Odstępstwa od wzorca duchownego w okresie potrydenckim. Wybrane przykłady z ksiąg wizytacyjnych archidiakonatu gnieźnieńskiego

Anna Monika Jabłońska

Streszczenie w języku polskim


Artykuł ma na celu ukazanie przykładów duchownych, których zachowanie stanowiło odstępstwa od wzorca wypracowanego przez sobór trydencki. Sobór ten określił zasady przestrzegania w praktyce określonych ideałów teologicznych, formalnych, moralnych, materialnych, jak również obowiązujący aparat kontroli.

Artykuł opisuje sytuację na wybranym terenie (archidiakonat gnieźnieński) w okresie, gdy wprowadzano w Polsce zalecenia reformy. W pracy zostało omówione świeckie duchowieństwo parafialne oraz związane z miejskimi szpitalami. Dane na temat postawy duchownych pochodzą ze staropolskich wizytacji archidiakonatu gnieźnieńskiego.

Pozwalają one na zestawienie obowiązującego, posoborowego wzorca duchownego z rzeczywistością konkretnego miejsca i czasu. Do największych problemów należały: pijaństwo i związane z nim inne elementy, jak np. awanturnictwo i niedbałość w obowiązkach oraz niewłaściwe relacje z kobietami (w tym konkubinat i posiadanie nieślubnych dzieci). Zdarzały się również inne występki, jak np. niewłaściwy sakrament małżeństwa. Do radykalnych przewinień zaliczyć można natomiast kradzież. Towarzyszyć im mogły różne inne negatywne zachowania. W artykule ukazano jedynie pewne odstępstwa, natomiast została pominięta część dotycząca wywiązywania się ze sprawowania kultu i opieki duszpasterskiej ze względu na objętość pracy.

Praca pokazuje także reakcję władz duchownych na odkryte problemy, jak również istnienie i funkcjonowanie aparatu kontroli, kary i poprawy.

Słowa kluczowe


sobór trydencki; wizytacje; duchowieństwo parafialne; archidiakonat gnieźnieński; wzorzec duchownego epoki potrydenckiej

Pełny tekst:

PDF (English)

Bibliografia


Archival sources

Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie:

Archiwum Konsystorza Generalnego:

ref. no. E 6, Wizytacja archidiakonatu gnieźnieńskiego Stanisława Lipskiego 1696–1699, ref. no. E 15, Wizytacja generalna Franciszka Józefa Kraszkowskiego 1727,

ref. no. E 40, Wizytacja archidiakonatu gnieźnieńskiego Wincentego de Seve 1608–1609.

Printed sources

Constitutiones synodorum metropolitanae Ecc. Gnesnensis provincialium authoritate synodi provincialis Gembicianae per deputatos recognitae […] D. Joannis Wężyk […], Cracoviae in Officina Andrea Petricovii […] M. DC.XXX.

Dokumenty soborów powszechnych, vol. 4, part 1–2, (1511–1870) Lateran V, Trydent, Watykan I, eds. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2007

Kitowicz J., Opis obyczajów za panowania Augusta III, vol. 1–2, ed. R. Pollak, Wrocław 2003.

Statuta ecclesiae Gnesnensis, in: J. Korytkowski, Prałaci i kanonicy katedry metropolitalnej gnieźnieńskiej od roku 1000 aż do dni naszych, vol. 4, Gniezno 1883.

Statuta capituli et ecclesie cathedralis Posnaniensis ex annis 1298–1763, ed. W. Pawelczak, in: Papieski Wydział Teologiczny w Poznaniu. Studia i Materiały, vol. 15, Poznań 1995.

Statuty świetnej kapituły w Łowiczu, part 2, ed. S. Librowski, ‘Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne’ 1981, 43.

Synody prowincjonalne arcybiskupów gnieźnieńskich. Wybór tekstów ze zbioru Jana Wężyka z r. 1761, ed. I. Subera, Warszawa 1981.

Studies

Aleksandrowicz M., Początkowe dzieje seminarium duchownego w Gnieźnie (1602–1718), ‘Nasza Przeszłość’ 1966, 24.

Aleksandrowicz M., Wychowawcy i wychowankowie seminarium gnieźnieńskiego w latach 1602–1718, ‘Roczniki Teologiczno-Kanoniczne’ 1965, 12, 4.

