Marianna z Lubomirskich Sanguszkowa (1693- 1729) – przyczynek do biografii niedocenianej dziedziczki ordynacji ostrogskiej

Anna Penkała-Jastrzębska

Streszczenie w języku polskim


Postać Marianny z Lubomirskich Sanguszkowej nie była dotychczas przedmiotem zainteresowania badaczy, Choć Lubomirska była posiadaczką olbrzymiego majątku, siostrą ordynata ostrogskiego i księżnej neuburskiej, a wreszcie żoną marszałka nadwornego litewskiego nie odegrała znaczącej roli politycznej. O jej życiu, działalności i udziale w walce o spadek po ordynacji ostrogskiej wiadomo niewiele. W artykule podjęto próbę przybliżenia najistotniejszych momentów, które bezpośrednio wpłynęły na pozyskanie praw do określonych majątków przez Mariannę z Lubomirskich Sanguszkową i jej męża Pawła Karola. Gruntowna analiza zachowanego materiału źródłowego ujawnia bowiem złożoność spornego problemu walki o ordynację ostrogską. Od momentu małżeństwa, zawartego w 1710 roku, Sanguszko wkroczył na arenę polityczną jako ważny gracz, konsekwentnie zdobywający założone cele. Dzięki osobie swej małżonki, a także jej ewidentnemu poparciu – udzielonemu najpierw w konflikcie z bratem Aleksandrem Dominikiem Lubomirskim, a następnie z przeciwnikami, usiłującymi wykazać bezprawność działań – Sanguszko od lat dwudziestych XVIII wieku stał się zarządcą ogromnego majątku. Marianna sama prawie nie angażowała się politycznie, zostawiwszy sprawy przeciągających się batalii sejmowych rzutkiemu i operatywnemu małżonkowi. Artykuł oparto na trzech kluczowych wydarzeniach z życia księżnej – małżeństwu, walce o wyznaczenie posagu i wydarzeniom po śmierci brata Aleksandra Dominika Lubomirskiego

Słowa kluczowe


biografia; Sanguszkowie; ordynacja

Pełny tekst:

PDF (English)

Bibliografia


Archival Sources

Archiwum Narodowe w Krakowie, Oddział I:

Archiwum Sanguszków: file no. 2/9, 210/5, 210/14, 210/20, 231/5, 231/4, 255/4, 256/2, 260/16, 282/14, 282/34, 283/2, 292/2, 423b/11, 426/5, 469/20, rkps 937.

Archiwum Główne Akt Dawnych:

Archiwum Roskie: no. LV/16

Archiwum Czołowskiego, no. 528.

Studies

Baranowski A.J., Między Księstwem Litewskim a Koroną Polską. Wzrost roli rodu Sanguszków w Rzeczypospolitej na początku XVIII wieku in: Wokół Sanguszków. Dzieje – sztuka – kultura. Materiały I ogólnopolskiej konferencji naukowej, eds. J. Skrabski, B. Bułdys, Tarnów 2007.

Czamańska I., Wiśniowieccy. Monografia rodu, Poznań 2007.

Czapska G., Pałac Sanguszków w Lubartowie, ‘Roczniki Humanistyczne’ 1967, 15, 4.

Dąbkowski P., Prawo prywatne polskie, vol. 1, Lwów 1910.

Dygdała J., Codzienne kłopoty, wielkie interesy i podwójna elekcja. Korespondencja radziwiłłowskich urzędników z księżną Anną z Sanguszków Radziwiłłową i jej synem Michałem Kazimierzem z 1733/1734, Warszawa 2013.

Gogola Z., Dzieje klasztoru Karmelitów bosych w Nowym Wiśniczu w latach 1630–2009, ‘Folia Historica Cracoviensia’ 2013, 19.

Horwat J., Działalność polityczna i wojskowa księcia Jerzego Dymitra Wiśniowieckiego: hetmana polnego (koronnego) wojewody bełskiego w latach 1669–1672, ‘Rocznik Przemyski’ 1990, 27.

Karkucińska W., Anna z Sanguszków Radziwiłłowa (1676–1746). Działalność gospodarcza i mecenat, Warszawa 2000.

Kicińska U., Umowa dożywocia jako przykład regulacji majątkowej małżonków w dawnej Polsce, ‘Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego’ 2014, 5.

Komorowski W., Krakowskie pałace Sanguszków, in: Wokół Sanguszków. Dzieje – sztuka – kultura. Materiały I ogólnopolskiej konferencji naukowej, eds. J. Skrabski, B. Bułdys, Tarnów 2007.

Kuras K., Współpracownicy i klienci Augusta A. Czartoryskiego w czasach saskich, Kraków 2010.

Marcinek R., Paweł Karol Sanguszko, książę (1680–1750), in: Polski Słownik Biograficzny, vol. 34, Wrocław–Warszawa–Kraków 1993.

