Między instynktem a racjonalnością – wartość najwyższa dla Nietzschego i Sokratesa

Maciej Wodziński

Streszczenie w języku polskim


Celem niniejszego artykułu jest polemika z przyjętym postrzeganiem kwestii uznawania wartości najwyższej przez Sokratesa oraz Fryderyka Nietzschego. Jednego przedstawia się zazwyczaj jako skrajnego racjonalistę, drugiemu przypisuje się natomiast wychwalanie witalności oraz postępowania instynktownego, którego celem miało być wzmaganie woli mocy. Przeprowadzona w artykule analiza wybranych wątków z pism Ksenofonta i Platona pokazuje, że myśli Ateńczyka nie można przypisać dogmatycznego intelektualizmu etycznego. Jego prawdziwymi celami okazują się: rozbudzanie niepewności swoich interlokutorów, zdobywanie nad nimi przewagi w dyskusji, co przyjmowało często formę słownego agonu, będącego odpowiednikiem woli mocy Nietzschego. Natomiast zestawienie postaci Kaliklesa z Platońskiego Gorgiasza z myślą Nietzschego pokazuje, że oprócz czystej instynktowności liczyła się dla nich również umiejętność jej opanowania i samo-przezwyciężenia. Konkluzją artykułu jest wykazanie, że zarówno Sokratesowi, jak i Nietzschemu nie należy przypisywać zwyczajowych, skrajnych stanowisk, a wartością uznawaną przez obu za najwyższą było posiadanie „instynktu racjonalności” – czyli takiego wykorzystania potencjału naszej plastycznej natury, które uzgodni wolę mocy z rozumem.


Słowa kluczowe


Nietzsche; Sokrates; wartość najwyższa; aksjologia; wola mocy

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Arystoteles. Metafizyka. Tłum. Kazimierz Leśniak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1984.

Arystoteles. „O dowodach sofistycznych”. W: Arystoteles, Dzieła wszystkie. Tłum. Kazimierz Leśniak. T. I. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1990.

Deleuze, Gilles. Nietzsche i filozofia. Tłum. Bogdan Banasiak. Warszawa: Wydawnictwo Spacja, 1993.

Fisher, Milena. „Nietzsche o moralności”. W: Nietzsche i tradycja antyczna, red. Bogdan Banasiak, Paweł Pieniążek, 221-231. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2012.

Guthrie, William Keith Chambers. Sokrates. Tłum. Krzysztof Łapiński, Sławomir Żuławski. Warszawa: Aletheia, 2000.

Hackforth, Reginald. „Great thinkers. (I) Socrates”. Philosophy, 1933, vol. 8 issue 31: 259-272. DOI: https://dx.doi.org/10.1017/S0031819100032939

Heidegger, Martin. Nietzsche. Tłum. Andrzej Gniazdowski, Piotr Graczyk, Wawrzyniec Rymkiewicz, Mateusz Werner, Cezary Wodziński. T. I. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998.

Hyland, Drew. „Nietzsche’s 'Love' for Socrates”. Humanities, 2015, 4: 3-16. DOI: https://dx.doi.org/10.3390/h4010003.

Jadczak, Ryszard. „Teoria kratyzmu Władysława Witwickiego”. Acta Universitatis Nicolai Copernici, 1981, (121): 25-40.

Kaufman, Walter Arnold. “Nietzsche's admiration for Socrates”. Journal of the History of Ideas, 1948, vol. 9, nr 4: 472-491.

Kierkegaard, Soren Aabye. Okruchy filozoficzne. Tłum. Karol Toeplitz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1988.

Kierkegaard, Soren Aabye. O pojęciu ironii z nieustającym odniesieniem do Sokratesa. Tłum. Alina Djakowska. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1999.

Ksenofont. Pisma Sokratyczne. Tłum. Leon Joachimowicz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1967.

Kwiek, Marek. Rorty i Lyotard: w labiryntach postmoderny. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii UAM, 1994.

Legutko, Ryszard. Sokrates, filozofia męża sprawiedliwego. Poznań: Zysk i S-ka, 2013.

Leoński, Jacek. „Historia wykorzystywania dokumentów osobistych w socjologii”. Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny, 1995, zeszyt 2: 123-128.

Letkiewicz, Sławomir. Moralność dla wszystkich czy dla każdego? Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2011.

Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Antychrześcijanin. Tłum. Grzegorz Sowinski. Kraków: ZW Nomos, 1996.

Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Narodziny tragedii albo Grecy i pesymizm. Tłum. Bogdan Baran. Kraków: Inter Esse, 1994.

Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Tako rzecze Zaratustra. Tłum. Wacław Berent. Gdynia: Wydawnictwo Tenet, 1991.

Nietzsche, Friedrich Wilhelm. The Pre-Platonic Philosophers. Tłum. Gregory Whitlock. Chicago: University Of Illinois Press, 2006.

Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Wola mocy. Tłum. Stefan Frycz, Konrad Drzewiecki. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2003.

Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Zmierzch bożyszcz. Tłum. Paweł Pieniążek. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2006.

Olesiński, Dariusz. „Elenktyka jako therapeia w świetle Platońskiego Eutyfrona”. W: Therapeia, askesis, mediatio, red. Krzysztof Łapiński, Robert Pawlik, Rafał Tichy, 49-60. Warszawa: Wydawnictwo UW, 2017.

Platon. Dialogi. Tłum. Władysław Witwicki. T. I, II. Kęty: Wydawnictwo Antyk, 1997-99.

Porter, James. „Nietzsche and 'The problem of Socrates'”. W: A Companion to Socrates, red. Sara Ahbel-Rappe, Rachana Kamtekar, 406-425. Oxford: Blackwell, 2006. DOI: https://dx.doi.org/10.1002/9780470996218.ch25

Sauerland, Karol. „Od Sokratesa do Zaratustry”. W: Nietzsche i tradycja antyczna, red. Bogdan Banasiak, Paweł Pieniążek, 129-133. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2012.

Sikorski, Dariusz Konrad. „Sofistyka, nihilizm, totalitaryzm – myśli na XXI wiek”. Słupskie Prace Filologiczne. Seria Filologia Polska 3, 2004: 223-234.

Tymura, Dorota. Sokrates Ksenofonta. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2017.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/kw.2019.27.53-76
Data publikacji: 2019-07-30 20:19:17
Data złożenia artykułu: 2019-02-17 21:08:01

Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2019 Maciej Wodziński

##submission.licenseURL##: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/deed.pl