W służbie województwom wielkopolskim i Rzeczypospolitej. Okoliczności sformowania i działalność pułku Bogusława Leszczyńskiego w latach 1648–1649

Bartosz Staręgowski

Streszczenie w języku polskim


Sejmiki ziemskie, w ramach swojej działalności, miały wpływ na formowanie i organizację formacji zbrojnych samorządu ziemskiego. Oprócz organizowania wypraw łanowych i pospolitego ruszenia mogły powoływać wojska zaciężne, zwane potocznie powiatowymi. Choć pierwsze próby tworzenia tego typu wojsk pojawiały się już w XVI w., to dopiero konstytucje z lat 1613 i 1619 prawnie usankcjonowały ich istnienie. Ich organizacja nie różniła się zbytnio od tej, która obowiązywała chociażby w wojsku kwarcianym, jednak w przeciwieństwie do niego były one formowane w całości przez samorząd, który je opłacał oraz wybierał dla nich dowództwo. Większe zgrupowania dowodzone były przez pułkowników. Krążyła również opinia, że oficerowie bardzo często nie posiadali doświadczenia wojskowego, a byli jedynie urzędnikami i osobami wyróżniającymi się na sejmikach. W 1648 r. Rzeczypospolitej przyszło zmierzyć się z największym od lat powstaniem kozackim na Ukrainie. Armia koronna poniosła dwie dotkliwe porażki pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, dlatego też sejmiki ziemskie postanowiły wesprzeć ją w tym trudnym momencie. Zgromadzenie szlachty w Poznaniu 8 czerwca 1648 r., wspólne dla województw poznańskiego i kaliskiego, postanowiło uchwalić 2200 żołnierzy, zgrupowanych w 4 pułki. Po przeprowadzeniu popisów wojsko to zostało wysłane do obozu pod Piławcami, pod komendę trzech regimentarzy. Niestety w wyniku niefortunnego przebiegu wydarzeń wojska poszły w rozsypkę i niezbędna okazała się reorganizacja wspomnianych pułków. Sejmik średzki z 17 grudnia 1648 r., mając aprobatę sejmu, rozpoczął przeorganizowywanie wspomnianych pułków. Dobierając nowych rotmistrzów oraz korzystając z usług tych, których chorągwie nie rozpierzchły się pod Piławcami, stworzył jeden pułk pod dowództwem pułkownika generalnego Bogusława Leszczyńskiego. Oprócz jazdy arkebuzerskiej i dragonii postanowiono o zaciągnięciu pułku piechoty cudzoziemskiej pod komendą Stanisława Latalskiego. Arkebuzeria i dragonia wzięły udział w obronie Zbaraża, a piechota zasiliła załogę Kamieńca Podolskiego. W wyniku postanowień sejmu koronacyjnego włączono na jeden kwartał wojska powiatowe w ramy armii państwowej. Żołnierze dzielnie walczyli pod murami fortecy Wiśniowieckiego. Po zakończeniu kampanii wojskowej sejmik postanowił w styczniu 1650 r. wynagrodzić męstwo swoich żołnierzy, w szczególności pułkownika Jacka Rozdrażewskiego. Przeprowadzona analiza jednego z pułków powiatowych walczących w XVII w. ma na celu pokazanie różnych ważnych elementów funkcjonowania tego typu zgrupowań w ramach armii Rzeczypospolitej Obojga Narodów.


Słowa kluczowe


pułk, rotmistrz, arkebuzeria, województwa, laudum, Leszczyński, Wielkopolska, sejmik

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła rękopiśmienne

Archiwum Państwowe w Poznaniu:

Komisja Skarbowa Poznańska, sygn. 3.

Księgi grodzkie poznańskie, sygn. 693–695.

Księgi grodzkie kaliskie, sygn. 273–274.

Księgi grodzkie gnieźnieńskie, sygn. 140.

Biblioteka XX. Czartoryskich w Krakowie:

rkps 350, 1774.

Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Kórniku:

rkps 325.

Źródła drukowane

Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego, t. 1 (1572–1632), cz. 2 (1617–1632), oprac. W. Dworzaczek, Poznań 1962.

Документи об освободительной войне украинского народа 1648–1654, ред. П.П. Гудзенко, А.К. Касименко, С.Д. Пилькевич, Киев 1965.

Jemiołowski M., Pamiętnik dzieje Polski zawierający (1648–1679), oprac. J. Dzięgielewski, Warszawa 2000.

Listy Krzysztofa Opalińskiego do brata Łukasza 1641–1653, red. R. Pollak, Wrocław 1957.

Michałowski J., Jakuba Michałowskiego, wojskiego lubelskiego a później kasztelana bieckiego Księga Pamiętnicza, wyd. A.Z. Helcel, Kraków 1864.

Oświęcim S., Diariusz Stanisława Oświęcima 1643–1651, w: Scriptores Rerum Polonicarum, t. 19, wyd. W. Czermak, Kraków 1907.

Radziwiłł A., Pamiętnik o dziejach w Polsce, t. 3 (1647–1656), oprac. A. Przyboś, R. Żelewski, Warszawa 1980.

Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego okresu „Ogniem i Mieczem” (1648–1651), oprac. M. Nagielski, Warszawa 1999.

Uruski S., Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. 13, Warszawa 1916.

Volumina constitutionum, t. 3 (1611–1640), vol. 1 (1611–1626), oprac. S. Grodziski et al., Warszawa 2010.

Volumina constitutionum, t. 4 (1641–1668), vol. 1 (1641–1658), oprac. S. Grodziski et al., Warszawa 2015.

Opracowania

Borowiak A., Wojska powiatowe przed kampanią piławiecką w 1648 r., w: Staropolska sztuka wojenna, t. 2, red. Z. Hundert, Oświęcim 2013.

Byliński J., Dwa sejmy z roku 1613, Wrocław 1984.

Byliński J., Marcin Broniewski – trybun szlachty wielkopolskiej w czasach Zygmunta III, Wrocław 1994.

Częścik Ł., Sejm warszawski w 1649/50 r., Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1978.

Dworzaczkowa J., Sprawy wojskowe na sejmikach wielkopolskich w latach 1648–1661, w: Pax et Bellum, red. K. Olejnik, Poznań 1993.

Dzieje Wielkopolski, t. 1, red. J. Topolski, Poznań 1969.

Frąś L., Bitwa pod Zborowem w r. 1649, „Kwartalnik Historyczny” 1932, 46.

Gawęda M., Wysiłek zbrojny ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1648–1649, „Rocznik Przemyski” 2005, 41, 1.

Góralski Z., Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983.

Hundert Z., Powiatowe chorągwie kozackie (pancerne) województw poznańskiego i kaliskiego w latach 1671–1673, w: Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, t. 6, red. A. Smoliński, Toruń 2015.

Hundert Z., Wojska zaciągnięte przez samorząd lokalny ziemi warszawskiej w latach 1671–1673, „Almanach Warszawy” 2015, 9.

Kupisz D., Chorągwie powiatowe województw małopolskich jako formacje samoobrony terytorialnej w pierwszej połowie XVII wieku, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 2006, 42.

Kupisz D., Chorągwie powiatowe ziemi chełmskiej w XVI–XVII wieku, „Rocznik Chełmski” 2006, 10.

Kupisz D., Ochrona pogranicza przez siły zbrojne samorządu województwa ruskiego w drugiej połowie XVII wieku, w: Urzędy państwowe, organy samorządowe i kościelne oraz ich kancelarie na polsko-ruskim pograniczu kulturowym i etnicznym od XV do XIX wieku, red. H. Gmiterek, J. Łosowski, Kraków 2010.

Kupisz D., Projekt organizacji obrony terytorialnej księcia Krzysztofa Zbaraskiego z 1624 r. i jego realizacja przez samorząd szlachecki województw małopolskich, w: Nad społeczeństwem staropolskim, t. 2, red. D. Wereda, Siedlce 2009.

Kupisz D., Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572–1717, Lublin 2008.

Kupisz D., Wojsko powiatowe jako samoobrona terytorialna województwa sandomierskiego w XVII i na początku XVIII wieku, „Między Wisłą a Pilicą. Studia i Materiały Historyczne” 2006, 7.

Kupisz D., Wojsko powiatowe województwa wołyńskiego w XVII wieku, „Naukovyj Visnik Volynskoko Nacjonalnogo Universyteta im. Lesi Ukrainki” 2009, 22.

Ochmann S., Sejm koronacyjny Jana Kazimierza w 1649 r., Wrocław 1985.

Polski Słownik Biograficzny, t. 26 (Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1981), t. 17 (Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1972), t. 32 (Wrocław–Warszawa–Kraków 1989–1991).

Sajkowski A., Krzysztof Opaliński. Wojewoda poznański, Poznań 1960.

Staręgowski B., Zadania starosty generalnego wielkopolskiego w sferze wojskowej działalności sejmiku województw wielkopolskich – na przykładzie Adama Sędziwoja Czarnkowskiego (1593–1627), w: Wpływ jednostek na funkcjonowanie organizacji. Studia z historii polityczno-społecznej, red. K. Jakimowicz, A. Orzełek, Lublin 2016.

Śledziński K., Zbaraż 1649, Warszawa 2005.

Wimmer J., Materiały do zagadnienia organizacji i liczebności armii koronnej w latach 1648–1655, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1960, 5.

Wimmer J., Wojsko polskie w drugiej połowie XVII w., wyd. 2, Oświęcim 2013.

Zwierzykowski M., Geneza i funkcjonowanie chorągwi policyjnej województw poznańskiego i kaliskiego w latach 1734–1767, w: W podróży przez wiek osiemnasty…, red. A. Perłakowski, M. Wyszomirska, M. Zwierzykowski, Kraków 2015.

Zwierzykowski M., Komisja Skarbowa Poznańska. Z dziejów sejmikowej administracji i sądownictwa skarbowego w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku, Poznań 2003.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/rh.2017.44.33-61
Data publikacji: 2018-07-13 12:28:43
Data złożenia artykułu: 2018-07-13 08:23:23


Statystyki


Widoczność abstraktów - 719
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 623

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2018 Bartosz Staręgowski

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.