Wychowanie państwowe w Drugiej Rzeczypospolitej w świetle programów szkolnych (po wprowadzeniu Reformy Oświatowej z 1932 roku)

Michał Stolarczyk

Streszczenie w języku polskim


Lansowana przez obóz Józefa Piłsudskiego idea budowy wielkomocarstwowej Polski wiązała się z potrzebą stworzenia silnej organizacji państwowej oraz ukształtowania skonsolidowanego, homogenicznego światopoglądowo społeczeństwa, solidarnie i wytrwale pracującego na rzecz dobra najwyższego, czyli – w retoryce sanacyjnej – państwa. Nie mogło się to odbyć bez przyjęcia przez obóz władzy odpowiedniej doktryny wychowawczej i przekucia jej w sprawnie działający system edukacyjny obejmujący jak najszersze kręgi społeczne. W efekcie krystalizująca się po 1926 r. ideologia wychowawcza sanacji zyskała miano tzw. wychowania państwowego2, przez które, urabiając pożądany ideał obywatela-państwowca, spodziewano się „uzdrowić” stosunki społeczne w kraju. Jego konceptualizacją stała się reforma szkolnictwa z 1932 r. przynosząca nową ramę programową. Wytykając starym programom miałkość celów i zbytnią ogólnikowość, autorzy nowej podstawy stawiali na wybitnie praktyczny charakter nauczania. Hasło, jakie miało mu przyświecać, to Polska i jej kultura. Spodziewano się bowiem, iż położenie akcentu na dorobek kulturalny Polski wniesie walor integrujący w zróżnicowane etnicznie społeczeństwo II Rzeczypospolitej. Dawano w ten sposób do zrozumienia, że Polska to spuścizna wielu nacji, które tworzyły jej mozaikę kulturową w swoisty sposób przyczyniającą się do ciągłości państwa, pomimo jego formalnie ponad stuletniej nieobecności zarówno na mapach, jaki i w ludzkiej świadomości. W myśl nowych założeń, najważniejszym dla każdego obywatela winno stać się poszanowanie tej wartości, jakim było państwo, oddanie dla jego rozwoju, kształtowanie poczucia odpowiedzialności obywatelskiej niezależnie od przynależności do grupy narodowej. Krzewienie tychże wzorców musiało odbywać się na wielu płaszczyznach życia społecznego, nie tylko instytucjonalnej. Stąd kładziono nacisk na powiązanie pracy dydaktycznej z oddziaływaniem wychowawczym, pracy szkolnej z pozaszkolną. Niniejszy artykuł zajmuje się analizą założeń programów szkolnych, szkoły powszechnej i średniej pod kątem treści związanych z wychowaniem państwowym.


Słowa kluczowe


wychowanie państwowe, ideologia, programy szkolne, sanacja, integracja

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


AKTY PRAWNE

Dz.U. MWRiOP 1937, R. 20, nr 11.

Ustawa o ustroju szkolnictwa. (Projekt komisji, powołanej przez ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego), 1927. Warszawa.

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Okres III. Druk nr 508.

INNE MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE

Program nauki religii rzymsko-katolickiej w publicznych szkołach powszechnych pierwszego stopnia z polskim językiem nauczania, 1938. Lwów.

Program nauki w gimnazjach państwowych z polskim językiem nauczania (tymczasowy), 1934. Lwów.

Program nauki w gimnazjum państwowym. Religia rzymsko-katolicka, 1933. Lwów.

Program nauki w liceum ogólnokształcącym. Przysposobienie wojskowe. Wydział humanistyczny, klasyczny, matematyczno-fizyczny i przyrodniczy. (Projekt), 1937. Lwów.

Program nauki w publicznych szkołach powszechnych drugiego stopnia z polskim językiem nauczania, 1936. Lwów.

Program nauki w publicznych szkołach powszechnych pierwszego stopnia. Historia (Projekt), 1935, Lwów.

Program nauki w publicznych szkołach powszechnych pierwszego stopnia. Śpiew (Projekt), 1935. Warszawa-Lwów.

Program nauki w publicznych szkołach powszechnych trzeciego stopnia z polskim językiem nauczania (tymczasowy), 1934. Lwów.

Program nauki w publicznych szkołach powszechnych trzeciego stopnia. Historia (Projekt), 1933. Warszawa-Lwów.

Program nauki w publicznych szkołach powszechnych trzeciego stopnia. Geografia, 1935. Lwów.

Wytyczne dla autorów programów szkół ogólnokształcących. Szkoła powszechna. Gimnazjum, 1932. Lwów.

Wytyczne dla autorów programów szkół ogólnokształcących. Szkoła powszechna I i II stopnia o 5 i 6 nauczycielach, 1934, Lwów.

