVI–XVIII wiek (pp. 105–124). Warszawa–Opole: DiG.

Michalski, Jerzy. (2000). Zagadnienie reformy sądownictwa i prawa sądowego w początkach panowania Stanisława Augusta. Czasopismo Prawno-Historyczne, LII, 1–2, pp. 67–107.

Mikołajczyk, Marian. (1991). Na drodze do powstania procesu mieszanego. Zmiany w polskim procesie karnym w latach 1764–1794. Katowice: Uniwersytet Śląski.

Myśliwiec, Agnieszka. (2008). Organizacja i działalność kancelarii Trybunału Koronnego. Wybrane zagadnienia. In: Antoni Dębiński, Waldemar Bednaruk, Marzena Lipska (eds.). Trybunał Koronny w kulturze prawnej Rzeczypospolitej szlacheckiej (pp. 71–92). Lublin: Wydawnictwo KUL.

Stankevič, Adam. (2018a). Działalność Trybunału Litewskiego w Grodnie (w latach 1775–1791). In: Radzûk, Alesʹ; Galubovìč, Vìtalʹ (eds.). Grodnae et orbi. Garadskìâ supolʹnascìì garadskoea sâroddze XIV–XX stst. Matèryâly mìžnarodnaj navukovaj kanferencyì (Garodnâ, 4–5 lìstapada 2017 g.), (p. 92–101), Mìnsk: Vydavec A. M. Ânuškevìč. [Радзюк, Алесь; Галубовіч, Віталь (eds.). Grodnae et orbi. Гарадскія супольнасціі гарадскоеа сяроддзе XIV–XX стст. Матэрыялы міжнароднай навуковай канференцыі (Гародня, 4–5 лістапада 2017 г.), (c. 92–101). Мінск: Выдавец А. М. Янушкевіч].

Stankevič, Adam. (2018b). Lietuvos Vyriausiojo Tribunolo veikla XVIII amžiaus antroje pusėje. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas.

Stankevič, Adam. (2018c). Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės Vyriausiojo tribunolo raštvedyba: bylų registrų knygos. Istorijos šaltinių tyrimai, 6, pp. 333–358.

Urbanavičius, Agnius. (2001). Iš Vilniaus miesto tarybos raštinės palikimo: naujųjų miestiečių aktai 1663–1795 m. Lituanistica, 4 (48), pp. 23–40.

Valikonytė, Irena. (2010). Teismo dokumentų Lietuvos Metrikoje repertuaras: rašto ir teisinės kultūros aspektai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XVI a. pirmojoje pusėje. Istorijos šaltinių tyrimai, 2, pp. 109–127.

Valikonytė, Irena. (2012). Priešteisminių dokumentų funkcijos ir likimas Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XVI a. viduryje: šaukimų registravimo žurnalai. Istorijos šaltinių tyrimai, 4, pp. 93–108.

Vilimas, Darius. (2011). Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės pavieto žemės teismo funkcija – tarp notariato ir teismo (iki 1588 m.) (lietuviškų pavietų atvejis). Istorija, Vol. 57, no. 4 (86), pp. 355–364.

Vilimas, Darius. (2014). Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės pavietų žemės teismo darbo pobūdis (XVI a. pabaiga). Žemaitijos atvejis. Acta humanitarica universitatis saulensis, 19, pp. 35–44.

Wierzchowiecka, Iwona. (2001). Kancelaria Trybunału Litewskiego. Acta Universitatis Wratislaviensis. Prawo, 273, pp. 101–123.

Zarzycki, Wacław. (1993). Trybunał Koronny dawnej Rzeczypospolitej. Piotrków Trybunalski: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie Trybunalskim.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2019.13.23-39
Data publikacji: 2019-12-30 00:00:00
Data złożenia artykułu: 2019-02-07 10:47:48


Statystyki

Widoczność abstraktów - 802
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF (English) - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2020

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.