Polonizmy wśród białoruskich nazw procesów kognitywnych

Alena Rudenka

Streszczenie w języku polskim


Badanie semantyki czasowników – nazw procesów kognitywnych – na materiale języka białoruskiego nie było dotychczas podejmowane. Jako specjalny podsystem leksykalno-semantyczny czasowniki w znaczeniu „procesy mentalne” na materiale innych języków również nie był wcześniej poddany badaniu. Aktualność tego artykułu wynika z braku kompleksowego opisu niniejszego zagadnienia leksykalno-semantycznego. Celem artykułu jest całościowy opis nazw procesów kognitywnych w języku białoruskim. Badaniu poddane zostały cechy semantyczne i składniowe każdego czasownika oraz rodzaje relacji między nimi. Zgodnie z czym definiowane są znaczenia leksykalne, typ każdego leksemu według rodzaju czynności; aktantnу typ czasownika oraz jego związki syntagmatyczne. W artykle zwraca się również uwagę, które czasowniki zapożyczono z języka polskiego i które przez jego pośrednictwo. Nazwy procesów kognitywnych zostały podzielone na kilka grup z semantyką ‘decydować, wnioskować’, ‘zgadnąć’, ‘zrozumieć’, ‘dowiedzieć się’, ‘zapamiętać’, ‘przypomnieć’. Spośród czterdziestu jednostek siedem zapożyczono z języka polskiego lub język polski pełnił rolę pośrednika w ich zapożyczeniu. W podgrupie semantycznej ‘decydować, wnioskować’ za pośrednictwem języka polskiego do białoruszczyzny zapożyczono leksemy дэдукаваць, разважыць, размеркаваць, разрахаваць. Trzy kolejne polonizmy mają semantykę ‘zrozumieć’, ‘dowiedzieć się’. Z języka polskiego zapożyczono wyrazy дапяць i распрацаваць. Brus. асэнсаваць ma korzenie łacińskie, ale do białoruszczyzny został zapożyczony przez polskie pośrednictwo. Wszystkie te leksemy, z wyjątkiem niedawnego zapożyczenia дапяць, były używane już w okresie starobiałoruskim. Są one przechodnie – taka sama rekcja była typowa dla tych czasowników w języku polskim. Czasownik дапяць używany jest bez obiektu lub ze zdaniem podrzędnym dopełnieniowym.


Słowa kluczowe


czasownik; aspekt; rekcja; zapożyczenie; polonizm

Pełny tekst:

PDF (English)

Bibliografia


References

Ânkoǔskì, Fëdar (ed.). (1975). Sučasnaâ belaruskaâ litaraturnaâ mova. Marfalogiâ. Mìnsk: Vyšèjšaâ škola. [Янкоўскі, Фёдар (рэд.). (1975). Сучасная беларуская лiтаратурная мова. Марфалогiя. Мінск: Вышэйшая школа].

Atrahovič, Kandrat; Bulahaǔ, Mìhaìl (eds.). (1962). Gramatyka belaruskaj movy. Vol. 1: Marfalogiâ. Mìnsk: Vydavectva AN BSSR. [Атраховiч, Кандрат; Булахаў, Міхаіл (рэд.). (1962). Граматыка беларускай мовы. Т. 1: Марфалогiя. Мінск: Выдавецтва АН БССР].

Bìryla, Mìhaìl and Šuba, Pavel. (1985). Belaruskaâ gramatyka. Part 1: Fanalogìâ. Arfaèpìâ. Marfalogìâ. Slovaǔtvarènne. Nacìsk. Mìnsk: Navuka i tèhnika. [Бірыла, Міхаіл, Шуба, Павел. (1985). Беларуская граматыка. Ч. 1: Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск: Навука i тэхнiка].

Bulyka, Alâksandr. (1980). Leksichnyya zapazychanni ǔ belaruskaj move XIV–XVIII stst. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka. [Булыка, Аляксандр. (1980). Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV–XVIII стст. Мінск: Навука і тэхніка].