ARTYKUŁY I OPRACOWANIA PRZED 1939

Aleksandrzak S., 1933, Jak realizować wychowanie państwowe terenie szkoły w związku z nauczaniem rachunków?. „Praca Szkolna”, nr 12.

Araszkiewicz F.W., 1978, Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej. PWN, Warszawa.

Araszkiewicz F.W., 1971, Geneza ustaw z roku 1932 o szkolnictwie państwowym i powszechnym. „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, z. 4.

Arnold S., 1930, Teoretyczne podstawy Nauki o Polsce Współczesnej. „Zrąb”, t. 3.

Balicki J., 1934, Prace Ministerstwa nad programami szkół ogólnokształcących w związku z realizacją ustawy o ustroju szkolnictwa. „Oświata i Wychowanie”, nr 8–10.

Berger A., 1933/34, Wychowanie obywatelsko-państwowe w nauczaniu matematyki. „Praca Szkolna”, nr 3.

Bystroń J.S, 1934, Szkoła jako zjawisko społeczne. Skł. Gł. Książnica-Atlas, Warszawa.

Chałasiński J., 1930, Dwie koncepcje nauki obywatelstwa i dwa typy podręczników. „Oświata i Wychowanie”, z. 9.

Chmura F., Doering M., 1933, Ćwiczenia cielesne w szkole powszechnej. Nakładem S-ki Wydawniczej A. Gmachowski i S-ki Częstochowa.

Czerwiński S., 1934, O nowy ideał wychowawczy. Wydawnictwo Towarzystwa Kultury i Oświaty, Warszawa.

Dancewiczowa I., 1933, Jak realizować nowy program języka polskiego, cz. I. Gebethner i Wolff, Warszawa.

Drzewiecki S., 1934a, Wychowanie obywatelsko-państwowe a nauka języka polskiego. W: Z teorji i praktyki wychowania. Wydaw. Kuratorjum Okręgu Szkolnego, Warszawa.

Drzewiecki S., 1934b, Wychowanie obywatelsko-państwowe w nowych programach. Gebethner i Wolff, Warszawa.

Dutkiewicz J., 1937, Dydaktyka nauki obywatelstwa, [w:] Encyklopedja wychowania, t. 2, pod red. S Łempiskiego i in. Wydaw. „Naszej Księgarni” Zw. Naucz. Polskiego, Warszawa.

Hłasko-Pawlicowa A., 1936, Więcej geografii politycznej. „Gimnazjum”, nr 6

Hoszowska W., 1933a, Zajęcia praktyczne w zakresie kultury życia codziennego w szkole powszechnej. Nasza Księgarnia, Warszawa.

Hoszowska W., 1933b, Jak realizować nowy program historii, cz. 1. Gebethner i Wolff, Warszawa.

Jędrzejewicz J., 1930, Współczesne zagadnienie wychowawcze. „Zrąb” nr 1.

Kijas J., 1932, Wychowanie obywatelsko-państwowe w nauczaniu języka polskiego. „Polonista”, r. II, z. 4.

Kosiński K., 1930, Wychowanie obywatelskie a nauka historii literatury w szkole średniej. „Zrąb”, t. 2.

Kosiński M., 1937, Biologia w nowym gimnazjum. „Przegląd Pedagogiczny”, nr 14.

Kuchta J., 1934, Psychologja dziecka wiejskiego a praca szkolna: ze szczególnym uwzględnieniem „zajęć cichych”. Gebethner i Wolff, Warszawa.

Łempicki S., 1939, Polska pieśń narodowa jako czynnik wychowawczy. „Kultura i Wychowanie”, z. 2.

Machowski S., 1933, Wychowanie gospodarcze w nowych programach. Gebethner i Wolff, Warszawa.

Michałowska J., 1935, Oblicze nowych programów. Gebethner i Wolff, Warszawa.

Michałowska J., 1933, Zagadnienia wychowawcze w nowych programach. Gebethner i Wolff, Warszawa.

Mścisz M., 1936, Geografia w nowym programie gimnazjum ogólnokształcącego. „Gimnazjum”, nr 8/9.

Petrykowski R., 1927, O naprawę programu szkolnego. Metoda pracy nad reformą programu powszechnej. Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Warszawa.

Pohoska H., 1934, Wychowanie obywatelsko-państwowe. W: S. Łempicki i in. (red.), Encyklopedia wychowania, t. 1: Wychowanie, cz. 2. Wyd. „Naszej Księgarni”, Związku Nauczycielstwa Polskiego,Warszawa.

Saloni J., 1936, O celach nauczania języka polskiego, „Polonista”, z. 4.

Skwarczyński A., 1934, Myśli o nowej Polsce. Drukarnia Artystyczna, Warszawa.