Antosiewicz K., Opieka nad chorymi i biednymi w krakowskim szpitalu Świętego Ducha (1220–1741), ‘Roczniki Humanistyczne’ 1978, 26, 2.

Bystroń J.S., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI–XVIII, vol. 1–2, Warszawa 1976.

Caroll W.H., Historia chrześcijaństwa, vol. 4, Podział chrześcijaństwa, Wrocław 2011.

Charitas. Miłosierdzie i opieka społeczna w ideologii, normach postępowania i praktyce społeczności wyznaniowych w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, eds. U. Augustyniak, A. Karpiński, Warszawa 1999.

Delumeau J., Narodziny i rozwój reformy protestanckiej, transl. J.M. Kłoczowski, Warszawa 1986.

Duda S., Reformacja: rewolucja Lutra, Gliwice 2017.

Dworzaczkowa J., Reformacja i kontrreformacja w Wielkopolsce, Poznań 1995.

Ferenc M., Czasy nowożytne, in: Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza do czasów współczesnych, ed. A. Chwalba, Warszawa 2005.

Heers J., Dwór papieski w czasach Borgiów i Medyceuszy, transl. K. Szeżyńska-Maćkowiak, Warszawa 2014.

Historia chrześcijaństwa, ed. T. Dowley, eds. polish edition B. Bojar, P. Wacławik, P. Woszczenko, transl. T. Szafrański, Warszawa 2002.

Historia Kościoła w Polsce, eds. B. Kumor, Z. Obertyński, vol. 1, do roku 1764, part 2, od roku 1506, Poznań 1974.

Jabłońska A., XVII-wieczny szpital św. Marty w Gnieźnie w świetle księgi rachunkowej, ‘Nasza Przeszłość’ 2008, 109.

Jabłońska A., Funkcje społeczne parafii archidiakonatu gnieźnieńskiego w XVII w., Kielce 2013.

Jabłońska A. , Kościół parafialny w Grzegorzewie w świetle siedemnastowiecznych wizytacji kościelnych archidiakonatu gnieźnieńskiego, ‘Polonia Maior Orientalis. Studia z Dziejów Wielkopolski Wschodniej’ 2017, 4.

Jabłońska A., Obraz duchowieństwa w świetle wizytacji Wincentego de Seve (1608–1609) – wybrane aspekty, ‘Roczniki Humanistyczne’ 2017, 65, 2, Historia.

Kłoczowski J., Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Warszawa 2007.

Kracik J., Prawie wielebni. Z dziejów kleru parafialnego XVII–XVIII w., Kraków 2011.

Krawiec A., Seksualność w średniowiecznej Polsce, Poznań 2000.

Kuchowicz Z., Człowiek polskiego baroku, Łódź 1992.

Kuchowicz Z., Obyczaje staropolskie XVII–XVIII wieku, Łódź 1975.

Litak S., Akta wizytacyjne parafii z XVI–XVIII wieku jako źródło historyczne, ‘Zeszyty Naukowe KUL’ 1962, 5, 3.

Litak S., Parafie w Rzeczypospolitej w XVI–XVII wieku. Struktura, funkcje społeczno-religijne i edukacyjne, Lublin 2004.

Łoziński W., Życie polskie w dawnych wiekach, Kraków 1987.

Radzimiński A., Życie i obyczajowość średniowiecznego duchowieństwa, Warszawa 2002.

Różański M., Duchowieństwo parafialne archidiakonatu uniejowskiego w XVIII wieku. Studium prozopograficzne, Łódź 2010.

Słoń M., Szpitale średniowiecznego Wrocławia, Warszawa 2000.

Surdacki M., Opieka społeczna w Polsce do końca XVIII wieku, Lublin 2015.

Szady B., Wizytacje diecezji chełmskiej w XVII wieku, ‘Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne’ 2004, 82.

Szpitalnictwo w dawnej Polsce, eds. M. Dąbrowska, J. Kruppé, Warszawa 1998.

Tazbir J., Kultura szlachecka w Polsce – rozkwit, upadek, relikty, Poznań 2002.

Wiśniowski E., Parafie w średniowiecznej Polsce. Struktura i funkcje społeczne, Lublin 2004.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/rh.2020.49.207-227
Data publikacji: 2020-12-21 13:05:38
Data złożenia artykułu: 2019-01-20 19:12:22


Statystyki


Widoczność abstraktów - 378
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF (English) - 371

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2020 Anna Jabłońska

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.