Wpływ specyfiki podlaskiego pogranicza na deklarowanie gotowości przejścia na prawosławie duchownych unickich w obwodzie białostockim w latach 1836-1839

Irena Matus

Streszczenie w języku polskim


W procesie restytucji prawosławia, zgodnie z planem biskupa Józefa Siemaszki, ważne było przeprowadzenie delatynizacji Cerkwi unickiej, która objęła nabożeństwa, wnętrza świątyń, wiernych i obrzędy. Sprawą priorytetową stało się pozyskanie kleru unickiego, zwłaszcza kanoników, wykładowców, duchownych deputatów, dziekanów i ich zastępców. Biskup litewski zabiegał o to osobiście. Pisemne deklaracje zgody na przyłączenie się do Cerkwi prawosławnej, czyli tzw. podpiski, kler podpisywał od połowy lat 30. XIX wieku. W diecezji litewskiej liczba duchownych, którzy to aprobowali, była o wiele większa niż w diecezji białoruskiej. Na przełomie wiosny i lata 1838 roku dobrowolne dotychczas deklaracje zaczęto już egzekwować. W obwodzie białostockim, w dekanacie białostockim, w ustalonym terminie oświadczeń nie podpisało dwóch parochów. W dekanacie bielskim w czerwcu 1838 roku podpisek nie złożyło ponad dwudziestu księży. Duchowni oponowali przeciwko restytucji prawosławia, wysyłali  pisma do władz duchownych i cara, agitowali parafian. Część z nich stopniowo podpisywała deklaracje, a władze duchowne nie wyciągały żadnych konsekwencji. Najdłużej opierający się złożyli je w ostatnich miesiącach 1838 roku, z wyjątkiem stojącego na czele oponentów – Antoniego Sosnowskiego, który uczynił to w lutym 1839 roku. Na sprzeciw wobec podpisania oświadczeń parochów unickich złożyło się kilka przyczyn. Tu, na pograniczu, miała miejsce najdalej posunięta latynizacja i polonizacja oraz działania księży łacińskich, głównie w czasie prowadzonych tzw. misji. Nie bez znaczenia były  także bliskie kontakty parochów z klerem rzymskokatolickim i unitów z Kościołem łacińskim, w wyniku czego zacierały się różnice pomiędzy obu obrządkami katolickimi, oraz urażona ambicja Antoniego Sosnowskiego, którego pozycji nie doceniły władze duchowne.


Słowa kluczowe


Cerkiew unicka; restytucja prawosławia; deklaracje

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Российский Государственный Исторический Архив в Санкт-Петербурге:

- ф. 797, Канцелярия обер-прокурора Синода, оп. 7, 23182, д. 23190, д. 23416,

- ф. 824, Белорусско-Литовская Коллегия, oп. 2, д. 348, д. 349.

Lietuvos Valstybes Istorijos Archyvas Vilnius:

- ф. 605, Виленская Православная Консистория, оп. 1, д. 3449.

Źródła drukowane:

Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przez mnie księdza Bazylego Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia 17 iuxta vetus kalendarza sporządzona, opracowali Józef Maroszek, Waldemar Wilczewski, Białystok 1996.

Записки Iосифа Митpополита Литовскаго изданныя Императорскою Академиею Наукъ по завещанию автора, t. 1, Сaнкт Петербург 1883.

Записки Iосифа Митpополита Литовскаго изданныя Императорскою Академиею Наукъ по завещанию автора, t. 2, Сaнкт Петербург 1883.

Записки Iосифа Митpополита Литовскаго изданныя Императорскою Академиею Наукъ по завещанию автора, t 3, Сaнкт Петербург 1883.

Grigorij Jakowlewicz Kiprianowicz, Wysokoprieoswiaszczennyj Iosif Siemaszko mitropolit Litowskij i Wilenskij. Oczerk jego żyzni i diejatielnosti po wossojedinieniju zapadnorusskich uniatow s prawosławnoju cerkowiju w 1839 g., Wilno: Tipografija I. Blumowicza, 1894.

Józef Maroszek, Dziedzictwo unii kościelnej w krajobrazie kulturowym Podlasia 1596–1996, Białystok: Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Białymstoku, 1996.

Anna Mioduszewska, Obecność unitów w księgach metrykalnych parafii w Choroszczy [w:] Śladami unii brzeskiej, Lublin–Supraśl: Wydawnictwo KUL, 2010.

Аnton Miranowicz, Prawasłaunaja Biełaruś, Biełastok: Biełaruskaje Histarycznaje Tawarystwa, 2009.

Jewstafij Fiłarietowicz Orłowskij, Sud’by prawosławija w swiazi s istorijeju łatinstwa i unii w Grodnienskoj gubiernii w XIX stoletii (1794–1900), Grodna: Gubiernskaja tipografija, 1903.

Konstantin Znosko, Istoriczeskij oczerk cerkownoj Unii, Moskwa: Wydawnictwo Martis, 1993.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2015.9.41
Data publikacji: 2016-02-26 08:00:37
Data złożenia artykułu: 2015-07-19 11:07:53

Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2015 Irena Matus

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.