Śliwiński F., 1928, Ustawodawstwo szkolne i organizacja polskich władz szkolnych oraz szkolnictwa wszystkich stopni w wszystkich stopni w Polsce Odrodzonej. Rada Szkolna Okręgowa Łódzka, Łódź.

Ubysz S., 1933, Ćwiczenia cielesne jako czynnik wychowania moralnego. „Kwartalnik Pedagogiczny”, nr 3–4.

Walek-Czernecki T., 1930, Kultura klasyczna a wychowanie państwowe. „Zrąb”, t. 3.

Wittekówna M., 1935, Wychowanie fizyczne w służbie ideału. „Zrąb”, t. 22.

ARTYKUŁY I OPRACOWANIA PO 1939

Bartnicka K., 1972, Wychowanie państwowe. „Rozprawy z dziejów oświaty”, t. 15, Wrocław.

Felchner A., 2014, Współczesne dylematy wokół wychowania państwowego. „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika”, t. 23, s. 15–31.

Garbowska W., 1976, Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1932–1939. Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Glimos-Nadgórska A., 2010, Edukacja historyczna w Drugiej i Trzeciej RP – podobieństwa i różnice w kontekście sytuacji politycznej. W: M. Fic, L. Krzyżanowski, M. Skrzypek (red.), Dwa dwudziestolecia Rzeczypospolitej. Oświata – religia – kultura i społeczeństwo. Próba bilansu, t. 1. 4DPlus, Katowice.

Glimos-Nadgórska A., 2015, Miejsce nauczania historii w polskim systemie edukacyjnym XX wieku. „Prace Historyczne”, nr 142(2).

Grochowski L., 1996, Studia z dziejów polskiej szkoły i pedagogiki lat międzywojennych: w kontekście europejskim. Warszawa, Żak.

Iwanicki M., 1986, O ideowo-wychowawczym oddziaływaniu sanacji na młodzież szkolną i akademicką. Siedlce, WSR-P.

Jakubiak M.A., 2003, Ideologia wychowawcza sanacji. „Saeculum Christianum”, nr 1.

Juśko E., Patriotyzm w wychowaniu szkolnym dziś i wczoraj. Działania wychowawcze szkół powszechnych powiatu tarnowskiego w zakresie patriotyzmu w latach 1918–1939 www.kul.pl/files/803/biblioteczka_cyfrowa/jusko_Patriotyzm_w_wychowaniu.pdf

Juśko E., 2003, Szkolnictwo powszechne w powiecie tarnowskim w latach 1918–1939. Lublin, TNKUL.

Kamińska J., 2014, Wokół pacy doktorskiej Anny Radziwiłł. „Kwartalnik Pedagogiczny”, nr 1–2.

Konopka H., 1986, Spór o oblicze ideowo-wychowawcze szkoły polskiej w latach 1918–1939. W: J. Maternicki (red.), Problemyedukacji historycznej i obywatelskiej młodzieży w latach 1918–1939. Warszawa, Centralny Ośrodek Metodyczny Studiów Nauk Politycznych.

Konopka H., Wójcik-Łagan H., Stępnik A.,1986, Problemy edukacji historycznej i obywatelskiej młodzieży w latach 1918–1939. Warszawa, Centralny Ośrodek Metodyczny Studiów Nauk Politycznych.

Kulczykowska A., 1972, Programy nauczania historii w Polsce 1918–1932. PWN, Warszawa.

Magiera E., 2003, Wychowanie państwowe w szkolnictwie powszechnym Drugiej Rzeczypospolitej. Szczecin, Wydawnictwo Naukowe UŚ.

Malinowski L., 2015, Wychowanie państwowe w Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa, Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.

Przerembska V., 2008, Ideały wychowania w edukacji muzycznej w II Rzeczypospolitej. Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Radziwiłł A., 1966, Ideologia wychowawcza sanacji i jej odbicie w polityce szkolnej w latach 1926–1939. Warszawa, maszynopis pracy doktorskiej sygn. WH 530–269.

Radziwiłł A., 2014, Ideologia wychowawcza sanacji i jej odbicie w polityce szkolnej w latach 1926–1939. „Kwartalnik Pedagogiczny”, 59, nr 1/2.

Sadowska J., 2001, Ku szkole na miarę Drugiej Rzeczypospolitej. Geneza, założenia i realizacja reformy Jędrzejewiczowskiej. Białystok, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.

Sadowska J., 2004, Wychowanie państwowe i jego odbicie w programach szkolnych doby sanacji. „Res Historica”, z. 16.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/lrp.2018.37.3.215-235
Data publikacji: 2019-04-19 10:35:49
Data złożenia artykułu: 2017-05-31 12:48:52

Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2019 Michał Stolarczyk

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.