Żydowskie organizacje charytatywne w Królestwie Polskim (1898–1914)

Wojciech Jaworski

Streszczenie w języku polskim


Celem pracy jest ukazanie żydowskich towarzystw dobroczynnych w Królestwie Polskim; ich podstaw prawnych legalizacji przez administrację państwową, chronologii, geografii, stanowiska społecznego założycieli, przemian celów działalności i jej rezultatów, stosunku władz państwowych. Podstawę źródłową stanowią źródła archiwalne wytworzone przez gubernialną administrację państwową, która legalizowała i nadzorowała działalność organizacji. Prasa pomijała w większości żydowskie organizacje charytatywne, a zamieszczane o nich informacje są nieprecyzyjne. Niepełny stan zachowania zespołów archiwalnych wytworzonych przez urzędy gubernialne ogranicza przedstawienie problematyki. Przemiany społeczno-ekonomiczne wśród Żydów w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX w. doprowadziły do wzrostu liczby ubogich. Pierwsze żydowskie organizacje charytatywne, które miały charakter ogólny, administracja państwowa zaczęła legalizować w 1898 r. W latach 1902–1905 zaprzestano ich rejestracji. W okresie regulowania przez władze państwowe życia społecznego (1894–1906) zalegalizowano co najmniej 14 towarzystw. Ich założycielami byli bankierzy, fabrykanci i wielcy kupcy. W okresie liberalizacji życia społecznego (1906–1914) zarejestrowano co najmniej 102 organizacje samodzielne oraz 13 ich oddziałów. Miały one charakter głównie wyspecjalizowany. Wybuch rewolucji w 1905 r. zaktywizował społecznie: handlarzy, rzemieślników, urzędników prywatnych i osoby wykonujące wolne zawody, którzy zaczęli brać udział w tworzeniu organizacji charytatywnych. Tworzyły je także kobiety. Najwięcej żydowskich towarzystw dobroczynnych powstało w guberniach oraz wielkich miastach najbardziej zaawansowanych w przemianach.


Słowa kluczowe


Żydzi; organizacje charytatywne; Królestwo Polskie; druga połowa XIX w.

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie:

Kancelaria Generał-Gubernatora Warszawskiego, sygn. 2714, 2803, 7193, 7195, 7200, 7201, 7294, 7430, 7445, 7458, 7602, 7690, 7787, 7867, 7911, 7974, 8226, 8230.

Archiwum Państwowe w Białymstoku:

Kancelaria Gubernatora Łomżyńskiego, sygn. 933, 1033, 1073, 1183, 1265.

Archiwum Państwowe w Kielcach:

Rząd Gubernialny Kielecki, sygn. 6032, 6345.

Urząd Gubernialny Kielecki do spraw Stowarzyszeń, sygn. 1, 20, 26, 28, 29, 30, 33, 34, 40, 44.

Archiwum Państwowe w Lublinie:

Chełmski Gubernialny Urząd do spraw Stowarzyszeń, sygn. 160, 163.

Kancelaria Gubernatora Lubelskiego, sygn. 1914:31 st. II.

Lubelski Gubernialny Urząd do spraw Stowarzyszeń, sygn. 15, 16, 154, 155, 158, 159, 162, 163.

Rząd Gubernialny Lubelski, Wydział Administracyjny, Referat I inspektorsko-nadzorczy, sygn. 1899:54/b, 1903:22, 1905:75, 1909:55.

Siedlecki Gubernialny Urząd do spraw Stowarzyszeń, sygn. 123–126.

Archiwum Państwowe w Łodzi:

Kancelaria Gubernatora Kaliskiego, sygn. 1104, 1227, 1978, 1987, 2214.

Rząd Gubernialny Kaliski, sygn. 1249, 2243.

Rząd Gubernialny Piotrkowski – Kancelaria Prezydialna, sygn. 294, 344, 429, 535, 592, 601, 614, 637, 641, 644, 663, 713, 714, 734, 735, 748, 750, 761, 784, 808, 831, 833, 867, 870, 871, 896, 903, 914, 917, 920, 979, 1016, 1019, 1043, 1084, 1107, 1145.

Rząd Gubernialny Piotrkowski – Wydział Administracyjny, sygn. 7026.

