Formowanie się sieci cerkiewnej na przestrzeni dziejów w granicach współczesnego województwa podlaskiego

Witold Kołbuk

Streszczenie w języku polskim


Od czasów średniowiecza na terenie współczesnego województwa podlaskiego obecne było wschodnie chrześcijaństwo. Zmienny bieg dziejów politycznych Podlasia oddziaływał w kolejnych stuleciach na możliwość tworzenia się wschodniochrześcijańskiej sieci cerkiewnej. W oparciu o rozproszone materiały źródłowe (archiwalne i biblioteczne) można odtworzyć proces formowania się tej sieci. Między połową XV a końcem XVI w. powstało na terenie współczesnego województwa podlaskiego co najmniej 67 cerkwi prawosławnych. Po unii brzeskiej (1596 r.) większość świątyń przeszła w ręce Cerkwi greckokatolickiej, wybudowano także nowe i w momencie III rozbioru Rzeczypospolitej (1795 r.) na wspomnianym obszarze znajdowało się 109 obiektów cerkiewnych. W okresie przynależności Podlasia do imperium rosyjskiego (do 1915 r.) Cerkiew greckokatolicka została zlikwidowana, a jej świątynie przekazano Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu. W tym czasie wzniesiono jeszcze około 100 sakralnych obiektów cerkiewnych. Dramatyczne wydarzenia obu wojen światowych i derusyfikacja ziem wschodnich w Polsce w okresie międzywojennym skutkowały likwidowaniem świątyń na Podlasiu – w 1945 r. było już tylko 149 cerkwi. Niewielki wzrost liczby sakralnych obiektów wschodniego chrześcijaństwa nastąpił w czasie rządów komunistów (1944–1989) – ich liczba sięgnęła 169. Dopiero po upadku systemu komunistycznego na terenie współczesnego województwa podlaskiego liczba tych świątyń znacznie wzrosła (205 w 2015 r., kilka znajduje się ciągle w budowie). Większość omawianych obiektów stanowi unikatowe przykłady architektury sakralnej (głównie drewnianej).


Słowa kluczowe


Cerkiew prawosławna, Cerkiew greckokatolicka, Podlasie, pogranicze, województwo

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


źródła/sources/источники

Archiwum Państwowe w Lublinie, Chełmski Konsystorz Greckokatolicki, 101, 147, 151.

opracowania/literature/литература

Baczkowski, Krzysztof. (1999). Wielka Historia Polski. T. 3. Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506). Kraków: Fogra Oficyna Wydawnicza.

Bieńkowski, Ludomir. (1969). Organizacja Kościoła wschodniego w Polsce. W: Jerzy Kłoczowski (red.). Kościół w Polsce. T. 2. Wieki XVI–XVIII (s. 781–1050). Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”.

Bieńkowski, Ludomir. (1989) Mozaika religijno-kulturalna Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku. W: Jerzy Kłoczowski (red.). Uniwersalizm i swoistość kultury polskiej. T. 1 (s. 241–270). Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.

Kalendarz Prawosławny. (2015). Białystok: Warszawska Metropolia Prawosławna.

Kołbuk, Witold. (2010). Cerkiew prawosławna pod kontrolą władz PRL. W: Joanna Czaplińska, Anna Modelska-Kwaśniowska (red.). Kultura bez cenzury (?) (s. 21–31). Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.

Kołbuk, Witold. (2013). Zarządzanie procesami ochrony rusko-prawosławnych cerkwi w Polsce jako dziedzictwem kulturalnym. W: Marek Pawlak (red.). Nowe tendencje w zarządzaniu – uwarunkowania społeczne. T. 4 (s. 149–161). Lublin: Wydawnictwo KUL.

Lencyk, Vasyl. (1966). The Eastern Catholic Church and czar Nicholas I. Romae-New York: Ukrainian Catholic University Press.

Maroszek, Józef. (1998). Dziedzictwo unii kościelnej w krajobrazie kulturowym Podlasia 1596–1996. W: Stanisław Alexandrowicz, Tomasz Kempa (red.). Czterechsetlecie zawarcia unii brzeskiej 1596–1596: materiały sesji naukowej zorganizowanej w Toruniu w dniach 28-29 listopada 1996 r. (s. 57–93). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu.

Matus, Irena. (2013). Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.

Miłowidow, Aleksandr. (1913). Cerkowno-stroitielnoje dieło w Siewiero-Zapadnom Kraje pri gr. M. N. Murawiewie. Wilna: Tipografija eparchialnaia. [Миловидов, Александр. (1913). Церковно-строительное дело в Северо-Западном Крае при гр. М. Н. Муравьеве. Вильна: Типография eпархиальнaя].

Mironowicz, Antoni, Chomik, Piotr. (1998). Katalog świątyń i duchowieństwa prawosławnej diecezji białostocko-gdańskiej. Białystok: Prawosławna Diecezja Białostocko-Gdańska.

Mironowicz, Antoni. (2005). Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.

Mydel, Rajmund, Balon, Jarosław (red.). (2002). Atlas Polski. T. 2. Województwa. Kraków: Fogra Oficyna Wydawnicza.

Orłowskij, Jewstafij. (1903). Sudby prawosławija w swiazi s istorijej łatinstwa i unii w Grodnienskoj gubiernii w XIX stoletii (1794–1900). Grodna: Tipografija eparchialnaja. [Орловский, Евстафий. (1903). Судьбы православия в связи с историей латинства и унии в Гродненской губернии в XIX столетии (1794–1900). Гродна: Типография eпархиальнaя].

Rzemieniuk, Florentyna. (1999). Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (neounia). Lublin: TN KUL.

Sahanowicz, Hienadz. (2001). Historia Białorusi. Od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej.

Sosna, Aleksander, Danieluk, Elżbieta, Danieluk, Andrzej. (2013). Cerkwie Białegostoku i okolic. Białystok: Fundacja Sąsiedzi.

Sosna, Grzegorz, Troc-Sosna, Antonina. (2002). Zapomniane dziedzictwo. Nie istniejące już cerkwie w dorzeczu Biebrzy i Narwi. Białystok: Orthdruk.

Sosna, Grzegorz. (2000). Katalog świątyń i duchowieństwa prawosławnej diecezji warszawsko-bielskiej. Elpis, 3, s. 7–431.

Szawielskij, Gieorgij. (1910). Poslednieje wozsojedinienije s prawosławnoju Cerkowju uniatow biełorusskoj jeparchii (1833–1839 gg.). S. Pietierburg: Tipografija „Sielskogo wiestnika”. [Шавельский, Георгий. (1910). Последнее возсоединение с православною Церковью униатов белорусской епархии (1833–1839 гг.). С. Петербург: Типография „Сельского вестника”].

Urban, Kazimierz. (1996). Kościół prawosławny w Polsce 1945–1970. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos.

Wyrozumski, Jerzy. (1999). Wielka Historia Polski. T. 2. Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek –1370). Kraków: Fogra Oficyna Wydawnicza.

Ziółkowski, Marek. (1985). Szkice o kościołach obrządków wschodnich w Polsce północno-wschodniej. Warszawa: Oddział Uniwersytecki PTTK.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2018.12.9
Data publikacji: 2019-03-27 08:16:36
Data złożenia artykułu: 2018-03-24 17:20:39

Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2019 Witold Kołbuk

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.