Marszalska J., Religious Foundations of Princes Lubartowicz – Sanguszko of Kowelski Lineage. In the Turn of the 17th and 18th Century in Wołyń, ‘The Person and the Challenges’ 2013, 3, 1.

Pakoca M., Zapisy i zalecenia wobec żon w testamentach Pawła Karola Sanguszki (1680–1750) i jego syna Hieronima Janusza (1743–1812), ‘Saeculum Christianum’ 2014, 21.

Penkała A., ‘Panieńskie ochędóstwo’. Kwestie posagowe i wienne w małżeństwach szlachty województwa krakowskiego w czasach saskich, Kraków 2016.

Penkała A., Sprawy ordynacji ostrogskiej w rękach Pawła Karola Sanguszki (1680–1750). Korelacja centrum-pogranicze w świetle korespondencji in: Hranice a pohraničia. Ambivalentný charakter pohraničných území, eds. P. Švorc, Ľ. Harbuľová, A. Chłosta-Sikorska, Preszów 2019

Pietrzak J., Sprawa rozwodowa Teofili z Ostrogskich-Zasławskiej z Józefem Karolem Lubomirskim w latach 1695–1702, ‘Klio-czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym’ 2016, 39, 4.

Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, wydanie II poszerzone, Kraków 2018.

Popiołek B., Kostusieńka i Józieniek. Listy miłosne Konstancji z Tarłów i Józefa Wandalina Mniszcha, marszałkostwa wielkiego koronnego, jako przykład relacji małżeńskich w epoce saskiej, in: Epistolografia dawnej Rzeczypospolitej, vol. 3: Perspektywa historyczno-literacka (XV–XIX wiek), eds. P. Borek, M. Olma, Kraków 2013.

Popiołek B., Magdalena z Tarłów Lubomirska (zm. 1728), wojewodzina krakowska: próba biografii, ‘Krakowskie Studia Małopolskie’ 2013, 18.

Przyboś A., Lubomirski Józef Karol in: Polski Słownik Biograficzny, vol. 18, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973.

Rogulski J., Podróże i mobilność magnata epoki saskiej w świetle księgi skarbowej Pawła Karola Sanguszki z 1726 roku, in: Via viatores quaerit. Mobilność społeczna w dziejach krajów Grupy Wyszehradzkiej, eds. A. Teterycz-Puzio, L. Kościelak, E. Łączyńska, Słupsk 2016.

Rolska-Boruch I., Fundacje Sanguszków w Lubelskiem w 2 połowie XVIII wieku, in: Wokół Sanguszków. Dzieje – sztuka – kultura. Materiały I ogólnopolskiej konferencji naukowej, eds. J. Skrabski, B. Bułdys, Tarnów 2007.

Rolska-Boruch I., Panegiryk pogrzebowy Marianny z Lubomirskich Sanguszkowej jako źródło do dziejów fundacji artystycznych w XVIII wieku, ‘Roczniki Humanistyczne’ 2010, 58, 1.

Rudziński W., Właściciele Mińska w świetle dokumentów, ‘Rocznik Mińsko-Mazowiecki’ 1992–1993, 1.

Sito J., Warszawski pałac Sanguszków w rękach Heinricha Brühla in: Wokół Sanguszków. Dzieje – sztuka – kultura. Materiały I ogólnopolskiej konferencji naukowej, eds. J. Skrabski, B. Bułdys, Tarnów 2007.

Skrabski J., Organizacja prac budowlanych i artystycznych na dworze Pawła Karola i Barbary Sanguszków in: Wokół Sanguszków. Dzieje – sztuka – kultura. Materiały I ogólnopolskiej konferencji naukowej, eds. J. Skrabski, B. Bułdys, Tarnów 2007.

Szlezynger P.S., Fundacje architektoniczne S. Lubomirskiego, wojewody i starosty generalnego krakowskiego, Kraków 1994.

Szlezynger P.S., Mauzoleum rodowe Lubomirskich w Nowym Wiśniczu, ‘Ochrona Zabytków’ 1996, 49, 2.

Testamenty książąt Lubartowiczów-Sanguszków. wybór tekstów źródłowych z lat 1750–1876, eds. J. M. Marszalska, W. Graczyk, Kraków 2011.

Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV-XVIII wieku. Spisy, ed. A. Gąsiorowski, Kórnik 1992.

Wanat B.J., Architektura i wyposażenie kościoła i klasztoru Karmelitów bosych w Wiśniczu, ‘Folia Historica Cracoviensia’ 2013, 19.

Zielińska T., Ordynacje w dawnej Polsce, ‘Przegląd Historyczny’ 1977, 68, 1.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/rh.2019.48.119-136
Data publikacji: 2019-12-23 08:28:55
Data złożenia artykułu: 2018-10-04 22:14:30


Statystyki


Widoczność abstraktów - 1089
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF (English) - 475

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2019 Anna Penkała-Jastrzębska

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.