Archiwum Państwowe w Radomiu:

Urząd Gubernialny Radomski do spraw Stowarzyszeń i Związków, sygn. 2, 10, 75, 77, 82, 87.

Archiwum Państwowe w Warszawie:

Warszawski Gubernialny Urząd do spraw Stowarzyszeń, sygn. 26, 36, 95, 220, 249, 285, 354, 377, 420, 430, 457, 462, 483, 484, 517, 551, 587, 619, 629, 650, 659, 712, 715, 749, 753, 759, 762, 769, 775, 780, 783, 808, 824. 825, 848, 849, 891, 905, 908, 924, 927, 932, 946, 1067, 1088, 1117, 1125.

Kalendarz Zagłębia Dąbrowskiego na rok przestępny 1912, Sosnowiec 1912.

Obzor Petrokovskoy gubernii za 1901 god. (Prilozheniye k Vsepoddanneyshemu otchetu), Petrokov 1902 [Обзор Петроковской губернии за 1901 год. (Приложение к Всеподданнейшему отчету),

Петроков 1902].

Towarzystwo „Pomoc Sieroca” (wybór sprawozdań 1910–1934), oprac. I. Merżan, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1976, 3 (99).

Badziak, K., Walicki J., Żydowskie organizacje społeczne w Łodzi do 1939 roku, Łódź 2002.

Dobroński A., Łomża w latach 1866–1918, Łomża–Białystok 1993.

Jakubowski Z., Częstochowscy Żydzi. Charakterystyka problematyki i perspektywy badań, w: Z dziejów Żydów w Częstochowie, red. Z. Jakubowski, współpr. S. Podobiński, Częstochowa 2002.

Jaworski W., Towarzystwa pomocy materialnej uczniom i studentom w Królestwie Polskim (1881–1914), „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2010, 1–2 (207–208).

Kępski C., Łódzkie Żydowskie Towarzystwo Dobroczynności w latach 1899–1918, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1990, 3–4 (155–156).

Kępski C., Towarzystwa dobroczynności w Królestwie Polskim (1815–1914), Lublin 1993.

Kroszczor H., Zabłotniak R., Żydowskie Towarzystwo Przeciwgruźlicze „Brijus-Zdrowie”, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1974, 1 (89).

Książek M., Dzieje dobroczynności w Kielcach w XIX i początkach XX wieku, Kielce 2016.

Puś W., Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź 2001.

Pytlas S., Łódzka burżuazja przemysłowa w latach 1864–1914, Łódź 1994.

Sikorska-Kowalska M., Kierunki i formy działalności dobroczynnej na rzecz kobiet w wielkich miastach Królestwa Polskiego. Od dobroczynności do wsparcia społecznego, w: Dobroczynność i pomoc społeczna na ziemiach polskich w XIX, XX i na początku XXI wieku, red. M. Przeniosło, Kielce 2008.

Szymański J., Dzieje społeczności żydowskiej powiatów Pułtusk i Maków Mazowiecki, Warszawa 1993.

Tomaszewicz A., Dobroczynność w guberni kaliskiej 1864–1914, Łódź 2010.

Tomaszewicz A., Prowincjonalne towarzystwa dobroczynności w guberni kaliskiej do 1914 roku, w: Studia z historii społeczno-gospodarczej XIX i XX wieku, t. 3, red. W. Puś, Łódź 2005.

Urbański K., Czas pionierów, czyli społeczność żydowska w Kielcach w latach 1863–1904, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1988, 1–2 (145–146).

Urbański K., Blumenfeld R., Słownik historii kieleckich Żydów, Kielce 1995.

Woźniak K., Brzeziny w czasach zaborów, w: Brzeziny. Dzieje miasta do 1995 roku, red. K. Badziak, Łódź–Brzeziny 1997.

Zabłotniak R., Towarzystwo Opieki nad Nerwowo i Umysłowo Chorymi Żydami w Warszawie (1906–1939), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1981, 1 (117).




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/rh.2022.53.235-261
Data publikacji: 2022-06-30 13:43:50
Data złożenia artykułu: 2021-03-01 10:33:09


Statystyki


Widoczność abstraktów - 973
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 242

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2022 Wojciech Jaworski

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.