Doda, Ìvan. (2004). Dzeâslovy sa značènnem ìntèlektualʹnaj dzejnascì ǔbelaruskaj ì ruskaj movah (leksìka-semantyčny ì slovaǔtvaralʹny aspekty). Aǔtarèf. dys. na stupenʹ kand. fìl. navuk. Mìnsk: AN RB. [Дода, Іван. (2004). Дзеясловы са значэннем інтэлектуальнай дзейнасці ў беларускай і рускай мовах (лексіка-семантычны і словаўтваральны аспекты). Аўтарэф. дыс. на ступень канд. філ. навук. Мінск: АН РБ].

Kožinova, Alla; Rudenko, Elena. (1994). Intellektualʹnye oboznačeniâ: funkcionirovanie i motivaciâ. Minsk: MGDU. [Кожинова, Алла; Руденко, Елена. (1994). Интеллектуальные обозначения: функционирование и мотиваци; Минск: МГЛУ].

Mackvič, Ûzèfa. (1959). Marfalogiâ dzeâslova ǔ belaruskaj move. Mìnsk: Vydavectva AN BSSR. [Мацкевiч, Юзэфа. (1959). Марфалогiя дзеяслова ў беларускай мове. Мінск: Выдавецтва АН БССР].

Martynaǔ, Vìktar; Šuba, Pavel; Ârmoš, Maryâ. (1967). Marfemnaâ dystrybucyâ ǔ belaruskaj move. Part 1: Dzeâsloǔ. Mìnsk: Navukai tèhnika. [Мартынаў, Віктар; Шуба, Павел; Ярмош, Марыя. (1967). Марфемная дыстрыбуцыя ў беларускай мове. Ч. 1: Дзеяслоў. Мінск: Навука i тэхнiка].

Padlužny, Alâksandr; Rusak, Valâncìna (eds.). (2007). Gramatyčny sloǔnìk dzeâslova. Mìnsk : Belaruskaâ navuka. [Падлужны, Аляксандр, Русак, Валянціна (рэд.). (2007). Граматычны слоўнік дзеяслова. Мінск: Беларуская навука].

Pìskunoǔ, Fëdar. (2012). Vâlìkì sloǔnìk belaruskaj movy: arfagrafìâ, akcèntuacyâ, paradygmatyka. Mensk: Tèhnalogìâ. [Піскуноў, Фёдар. (2012). Вялікі слоўнік беларускай мовы: арфаграфія, акцэнтуацыя, парадыгматыка. Менск: Тэхналогія].

Rudènka, Alena. (1998). Funkcyânalʹna-semantyčny analìz dzeâslova rašacʹ / rašycʹ. Vesnìk BDU, Series 4(1), pp. 58–61. [Рудэнка, Алена. (1998). Функцыянальна-семантычны аналіз дзеяслова рашаць / рашыць. Веснік БДУ, Cерыя 4(1), c. 58–61].

Rudènka, Alena. (2000). Dzeâslovy z semantykaj razumovyh pracèsaǔ u belaruskaj move. Mìnsk: BDU. [Рудэнка, Алена. (2000). Дзеясловы з семантыкай разумовых працэсаў у беларускай мове. Мінск: БДУ].

Šuba, Pavel. (1968). Dzeâsloǔ u belaruskaj move. Mìnsk: Vydavectva Belaruskaga dzâržaǔnaga unìversìtèta. [Шуба, Павел. (1968). Дзеяслоў у беларускай мове. Мінск: Выдавецтва Беларускага дзяржаўнага універсітэта].

Zaliznâk, Anna; Šmelev, Aleksej. (1997). Lekcii po russkoj aspektologii. Münсhen: Slavistische Beitrage. [Зализняк, Анна; Шмелев, Алексей. (1997). Лекции по русской аспектологии. Münсhen: Slavistische Beitrage].




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2020.14.249-268
Data publikacji: 2020-12-15 09:05:15
Data złożenia artykułu: 2019-05-06 18:43:44


Statystyki

Widoczność abstraktów - 218
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF (English) - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2020 Alena Rudenka

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.